सत्संगधारा - श्रीधरस्वामीकृत - श्रीरामविजय - अध्याय पहिला


॥ श्रीधरस्वामीकृत ॥

॥ श्रीरामविजय ॥

॥ अध्याय पहिला ॥
[अध्याय १ ते ८ - बालकांड]

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥
श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीसीतारामचंद्राभ्यां नमः ॥
ॐ नमोजी पुराणपुरुषा ॥ श्रीमद्‌भीमातटविलासा ॥
दिगंबरा अविनाशा ॥ ब्रह्मानंदा जगद्‌गुरो ॥१॥
जय जय जदद्वंद्या पूर्णब्रह्मा ॥ अजअजित आत्मयारामा ॥
नीलग्रीवहृदयविश्रामा ॥ पूर्णनंदा परात्परा ॥२॥
जयजय मायाचक्रचालका ॥ मायातीता विरिंचिजनका ॥
सकळचित्तरीक्षका ॥ निजजनरक्षका करुणाब्धे ॥३॥
कमलोद्‌भव वैकुंठ कर्पूरगौर ॥ अंबिका गजवदन दिनकर ॥
हीं स्वरूपें तुझी साचार ॥ तूं निर्विकार सर्वदा ॥४॥
मंगळकारक तूं गजवदन ॥ मंगळारंभीं तुझेंचि नमन ॥
मंगळजननीवरी करितां लेखन ॥ तुझे गुण न सरती ॥५॥
रातोत्पलें सकुमार बहुत ॥ तैसे चरतळवे आरक्त ॥
प्रपद गौर नेपुरांसहित ॥ ध्याती भक्त हृदयांतरीं ॥६॥
क्षीरावर्णवश्र्वेतांबर ॥ कीं कांसेसी लागला क्षीरसागर ॥
कीं निर्दोष यश पवित्र ॥ वसनरूपें आकारलें ॥७॥
अरुणसंध्यारागामिश्रित ॥ तैसी उटी दिसे आरक्त ॥
कीं मंदराचळ सिंदूर चर्चित ॥ चारी हस्त विराजती ॥८॥
भक्तांचा मनोवारण अनिवार ॥ नावरेचि कदा साचार ॥
तो आकर्षावया निर्धार ॥ विवेकांकुश धरियेला ॥९॥
भावें जे शरण येती अज्ञानजन ॥ त्यांचें छेदावया अविद्याविपिन ॥
यालागीं ऊर्ध्व फरश धरून ॥ सिद्ध गजानन सर्वदा ॥१०॥
हातीं झळके लीलाकमळ ॥ जें अम्लान न विटे सर्वकाळ ॥
तेणें पुजूं इच्छी भक्त प्रेमळ ॥ जे कां निर्मळ अंतर्बाह्य ॥११॥
जैसे कल्पांतविजूचे उमाळे ॥ तैसे अलंकार अंगीं मिरवले ॥
नक्षत्रपुंज गुणीं ओंविले ॥ तेवीं मुक्ताहार डोलती ॥१२॥
हृदयकाशीं सुरेख ॥ पदक झाला तो मृगांक ॥
क्षयरहित निष्कलंक ॥ निजसुखें सुरवाडला ॥१३॥
भक्तांसी विघ्ने येती प्रचंडें ॥ तीं जो आकळी शुंडादंडें ॥
कल्पांत विजूचेनि पाडें ॥ एकदंत झळकतसे ॥१४॥
दिगंतचक्रीं तेज न समाय ॥ तैसीं कुंडलें झळकती मणिमय ॥
किंवा चंद्र आणि सूर्य ॥ कुंडलरूपें तळपती ॥१५॥
मुगुटीं झळकती रत्‍नकळा ॥ तेणें नभमंडप उजळला ॥
आदिपुरुष हा साकारलां ॥ वरदान द्यावया कवीतें ॥१६॥
ऐसा महाराज गजवदन ॥ वरदहस्तें दावी चिन्ह ॥
करी रामकथाबीजारोपण ॥ त्यासी जीवन घालीन मी ॥१७॥
ऐसा उगवतां वरदचंद्र ॥ तेणें उल्हासे कविहृदयसमुद्र ॥
साहित्यभरतें अपार ॥ असंभाव्य दाटलें ॥१८॥
जयजय गजवदना निरुपमा ॥ अगाध न वर्णवे तव महिमा ॥
तुझिया गुणांची पाववया सीमा ॥ कैसा सरता होईन मी ॥१९॥
काखेंसी मेरू घेऊनि देखा ॥ कैसी नृत्य करील पिपीलिका ॥
कैसे ब्रह्मांड उचलेल मशका ॥ भृगोळ मक्षिका केविं हलवी ॥२०॥
चंद्रासी कर्पूराचें उटणें ॥ वासरमणीस दर्पण दावणें ॥
हिमनगासी वारा घालणें ॥ मेघासी अर्पणें उदकांजुळी ॥२१॥
सुरतरूपुढें ठेविजे बदरीफळ ॥ मलयाचळासी धूपपरिमळ ॥
कामधेनूसी शुष्कतृणकवळ ॥ आणोनियां समर्पिलें ॥२२॥
क्षीरसिंधूसी समर्पिजे अजाक्षीर ॥ कनकाद्रीपुढें ठेविजे गार ॥
तैसें प्राकृतबोलें अपार ॥ तुझें महत्त्व केविं वर्णं ॥२३॥
परी जो जो छंद घेत बाळक ॥ तो स्नेहेंकरोनी पुरवी जनक ॥
तरी हा रामविजय सुरेख ॥ सिद्धि पावो तव कृपें ॥२४॥
आतां नमूं सरसिजोद्‌भवकुमारी ॥ जे विलसे सदा कविजिह्णाग्रीं ॥
जिच्या प्रसादें मुकाही करी ॥ वाचस्पतीसीं संवाद ॥२५॥
जे आनंदसरोवरमराळिका ॥ जे चातुर्यचंपककळिका ॥
जे निजकृपेची करूनि नौका ॥ कविबाळका परतीरा नेत ॥२६॥
कृपें तुझ्या विरिंचिकुमारी ॥ जन्मांध होती महाजोहरी ॥
अतिमूढ तो वेदार्थ करी ॥ शक्रपदीं निर्धारीं रंक बैसे ॥२७॥
अंबे तूं कविहृदयाब्जभ्रमरी ॥ कीं निजानंदसागरींची लहरी ॥
वाग्वल्ली तूं बैसोनि जिह्वाग्रीं ॥ विरूढें सफळ सर्वदा ॥२८॥
विवेकहंस शुद्ध धवळ ॥ त्यावरी तुझें आसन अचळ ॥
तप्त कांचन जैसें सुढाळ ॥ तैसें निर्मळ निजांग तुझें ॥२९॥
शुभ्र कंचुकी शुभ्र अंबर ॥ दिव्य मुक्तनग अळंकार ॥
निजबोधवीणा घेऊन सुस्वर ॥ गायन करिसी स्वानंदें ॥३०॥
ऐकतां शारदेचें गायन ॥ तन्मय विधि विष्णु ईशान ॥
अंबे तुझें सौंदर्य पाहोन ॥ मीनकेतन तटस्थ ॥३१॥
रंभा ऊर्वशी तिलोत्तमा ॥ सावित्री अपर्णा मुख्य रमा ॥
तुझ्या चातुर्यसमुद्राची सीमा ॥ त्याही कदा न पावती ॥३२॥
अंबे तुझे गुण केविं वर्णावे ॥ केविं अर्कास अर्कीसुमनें पूजावें ॥
अंबर मुष्टींत केविं सांठवे ॥ पल्लवीं बांधवे वायु कैसा ॥३३॥
न करवे उर्वीचें वजन ॥ न गणवे सिंधूचें जीवन ॥
सप्तावरणें भेदोन ॥ मशक केविं जाऊं शके ॥३४॥
ऐकोनि बाळकाचीं वचनें ॥ जननी हृदयीं धरी प्रीतीनें ॥
तैसें सरस्वतीनें निजकृपेनें ॥ घातलें ठाणें जिह्णाग्रीं ॥३५॥
माझें मन मूढ चकोर ॥ कुहूमाजी इच्छी रोहिणीवर ॥
तरी सरस्वती कृपाळु थोर ॥ शुद्ध बीज प्रकटली ॥३६॥
बीजेपासून चढत्या कळा ॥ तों तों चकोरांसी अधिक सोहळा ॥
तैसी येथें रघुनाथलीळा ॥ चढेल आगळा रस पुढें ॥३७॥
ज्ञानाचे अनंत डोळे ॥ उघडिले एकेचि वेळे ॥
आतां वंदू श्रीगुरूचीं पाऊलें ॥ जयाचेनि प्रगटलें दिव्य ज्ञान ॥३८॥
जो अज्ञानतिमिरच्छेदक ॥ जो प्रकट वेदांतज्ञानार्क ॥
तो ब्रह्मानंदमहाराज देख ॥ परमाद्‌भुत महिमा जयाचा ॥३९॥
जो कां पांडुरंगभक्त नर विख्यात ॥ जो भक्त भीमातीरीं समाधिस्थ ॥
तो यतिराजमहिमा अद्‌भुत ॥ कवण वर्णूं शके पैं ॥४०॥
जागृती स्वप्न सुषुप्ति तुर्या पूर्ण ॥ या चार अवस्थांवरी ज्याचें आसन ॥
उन्मनीही निरसोन ॥ स्वसुखें पूर्ण समाधिस्थ ॥४१॥
चांदिणें कैचें नसतां मृगांक ॥ किरणें कैचीं नुगवतां अर्क ॥
जीवनावांचोनि बीजीं देख ॥ अंकुर सहसा फुटेना ॥४२॥
जरी नेत्रेंवीण दिसे पदार्थ ॥ मंथनेंवीण जरी निवडे नवनीत ॥
तरी सद्‌गुरूवांचोनि परमार्थ ॥ ठायीं न पडे जीवासी ॥४३॥
वर नसतां व्यर्थ वऱ्हाड ॥ शिर नसतां कायसें धड ॥
तैसें गुरुकृपेंवीण कबाड ॥ तपें व्रतें साधनें ॥४४॥
अजनेंवीण न सांपडे निधान ॥ गायत्रीवीण ब्राह्मणपण ॥
सीमा कैंची ग्रामावीण ॥ तैसें गुरूवीण ज्ञान नोहे ॥४५॥
म्हणोनि तनमनधनेंसी अनन्य ॥ ब्रह्मानंदस्वामीस शरण ॥
आरंभिली श्रीरामकथा गहन ॥ ग्रंथ संपूर्ण सिद्धी पावो ॥४६॥
ऐसें ऐकतां सप्रेम बोल ॥ बोलिला श्रीगुरू दयाळ ॥
चकोराकारणें उतावेळ ॥ मृगांक जैसा उगवे पैं ॥४७॥
कीं चातकालागीं धांवे जलधर ॥ कीं क्षुधितापुढें क्षीरसागर ॥
कीं कल्पतरू शोधीत आला घर ॥ दरिद्रियाचें साक्षेपें ॥४८॥
तैसा श्रीगुरु दयासागर ॥ तेणें दिधला अभयवर ॥
म्हणे सिद्धि पावेल साचार ॥ रामविजय ग्रंथ हा ॥४९॥
आतां वंदूं संतसज्जन ॥ जे वैराग्यवनीचें पंचानन ॥
कीं ज्ञानांबरींचे चंडकिरण ॥ उदय अस्त नसे जयां ॥५०॥
जे भक्तसरोवरीचें राजहंस ॥ जे कां अविद्यारण्यहुताश ॥
कीं ते पद्महस्ती विशेष ॥ भवरोगा वैद्य होती ॥५१॥
कीं जीव पावे आपले पदासी ॥ ऐसा मुहूर्त देणार ते ज्योतिषि ॥
कीं ते पंचाक्षरी स्वप्रतापेंसीं ॥ पंचभूतांसी पळविती ॥५२॥
कीं ते दैवीसंपत्तीनें भाग्यवंत ॥ मुमुक्षूंसी करिती दरिद्ररहित ॥
कीं ते दयेचीं अद्‌भुत ॥ गोपुरें काय उंचावलीं ॥५३॥
संत श्रोते चतुर पंडित ॥ माझें बोलणें आरुष अत्यंत ॥
जैसा सरस्वतीपुढें मूढ बहुत ॥ वाग्विलास दावीतसे ॥५४॥
सूर्यापुढे जैसा दीप देख ॥ कीं जान्हवीस न्हाणावया थिल्लरोदक ॥
कीं कनकाद्री जो अति सुरेख ॥ त्यासी अलंकार पितळेचे ॥५५॥
कामधेनूस अर्पिलें अजाक्षीर ॥ चंद्रासी शीतळ करी रंभापुत्र ॥
कल्पतरु कल्पिलें देणार ॥ त्यासी निंबोळ्या समर्पिल्या ॥५६॥
रत्‍नाकरापुढें कांच समर्पिली ॥ तैसी माझी हे आरुष बोली ॥
परी तुम्ही प्रीति बहु ठेविली ॥ प्राकृत शब्दीं नवल हें ॥५७॥
विष्णुसी भूषणें अपार ॥ परी तुळसीवरी आवडी थोर ॥
कीं पार्वतीपतीस बिल्वपत्र ॥ भक्तीं वाहतां आवडे ॥५८॥
रायें दासीस पाठीं घालितां ॥ तिची सर्वांवरी चाले सत्ता ॥
थोड्या मोलाचे अळंकार लेतां ॥ जनसमस्तां थोर दिसे ॥५९॥
म्हणोनि तुम्ही संत प्रभु थोर ॥ तुमचा महिमा न वर्णवे अपार ॥
मोटेंत बांधवेल समीर ॥ चरणीं अंबर क्रमवेल पैं ॥६०॥
गणवतील पृथ्वीचे रजःकण ॥ मोजवेल सिंधूचें जीवन ॥
कनकाद्रीचा चेंडू करून ॥ उडविजेल सर्वथा ॥६१॥
भोगींद्रमस्तकींचा मणी ॥ आणवेल एखादे क्षणीं ॥
सूर्य जातां धरवेल गगनीं ॥ नक्षत्रें गुणीं ओंविजेतील ॥६२॥
काढवेल शशिमंडळीचें अमृत ॥ मोडवतील ऐरावतीचे दांत ॥
कीं दिग्गज आणोन समस्त ॥ एके ठायीं बांधिजेतील ॥६३॥
तुरंग करूनि प्रभंजन ॥ करवेल सर्वत्र गमन ॥
परी न कळे संतांचें महिमान ॥ जे ब्रह्मानंदें पूर्ण सदा ॥६४॥
तों संत बोलती आनंदघन ॥ मन निवालें तव बोल ऐकून ॥
आम्ही करूं इच्छितों रामकथा श्रवण ॥ वरी दृष्टांत गोड तुझे ॥६५॥
मेरू सुंदर रत्‍नेंकरून ॥ कीं नक्षत्रें मंडित गगन ॥
कीं वृक्ष फळीं परिपूर्ण ॥ तैसा दृष्टांतें ग्रंथ शोभे ॥६६॥
कीं शांति क्षमा दया विशेष ॥ तेणें मंडित सत्पुरुष ॥
कीं परिवारासहित नरेश ॥ दृष्टांत सुरस ग्रंथीं तैसे ॥६७॥
आधींच भूक लागली बहुत ॥ त्याहीवरी वाढिलें पंचामृत ॥
कीं दुर्बळासी अकस्मात ॥ कल्पतरु भेटला ॥६८॥
कन्यार्थी हिंडतां भूमंडळ ॥ त्यासी राजकन्या घाली माळ ॥
कीं रोगीयासी रसायन निर्मळ ॥ अकस्मात जोडलें ॥६९॥
आतां बहु टाकोनि शब्दजाळ ॥ बोलें रामकथा रसाळ ॥
जैसी सिकता सांडोनि मराळ ॥ मुक्ताफळेंचि सेविती ॥७०॥
कीं कोशगृहीं प्रवेशोनी ॥ भांडारी रत्‍नें काढी निवडोनि ॥
कीं दोष टाकून सज्जनीं ॥ उत्तम गुण स्वीकारिजे ॥७१॥
ऐसे संतांचें बोल परिकर ॥ ऐकोनी ब्रह्मानंदें श्रीधर ॥
साष्टांग घालोनि नमस्कार ॥ म्हणे सादर परिसिजे ॥७२॥
असंभाव्य श्रीरामचरित्र ॥ शतकोटि ग्रंथ सविस्तर ॥
वाल्मीक बोलिला अपार ॥ कथासमुद्र अगम्य ॥७३॥
जो सत्यवतीहृदयरत्‍न ॥ कथी जगद्‌गुरु पराशरनंदन ॥
तें व्यासोक्त रामायण ॥ कोणा संपूर्ण न वर्णवे ॥७४॥
वसिष्ठें कथिलें निश्चितीं ॥ तें वासिष्ठरामायण म्हणती ॥
शुकें कथिलें नानारीतीं ॥ शुकरामायण बोलती तया ॥७५॥
जो अंजनीहृदयारविंदभ्रमर ॥ तेणें पाहोन श्रीरामचरित्र ॥
कथिलें नाटकरामायण साचार ॥ अपार चरित्र निजमुखें ॥७६॥
जो परम विश्र्वासें श्रीरामासी शरण ॥ शक्रारिजनकबंधु बिभीषण ॥
तेणें रामचरित्र कथिलें पूर्ण ॥ बिभीषणरामायण म्हणती तया ॥७७॥
कमलोद्‌भव विष्णुसुत ॥ तेणें नारदासी कथिलें हें चरित्र ॥
तें ब्रह्मरामायण अद्‌भुत ॥ उमेसी सांगत शिव रामायण ॥७८॥
जो कलशोद्‌भव महामुनी ॥ जेणें जलधि आटिला आचमनेंकरूनी ॥
तेणें रामकथा ठेविली विस्तारोनी ॥ अगस्तिरामायण म्हणती तया ॥७९॥
भोगींद्र कथी सर्पांप्रती ॥ तें शेषरामायण बोलिजे पंडितीं ॥
अध्यात्मरामायण समस्तीं ॥ ऋषींनीं निवडून काढिलें ॥८०॥
एक शेषरामायण सत्य ॥ आगमरामायण एक बोलित ॥
कूर्मरामायण यथार्थ ॥ कूर्मपुराणीं बोलिलें ॥८१॥
स्कंदरामायण अपार ॥ एक पौलस्तिरामायण परिकर ॥
कालिकाखंडीं सविस्तर ॥ रामकथा कथियेली ॥८२॥
रविअरुणसंवाद ॥ ते अरुणरामायण प्रसिद्ध ॥
पद्मपुराणीं अगाध ॥ पद्मरामायण कथियेलें ॥८३॥
भरतरामायण चांगलें ॥ एक धर्मरामायण बोलिलें ॥
आश्चर्यरामायण कथिलें ॥ बकदाल्भ्यऋृषीप्रती ॥८४॥
मुळापासून इतक्या कथा ॥ कैशा वर्णवतील तत्त्वतां ॥
त्यांमाजीं वाल्मीकनाटकाधारें कथा ॥ रामविजयालागीं कथूं ॥८५॥
समस्त कवींस नमस्कार ॥ जो जगद्‌गुरु आचार्य श्रीशंकर ॥
जेणें मतें उच्छेदोन समग्र ॥ शुद्ध मार्ग वाढविला ॥८६॥
पूर्वी एक सत्यवतीकुमर ॥ तैसाचि कलियुगीं श्रीशंकर ॥
जो ज्ञानाचा सागर ॥ जनदुद्धार केला जेणें ॥८७॥
सकळ मतें उच्छेदून ॥ सन्मार्ग वाढविला पूर्ण ॥
सकळ मतवादी जंबुक जाण ॥ शंकरसिंह गर्जतसे ॥८८॥
सकळ मतवादी दरिद्री ॥ शंकर श्रीमंत पृथ्वीवरी ॥
संन्यासदीक्षा निर्धारीं ॥ स्थापिली जेणें विधियुक्त ॥८९॥
अवघे मतवादी रजनीचर ॥ शंकर त्यांवरी रघुवीर ॥
कीं कौरव वधावया यादवेंद्र ॥ अति उदित साक्षेपें ॥९०॥
तैसा श्रीशंकराचार्य सकळ ॥ कुमतें छेदी तात्काळ ॥
त्या आचार्याचें पदकमळ ॥ श्रीधरभ्रमरें वंदिलें ॥९१॥
जो श्रीधराचार्य टीककारा ॥ त्यासी नमस्कारी श्रीधर ॥
मधुसूदनादिक कवींद्र ॥ ग्रंथ अपार जयांचे ॥९२॥
जो शृंगारवनींचा विहंगम जाण ॥ जो जयदेव पद्मावतीरमण ॥
त्याची काव्यकला पाहून ॥ पंडितजन तटस्थ ॥९३॥
जो वेदांतक्षीरार्णवींचा मीन ॥ जेणें विवेकसिंधु रचिला पूर्ण ॥
तो मुकुंदराज गुणनिधान ॥ तयाचे चरण वंदिले ॥९४॥
तारावया जन समग्र ॥ पुनः अवतरला रमावर ॥
गीतार्थ केला साचार ॥ तो ज्ञानेश्र्वर जगद्‌गुरु ॥९५॥
जो भानुदासकुळभूषण ॥ प्रतिष्ठानवासी परिपूर्ण ॥
त्या एकनाथें ग्रंथसंपूर्ण ॥ बहुसाल कथियेले ॥९६॥
जे चातुर्यजानधानीचे कळस ॥ मुक्तेश्र्वर मुद्रलदास ॥
ज्यांचे ग्रंथ पाहतां सुरस ॥ ब्रह्मानंद उचंबळे ॥९७॥
जैसा चंडांशु सतेज व्योमीं ॥ तैसाचि केवळ वामनस्वामी ॥
ज्याची श्र्लोकरचना या भूमि-॥ मंडळीवरी अपूर्व ॥९८॥
कृष्णदास जयराम ॥ जो शांतिदयेचें निजधाम ॥
ज्याचे ग्रंथ ज्ञानभरित परम ॥ जो निस्मीम ब्रह्मचारी ॥९९॥
श्रीरामउपासक निर्मळ ॥ जो भजनसरोवरींचा मराळ ॥
तो रामदासमहाराज केवळ ॥ भक्ति प्रबळ लावी जनां ॥१००॥
ब्रह्मानंदस्वामीचा बंधु सत्य ॥ नाम तयाचें श्रीरंगनाथ ॥
ज्याची कविता ऐकतां समस्त ॥ अपार जन उद्धरले ॥१॥
आतां असोत समस्त कविवर ॥ अवघे ब्रह्मानंदरूप साचार ॥
त्यांसी अनन्य शरण श्रीधर ॥ द्यावा वर ग्रंथासी ॥२॥
रविकुळीं अवतरोनि श्रीरघुवीर ॥ कैसें केलें लीलाचरित्र ॥
धन्य त्या वाल्मीकाचें वक्र ॥ कथा अपार बोलिला ॥३॥
हें वर्णितां श्रीरामचरित्र ॥ तरला वाल्मीक साचार ॥
पापें आचरला अपार ॥ ऐका सादर गोष्टी ते ॥४॥
हें वर्णितां श्रीरामचरित्र ॥ तरला वाल्मीक साचार ॥
पापें आचरला अपार ॥ ऐका सादर गोष्टी ते ॥४॥
वाल्मीक पूर्वीं द्विजसुत ॥ त्यजोनि आचार यज्ञोपवीत ॥
किरातसंगें वाट पाडित ॥ अति उन्मत्त विषयांध ॥५॥
महा दुर्धर कानन ॥ देखतां भयभीत होय मन ॥
पर्वतदरीमाजीं स्थळ करून ॥ सहपरिवारें वसे तेथें ॥६॥
भोंवतें द्वादश गांवेंपर्यंत ॥ पाळती राखोनि वाट पाडित ॥
केल्या ब्रह्महत्त्या असंख्यात ॥ नाहीं गणित इतर जीवां ॥७॥
मत्स्य धरावयालागीं बक ॥ बैसे होऊनियां सात्विक ॥
कीं मृषकालागीं बिडालक ॥ बैसे टपत जयापरी ॥८॥
कीं अंगसंकोचें पारधी ॥ जपोनि तत्काळ मृग साधी ॥
तैसा वाल्हा जीव वधी ॥ पापनिधि निर्दय ॥९॥
अपार जीव मारिले ॥ पापाचे पर्वत सांचले ॥
जैसे अंत्यजगृहाभोंवते पडिले ॥ ढीग बहुत अस्थींचे ॥११०॥
ऐसें करितां पापाचरण ॥ तयासी आलें वृद्धपण ॥
पुत्र झाले अति तरुण ॥ तरी अंगवण न सोडी ॥११॥
शस्त्र हातीं घेऊनि वाल्हा ॥ मार्ग रक्षीत जों बैसला ॥
तों अकस्मात नारद प्रगटला ॥ पूर्वपुण्येंकरूनियां ॥१२॥
चंद्रा वेष्टित नक्षत्रें जैसीं ॥ भोंवतीं ऋषींची मांदी तैसी ॥
तों पाळती सांगती वाल्हियासी ॥ जाती तापसी बहुसाल ॥१३॥
वाटेसी धांवोन आडवा आला ॥ शस्त्र उभारोनी तें वेळां ॥
दटावोनि ऋषींचा मेळा ॥ उभा केला क्षणभर ॥१४॥
कीं स्वर्गपंथें जातां नेटें ॥ जैसी यमपुरी लागे वाटे ॥
कीं तपें आचरतां उद्‌भटें ॥ कामक्रोध अडविती ॥१५॥
असो वाल्हा म्हणे तयांसी ॥ मात्रा आणारे मजपासीं ॥
नाहीं तरी मुकाल प्राणासी ॥ माझिया हस्तें या काळीं ॥१६॥
मग पुढें होऊन ब्रह्मनंदन ॥ म्हणे ऐक एक आमुचे वचन ॥
तुज आलें वृद्धपण ॥ पापें अपार घडलीं कीं ॥१७॥
द्रव्य जोडिलें त्वां अपार ॥ झाले दृष्कृतांचे संभार ॥
तुझे पापासी वांटेकर ॥ कोण आहेत हे विचारीं ॥१८॥
तुझें आलें जवळी मरण ॥ यम जेव्हां गांजील दारुण ॥
तेव्हां तुजला सोडवील कोण ॥ पाहें विचारून अंतरीं ॥१९॥
दारा पुत्र धन यौवन ॥ बंधु सेवक आप्त स्वजन ॥
शस्त्रें अस्त्रें चतुरंग सैन्य ॥ न ये कामा ते वेळे ॥१२०॥
जीं जीं प्राणी कर्में करिती ॥ तितुकीं देव सर्व विलोकिती ॥
सकळ तत्त्वें व्यापून वर्तती ॥ मग साक्ष देती परत्रीं ते ॥२१॥
यमपुरीस चित्रगुप्त ॥ पत्रें काढुनि वाचित ॥
मग त्यासारिखा दंड करीत ॥ कोण तेथें सोडवील ॥२२॥
जो पुण्यपंथें न चाले नर ॥ निंदी तीर्थयात्रा समग्र ॥
त्यासी ताम्रभूमि तप्त अपार ॥ तीवरी चालविती हळूहळू ॥२३॥
जो परोपकार न करिती ॥ त्यांसी असिपत्रावरि हिंडविती ॥
इकडून तिकडे शस्त्रें टोंचती ॥ कोण सोडवील ते स्थानीं ॥२४॥
तप्त लोहाचा स्तंभ दारुण ॥ त्यासी भेटविती नेऊन ॥
देवद्विजां जो न करी नमन ॥ त्यासी जाण हीच गती ॥२५॥
जो संतांसी देखों न शके अपवित्र ॥ त्याचे रागें गीध फोडिती नेत्र ॥
जो कीर्तन स्मरण न करी अणुमात्र ॥ जिह्णा तोडिती सांडसें ॥२६॥
गुरु देवब्राह्मण सांडूनी ॥ जो षड्रस सेवी पापखाणी ॥
महानरकींचें दुर्गंध पाणी ॥ तयाचे वदनीं ओतिती ॥२७॥
जो तीर्थस्नान निंदी खळ ॥ त्यासी तप्त कढयीमाजीं जें तैल ॥
त्यांत तळिती तत्काळ ॥ कोण सोडवील तेथें पैं ॥२८॥
जे साधुसंतासि पीडिती ॥ त्यांचे अंगाची सालें काढिती ॥
जे गुरु द्विज तीर्थें अव्हेरिती ॥ त्यांचे तोंडीं घालिती नरकमूत्र ॥२९॥
धर्मवाट रोधून हरिती जे धन ॥ त्यांसी कुंभीपाकीं घालून ॥
खालीं चेतविती कृशान ॥ माजीं आक्रंदोनि चडफडती ॥१३०॥
लोहदंड करूनि तप्त ॥ कानीं खोंविती यमदूत ॥
जो नायके हरिकथामृत ॥ गति निश्चित त्यास ही ॥३१॥
ऐसें बोलतां नारदऋृषी ॥ अनुताप जाहला त्याचे मानसीं ॥
वेगें आला निजसदनासी ॥ स्त्रीसुतांदिकांसीं पुसत ॥३२॥
पापें घडलीं मजलागीं ॥ कोणी होतां काय विभागी ॥
तंव ते म्हणती आमुचे अंगीं ॥ न लागती पापें सर्वथा हीं ॥३३॥
आम्ही भाग्याचे वांटेकरी यथार्थ ॥ पापें तुझीं तूं भोगी समस्त ॥
वाल्हा झाला सद्रदित ॥ म्हणे कैसें आतां करावें ॥३४॥
हा नरदेह उत्तम पूर्ण ॥ केवळ भगवत्प्राप्तीचें कारण ॥
म्यां आत्महित न करून ॥ बुडालों कीं अंधतमीं ॥३५॥
पुण्यक्षेत्र सरसाविलें ॥ तेथें कनकबीज पेरिलें ॥
कनकाचें ताट घडिलें ॥ त्यांत वाढिलें तृणबीज ॥३६॥
सुधारसकुंभ दैवें जोडला ॥ तो नेऊन उकिरडां ओतिला ॥
चिंतामणि फोडून घातला ॥ पायरीस अभ्याग्यें ॥३७॥
सुरभी शोधीत आली घर ॥ तिसी मारूनि काष्ठप्रहार ॥
अभ्याग्यें घातली बाहेर ॥ तोच प्रकार मज जाहला ॥३८॥
बळें कल्पवृक्ष तोडून ॥ वाढविलें कंटकवन ॥
राजहंस दवडून ॥ दिवाभीत पाळिलें ॥३९॥
रंभा तोडूनि महामुर्खें ॥ अर्की वाढविल्या सकौतुकें ॥
वोसंडोनि सतेज मुक्तें ॥ सिकताहरळ भरियेली ॥१४०॥
असो ऐसा अनुतापें वाल्हा ॥ नारदापासीं परतोन आला ॥
सद्रद कंठ अश्रु डोळां ॥ साष्टांग घातला नमस्कार ॥४१॥
तनुमनधनेंसीं अनन्य ॥ स्वामी तुज मी आलों शरण ॥
तूं कृपेची नौका करून ॥ तारीं मज अघसाागरीं ॥४२॥
महाराज तूं धन्वंतरी ॥ माझा भवरोग दूर करीं ॥
जळतों या वणव्याभीतरीं ॥ मेघ झडकरी वर्षें तूं ॥४३॥
पडिलों मायेचे मेळीं ॥ पंचभूतें मज झोंबलीं ॥
वासनाविशवी गळां पडली ॥ कदाकाळीं सोडीना ॥४४॥
अहंदेहबुद्धि डांकिण ॥ ममता सटवी दारुण ॥
लोभ झोटिंग एक क्षण ॥ मज उमज घेऊं नेदी ॥४५॥
क्रोध महिषासुर दारुण ॥ कामवेताळें झडपिलें पूर्ण ॥
तृष्णा मायराणी अनुदिन ॥ सर्वदाही न सोडी ॥४६॥
जाहलों मी अत्यंत क्षीण ॥ पंचाक्षरी तूं ब्रह्मनंदन ॥
सकळ भूतें टाकीं झाडून ॥ म्हणोनि चरण धरियेले ॥४७॥
अष्टभावें जाहला सद्रदित ॥ मग मनीं विचारी ब्रह्मसुत ॥
रोग पाहुनि वैद्य निश्चित ॥ दिव्य मात्रा काढी जेवीं ॥४८॥
म्हणे हा अनधिकारी परम ॥ ‘मरा’ ऐसें सांगें नाम ॥
म्हणे हेंचि तूं जपें सप्रेम ॥ मुख्य वर्म जाण पां ॥४९॥
तें जीवन नाम जपत ॥ तेथेचि बैसला ध्यानस्थ ॥
आंगावरी वारुळ वाढत ॥ ध्वनि उमटत आंतोनी ॥१५०॥
टोणपियाचा वृक्ष जाहला ॥ तों नारद बहुकाळें पातला ॥
त्या तरुवरा खाली उभा राहिला ॥ श्रवणीं ऐकिला नामघोष ॥५१॥
वारुळाचे छिद्रांमधुनी ॥ रामनामाची मधुरध्वनी ॥
चातुर्यसमुद्र नारदमुनी ॥ जाणिलें मनी वृत्त सर्व ॥५२॥
मग उकरोनियां वारुळ ॥ बाहेर काढिला तो पुण्यशीळ ॥
वर्मकळा रगडून तात्काळ ॥ सावध केला तेधवां ॥५३॥
जैसा भूमीवरी अर्क उतरला ॥ तैसा श्रीगुरुनारद देखिला ॥
धांवोन चरणकमळा लागला ॥ पापाचा जाहला संहार ॥५४॥
नाम जपतां श्रीरामाचें ॥ दोष गेले अनंत जन्मांचे ॥
जैसे पर्वत तृणाचे ॥ अग्निसंगें भस्म होती ॥५५॥
पापें जळावया समस्त ॥ नामामाजी प्रताप बहुत ॥
नामाचेनि न जळे निश्चित ॥ ऐसें पाप नसेचि ॥५६॥
वाल्मीकें केली जीं पापें ॥ तीं भस्म जाहलीं नामप्रतापें ॥
नामापुढें अनेक तपें ॥ तुच्छ ऐसें जाणिजे ॥५७॥
जैसा पर्वत होतां संदीप्त ॥ मृगाद्विजगण न राहती तेथ ॥
तैसीं नामाग्नीपुढें समस्त ॥ पापारण्यें भस्म होती ॥५८॥
जैसी स्वप्नीं घडली दुष्कृतें बहुत ॥ जागृतीं अवधीं मिथ्याभूत ॥
तैसे रामनामें समस्त ॥ पापसमूह भस्म होती ॥५९॥
तोंवरी तमाची दाटणी ॥ जों नुगवे वासरमणी ॥
तोंवरीच मद कीजे वारणीं ॥ जोंवरी सिंह नाहीं देखिला ॥१६०॥
सिंधु गर्जे तोंवरीच पाहीं ॥ जो कलशोद्‌भव देखिला नाहीं ॥
तोंवरी भूतांची परम घाई ॥ जों मंत्रवादि न देखिला ॥६१॥
तोंवरीच पापांचा संभार ॥ जों नामीं न धरी आदर ॥
नामप्रताप अद्‌भुत थोर ॥ तरला साचार वाल्मीक ॥६२॥
असो वाल्मीक म्हणे गुरुनाथा ॥ जरी कृपा कराल सर्वथा ॥
तरी रामचरित्रकथा ॥ सविस्तर करीन मी ॥६३॥
ऐसें ऐकतां नारदमुनी ॥ परम संतोषला अंतःकरणीं ॥
वरदहस्त ठेवोनियां मूर्ध्नीं ॥ वदला तें श्रवणीं आकर्णिजे ॥६४॥
साठी सहस्र वरुषांवरी ॥ विष्णु अवतरेल दशरथउदरीं ॥
तयाचें तूं भविष्य करीं ॥ शतकोटी सविस्तर ॥६५॥
जन्मकर्मलीला सर्व ॥ जे जे तूं वदसील भाव ॥
तैसाच वर्तेल राघव ॥ अवतारठेव अभिनव पैं ॥६६॥
शतकोटी ग्रंथ वाल्मीकें निर्मिला ॥सुरस रस दिव्य ओतिला ॥
तिहीं लोकांसी कलह लागला ॥ व्यवहार गेला शिवापाशीं ॥६७॥
परम चतुर कैलासनाथ ॥ तीं ठायीं समान वांटिला ग्रंथ ॥
शेवटीं दोन अक्षरें उरलीं यथार्थ ॥ कंठीं धरिली उमावरें ॥६८॥
शीतळ उपचार पूर्वीं केले ॥ परी ते नाहीं सफळ जाहले ॥
चंद्रबिंब शिरीं धरिलें ॥ जटेंत आकळिलें गंगेसी ॥६९॥
हिमनगकन्या शीतळ सुंदर ॥ अर्धां अर्धांगीं धरी कर्पूरगौर ॥
ठायीं ठायीं वेष्टिले फणिवर ॥ शीतळ थोर म्हणोनियां ॥१७०॥
गजचर्म अत्यंत शीतळ ॥ तेंही पांघरे जाश्वनीळ ॥
परी न राहे हळाहळ ॥ जाळी प्रबळ अधिकचि ॥७१॥
मग हा ग्रंथ निवडितां थोर ॥ दोन अक्षरें निवडिलीं साचार ॥
तीं कंठीं धरितांचि उमावर ॥ शीतळ शरीर जाहलें ॥७२॥
हृदयीं आठविला रघूत्तम ॥ मुखी स्मरतां रामनाम ॥
मध्यें हळाहळ परम ॥ भयभीत जाहलें ॥७३॥
मुखीं नाम हृदयीं राम ॥ दाहकत्व सांडूनि जाहलें शम ॥
भूषणरूप होऊनि परम ॥ शिवकंठीं मिरवलें ॥७४॥
नामें तरला वाल्मीक ॥ नामे तरले ब्रह्मादिक ॥
शीतळ जाहला कैलासनायक ॥ महिमा अद्‌भुत न वर्णवे ॥७५॥
किती गोड म्हणावा सुधारस ॥ किती वाड म्हणावें आकाश ॥
तेजस्वी परम चंडांश ॥ किती म्हणोनी वर्णावा ॥७६॥
पृथ्वीस उपमा काय द्यावी ॥ पाताळखोली किती सांगावी ॥
कनकाद्रीची उंची किती वर्णावी ॥ तैसी नामाची पदवी अपार ॥७७॥
किती वर्णावा विष्णूचा प्रताप ॥ काय सांगावें शंकराचें तप ॥
तैसा रामनाममहिमा अमूप ॥ न वर्णवेचि सर्वथा ॥७८॥
प्राकृतभाषा म्हणोनि ॥ अव्हेर न करावा पंडितजनीं ॥
जैसीं कृष्णावेणीचीं तीरें दोन्ही ॥ परी उदक एकचि जाणिजे ॥७९॥
असो वाल्मीकें रचिला ग्रंथ ॥ भारद्वाजाचे मुखें समस्त ॥
असंख्य ऋषि श्रवण करित ब्रह्मानंदें करूनियां ॥१८०॥
हेचि कथा कैलासीं ॥ शिव सांगे हैमवतीसी ॥
पाताळीं काद्रवेयकुळासी ॥ भोगींद्र सांगे हेचि कथा ॥८१॥
घटोद्‌भवाचे मुखीं दिवसरजनी ॥ ऋषी श्रवण करिती कर्दळीवनीं ॥
किंपुरुषखडीं स्वमुखेंकरूनी ॥ वानरांसी सांगे हनुमंत ॥८२॥
नारदाप्रती सरसिजोद्‌भव ॥ सांगे रामकथा अभिनव ॥
बदरिकाश्रमीं ऋषि सर्व ॥ व्यासमुखें ऐकती ॥८३॥
तेचि प्राकृत भाषेंत निवाडे ॥ श्रीधर वर्णीं संतापुढें ॥
जैसे बाळचाळे वेडेवांकुडे ॥ परी आवडी जननीसी ॥८४॥
तैसें प्राकृत आणि संस्कृत ॥ दोहींमाजी एकचि अर्थ ॥
जैसा दोही स्त्रियांचा एक नाथ ॥ दोन हस्त एकाचेचि ॥८५॥
दोन्ही दाढा एकचि स्वर ॥ पाहणार एक दोन नेत्र ॥
किंवा दोन पात्रांत पवित्र ॥ एकचि दुग्ध घातलें ॥८६॥
जैसें त्रिवेणीचें भरलें उदक ॥ दोन पात्रीं गोडी एक ॥
एक सुवर्णकूपिका अलोलिक ॥ एक ताम्रधातृची घडियेली ॥८७॥
दोनी कूपिका नेऊनि देख ॥ रामेश्वरासी केला अभिषेक ॥
दोन्ही धातु परी उदक एक ॥ देवासी समचि आवडती ॥८८॥
अबळां न कळे संस्कृत वाणी ॥ जैसें आडांतील निर्मळ पाणी ॥
परी दोरपात्रावांचोनी ॥ अशक्त जनां केवीं निघे ॥८९॥
तों तडागासी येतां त्वरें ॥ तत्काळचि तृषा हरे ॥
आबालजन तारावया ईश्वरें ॥ प्राकृत ग्रंथ निर्मिले ॥१९०॥
मुख्य संस्कृत पहावें ॥ परी तें अबळा नेणवे ॥
महागज कैसा बांधवे ॥ कमळतंतू घेऊनियां ॥९१॥
सर्वांस मान्य गीर्वाण ॥ जरी असेल पूर्वपुण्य ॥
तरीच तेथीचें होय ज्ञान ॥ आबालजन केवीं तरती ॥९२॥
उत्तम वस्त्रें लेत नृपती ॥ तीं दुर्बळांसी प्राप्त न होती ॥
मग ते घोंगडीच पांघरती ॥ शीतउष्ण निवारणा ॥९३॥
जैसें दधि मंथितां बहुत ॥ त्यांतून निघे नवनीत ॥
कीं स्वातीजळापासोन अद्‌भूत ॥ मुक्तफळें निपजती ॥९४॥
कीं इक्षुदंडाचे पोटीं शर्करा ॥ रसनेस गोडी तेचि विचारा ॥
कीं राजापासोन राजपुत्रा ॥ मान्यता होय बहुतचि ॥९५॥
महाराष्ट्रवचनें निश्चित ॥ परी अत्यंत रसभरित ॥
मधुमक्षिकांचे मुखीं स्रवत ॥ मधु सुरस जैसे कां ॥९६॥
गीवार्ण हें शशिमंडळ अद्‌भुत ॥ त्याची प्रभा ते हे प्राकृत ॥
संस्कृत ग्रंथ वर्णिती पंडित ॥ अर्थ प्राकृत करिती कीं ॥९७॥
अर्कवृक्षीं मधुघट ॥ जरी भरितील यथेष्ट ॥
तरी गिरीकंदरीं करावया कष्ट ॥ काय कारण धांवावें ॥९८॥
सिकतेमाजी दिव्य रत्‍न ॥ जरी सापडे न करितां प्रयत्‍न ॥
तरी चतुरीं करावें जनत ॥ किंवा अव्हेर करावा ॥९९॥
कष्टेंविण राज्य आलें हातां ॥ तरी काय ओसांडावें तत्त्वतां ॥
प्राकृतभाषीं ऐकोनी कथा ॥ लाभ श्रोतां घेईजे तेवीं ॥२००॥
मुक्तफळांची उत्तम माळा ॥ वरी सुगंध सुटला आगळा ॥
तरी चतुरी का न घालावी गळां ॥ अति आवडी करोनीयां ॥१॥
आधींच इक्षुदंड गोड ॥ वरी आलें साखरेचें घड ॥
तैशी रघुनाथकथा सुरवाड ॥ त्यावरी साहित्य पुरविलें ॥२॥
आतां श्रोतीं सावधान ॥ वाल्मीकमहाराज गेले कथून ॥
तेचि रामकथा संपूर्ण ॥ मूळापासून ऐकिजे ॥३॥
दृष्टीं न पाहतां अवघा ग्रंथ ॥ उगाच दोष ठेविती अकस्मात ॥
ते शतमूर्ख जाणिजे निश्चित ॥ नव्हती पंडित विवेकी ॥४॥
ग्रंथा नाम रामविजय ॥ श्रवणें सदा पाविजे जय ॥
चिंतित मनोरथ सिद्ध होय ॥ एक आवर्तन करितांचि ॥५॥
आदिपुरुष श्रीअवधूत ॥ तोचि हा ब्रह्मानंद यथार्थ ॥
श्रीधरवरदें अद्‌भुत ॥ महिमा कोणा न वर्णवे ॥६॥
इति श्रीरामविजयग्रंथ सुंदर ॥ संमत वाल्मीकनाटकाधार ॥
सदा परिसोत भक्त चतुर ॥ प्रथमोऽध्याय गोड हा ॥२०७॥
॥ श्रीरामचंद्रार्पणमस्तु ॥


॥ श्रीगणेशाय नम: ॥
॥ श्रीसरस्वत्यै नम: ॥
॥ श्रीगुरवे नम: ॥
॥ श्रीसीतारामचंद्राभ्यां नम: ॥
श्रीराम: शरण समस्त जगता राम विना का गति: ।
रामेण प्रतिहन्यते कलिमलं रामाय कार्य नम:
रामातू व्यस्थति कालभीमधुजगो रामस्य सर्व वशे ।
रामे भक्तिरखंडता भवतु मे राम: त्वमेवाश्रयः ॥ १ ॥ (वाल्मीकी रामायण)

रामो राजमणिः सदा विजयते रामं रमेशं भजे ।
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नमः ॥
रामानास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहम् ।
रामे चित्तलयः सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥ १ ॥ रामरक्षा स्तोत्र

हे करुणेच्या सागरा ! परमेश्वरा नारायणा, तुला नमस्कार असो. माझे गुरू श्रीब्रह्मानंद यांना मी वंदन करतो. त्यांचे स्मरण झाले की मन भरून येते. श्रीरामविजय ग्रंथ लिहिण्यास मी सुरुवात करीत आहे, तेव्हा आपण माझे अज्ञान दूर करा. मी श्रीब्रह्मदेव, श्रीविष्णू आणि श्रीशंकर यांना वंदन करून सर्व सिद्धीचा दाता जो गजानन त्याच्या चरणी माथा ठेवतो. गजानना, सर्व विघ्ने दूर कर व माझे लेखन पूर्ण करून घे. तसेच हे देवी सरस्वती, मजवर कृपा कर, अशी प्रार्थना करून मी ग्रंथाला प्रारंभ करतो. हे शारदे, तुझी कृपा झाली तर मुका माणूससुद्धा वेद घडाघडा बोलू लागेल. माझे अज्ञान तूच दूर कर. माझ्या हृदयात वसती कर. मी अज्ञ आहे. केवळ तुझ्या कृपेमुळेच मी श्रीरामविजय ग्रंथ पूर्ण करू शकेन. हे सद्‌गुरु, तुमचे चरण माझ्या हृदयात ठेवा. गुरुशिवाय परमार्थतत्त्व कळत नाही. तेव्हा हे ग्रंथलेखन पूर्ण होवो असा तुमचा आशीर्वाद मला द्या; कारण चंद्र असेल तर चांदणे असते, सूर्य असेल तर त्याचे किरण असतील, पाणी असेल तर बीजाला अंकुर फुटतो; तसेच गुरू असतील तर ज्ञान प्रकट होईल. हे संतसज्जनांनो, मी रामचंद्राचे अलौकिक चरित्र मराठी भाषेत सांगण्याचे मोठे धाडस करीत आहे. आपल्या आशीर्वादाने ते पूर्ण होईल. माझे हे लहान मुलासारखे बोलणे, माझे बोबडे, मोडकेतोडके बोल आपण गोड मानून घ्या आणि सदगुरूप्रमाणेच आपणही मला आशीर्वाद द्या.

शतकोटिप्रविस्तर असे ज्या रामचरित्राचे वर्णन रामरक्षेत बुध- कौशिक च्छषींनी केले आहे, त्याचा मला कसा बरे अंत लागेल! वाल्यीकींनी स्वतःच रामायण लिहिले तरी त्यांचे समाधान झाले नाही. त्याशिवाय इतर अनेक श्रेष्ठ कवींनीही आपापल्या रीतीने रामकथा खुलविली आहे, पण सर्व श्रेष्ठ कवींनी वाल्यीकी रामायणाचाच आधार घेतला आहे. ' वाल्यीकिनाटकष ' या ग्रंथाच्या आधारे मी हे रामचरित्र लिहीत आहे. बाल्यीकीसह सर्व कवींना मी आदराने नमस्कार करतो.

वाल्यीकी कर्षीवर भगवंताची कृपा कशी झाली, ती कथा मोठी अदभुत आहे. फार वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. पद्य ब्राह्मण मुलगा किरात लोकांच्या संगतीने आपले धर्माचरण सोडून कुमार्गाला लागला. वाईट संगतीने मनुष्य बिघडतो, तसा तो आपल्या मार्गापासून ढळला. रानावनात राहून इतर किरातांबरोबर तो वाटमाऱ्या करू लागला. तो दिसायलाही भेसूर व भीतिदायक होता. अरण्यात निर्जन मार्गांनी कोणी प्रवासी, कोणी वाटसरू जाऊ लागले की वाटमारे लोक त्यांना पकडीत आणि कुटीत असत. त्या किरातांनी त्या ब्राह्मणाचे नाव ' वाल्या ' असे ठेवले होते. तो पर्वताच्या गुहेत राहात असे आणि दहा-बारा गावे त्याने नजरेखाली ठेवली होती. त्याचा परिवारही त्याच गुहेत राहात असे. त्याने कित्येक लोकांना ठार मारले होते. त्यांच्याजवळील धन लुबाडले होते. त्याने हत्या करताना स्त्री, बालक, ब्राह्मण यांचा कधीच विचार केला नाही. तो एक नियग मात्र पाळीत असे. एका माणसाला मारले की तो घरातील रांजणात एक लहानसा खडा टाकीत असे. असे होता होता त्याने खूप संपत्ती जमविली. त्याच्या घरात खड्यांनी सात रांजण भरत आले होते. आपण इतकी माणसे मारतो आणि त्यांची संपत्ती कुटून घेतो, याचे त्याला काहीच वाटत नसे.

वाल्या आता म्हातारा होऊ लागला होता. तरी त्याने आपला धंदा चालूच ठेवला होता. त्याचे मुलगेही मोठे होऊन सूर आणि दुष्ट बनले होते. असाच एकदा सायंकाळच्या वेळी तो रानात आडवाटेला टपून बसला होता. इतक्यात तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध असलेले नारदमुनी त्या मार्गाने चालले होते. त्यांच्याबरोबर आणखीही दोन- तीन ऋषी होते. ते समोर येताच वाल्या हातात कुऱ्हाड घेऊन पुढे धावला आणि त्याने त्यांना दरडावले, '' तुमच्याजवळ जे काही असेल ते मुकाट्याने देऊन टाका ! नाहीतर माझ्या हातातील कुऱ्हाडीने तुमचे तुकडे तुकडे करीन! '' त्याने सर्वांकडे रागारागाने पाहिले. भोवताली किर्र झाडी होती. दुसरे कोणीही माणूस नव्हते. नारद शांत होते. ते त्रिकालज्ञानी होते. त्रिखंडात संचारी होते. ऋर्षीसमवेत ते स्तब्ध उभे होते. त्यांनी आपल्या वीणेच्या तारा छेडून फक्त गोड आवाजात '' नारायण! नारायण! '' असे परमेश्वराचे नाव घेतले. ते ऐकून बाल्या चिडला. हे लोक आपल्याला भीत नाहीत असे पाहून बाल्याच्या मनाची चलबिचल झाली. तो कुऱ्हाड उगारणार तोच नारदांनी हात वर करून त्याला थांबविले. तेव्हा तो थबकला. नारदांचे तेज व धैर्य पाहून आणि त्यांच्याजवळ कुटून घेण्यासारखे काहीच नाही असे पाहून त्याचा आवेश ओसरला. नारदांनी पुन्हा वीणेचा झंकार केला. बाल्याच्या हृदयावर त्याचे प्रतिध्वनी उमटले. नारद वाल्याला म्हणाले, '' तू आम्हांला मारणार असलास तर मार. पण त्याच्याआधी माझे एक म्हणणे ऐकून घे. माणसे मारून अशी वाटमारी करण्यात तू किती तरी पापे केलीस! पुष्कळ धन मिळवलेस. तुझी बायका आणि मुले आहेत ना! तुझ्या धनाचे ते सारे वाटेकरी आहेत, पण तुझ्या पापाचेही ते वाटेकरी होतील का? तू मेलास की तुझी पापे तुलाच भोगावी लागतील, याचा तू विचार केला आहेस का? जे लोक पाप करतात त्यांचे नरकपुरीतील यमाचे सेवक फार हाल करतात. त्यांना कढईत उकळत्या तेलात टाकतात. धारदार सुरीने त्यांचे अंग चिरतात. घाण खावयास लावतात. नरकात तुझी बायको आणि तुझे मुलगे तुला सोडवायला येतील का? आधी घरी जा आणि तुझ्या बायका - मुलांना एकच प्रश्न विचारून ये. त्यांना विचार, ' मी अनेक लोकांना मारले आणि तुमचे पोट भरले; माझ्या धनात तुम्ही जर वाटेकरी झाला आहात तर आता माझ्या पापातही तुम्ही वाटेकरी व्हाल का? आम्ही तू येईपर्यंत इथे थांबतो. ''

नारदांच्या बोलण्याचा वाल्यावर मोठाच परिणाम झाला ० नारदांचे बोलणे वाल्याला पटले. तो धावतच घरी गेला.

इकडे नारद वीणेचा झंकार करून ?ऊ '' नारायण! नारायण! '' असा नामघोष करीत बरोबरच्या ऋषींसह एका झाडाखाली बसले. वाल्या घरी गेला. तो रिकाम्या हाताने धावत आलेला पाहून बायको पुढे झाली. मुलगेही आले. प्रथम तो धापा टाकीत राहिला. मग सर्वांना जवळ बोलावून तो म्हणाला, '' मी वाटमाऱ्या करतो. लोकांना ठार मारतो. खड्यांनी किती रांजण भरले आहेत पाहा. या पापाचे फळ मला जेव्हा मिळेल, तेव्हा ते पाप आपण सारेजण वाटून घेऊ! तुम्ही थोडा थोडा बाटा घ्याल ना? ''

तेव्हा बायको चकित झाली. मुलगे एक पाऊल मागे सरकले. बायको म्हणाली, '' आमचे पोषण करणे हे तुमचे कर्तव्यच आहे. आम्ही तुमच्या दुष्कर्माचे फळ का म्हणून घेऊ? ते तुम्हीच भोगा. '' बायकोचे बोलणे ऐकून वाल्याची धुंदी खाडकन् उतरली. तो दुःखी झाला. त्याने मग मुलांना विचारले. मुलेही पापाची वाटेकरी होईनात. तेव्हा तो खाली मान घालून नारदांकडे परत आला. त्याला पश्चात्ताप झाला होता. त्याने नारदांच्या पायांवर डोके ठेवले.

तो नारदांना म्हणाला, '' महाराज, तुमचे बोलणे खरे ठरले. माझा सारा अंदाज चुकला. माझ्या संपत्तीत-मिळकतीत सारे वाटेकरी होतात; पण माझ्या पापात वाटेकरी व्हायला माझी बायको, माझी मुले कोणीही तयार नाहीत. माझे डोळे आता पुरते उघडले. आता मी पाप करणार नाही. मी तुम्हांला शरण आलो आहे. या पापातून माझा उद्धार कसा होईल? मी आजपर्यंत कितीतरी हत्या केल्या. अरेरे! मी आता काय करू? ''

नारदांनी विचार केला,' एवढी पापे केलेला हा माणूस! 'त्यांनी वाल्याला सरळ रामनामाचा जप करण्यास सांगितले. पण रामनामही त्याला म्हणता येईना. त्याच्या ओळखीचा शब्द म्हणजे ' मरा!' तेव्हा तो '' मरा, मरा! '' असे म्हणायला लागला. पण आपोआप त्याच्या तोंडातून '' राम, राम! '' असा जप होऊ लागला.

मग नारदमुनी वाल्याला म्हणाले, '' आता तू वाटमारी सोडून दिलीस तर तुझा उद्धार होईल. माझ्यावर विश्वास ठेव. एका जागी बसून नामस्मरण कर. हलू नकोस. कायम तोच शब्द म्हणत राहा. '' असे म्हणून नारदांनी त्याच्य्राकडून वारंवार ''मरा, मरा ! '' असे म्हणून घेतले. वाल्या भराभर मरा! मरा!' असे म्हणू लागला. त्याच्या तोंडून '' राम, राम '' असा उच्चार येत आहे असे पाहून नारद त्याला आशीर्वाद देऊन निघाले.

वाल्याने सर्व ऋषींना नमस्कार केला. त्याने कुऱ्हाड टाकून दिलीच होती. तो त्याच वृक्षाखाली मांडी घालून बसला व नारदांच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवून '' राम राम '' असे म्हणू लागला.

तास, दिवस, महिने अन् वर्षे गेली, पण वाल्या एवढा स्थिर बसला होता, की त्याच्या भोवती मुंग्यांनी मोठे वारूळ तयार केले. अशी काही वर्षे गेली. त्याच रस्त्याने नारद पुन्हा जात असता ते त्या वृक्षाजवळ आले आणि थबकले. तेथे त्यांना एक वारूळ दिसले. त्यांना वाल्याची आठवण झाली. तोच बाळातून '' राम, राम '' असे शब्द ऐकू येऊ लागले. त्यांना शंका आली, वाल्यातर ह्या वारुळात नसेल! त्यांनी हळूहळू माती दूर करून वारूळ उकरले. तो आत एक वृद्ध ऋषी! होय, हा बाल्याच असणार. तो तर समाधीत होता. नारदांनी त्याला समाधीतून जागे केले.

ते वारूळ सोडून मुंग्या दुसरीकडे पूर्वीच निघून गेल्या होत्या. नारदांना पाहताच तेजस्वी शरीर असलेल्या वाल्याने नारदांचे पाय धरले. त्याच्या मुखावर शांती होती. तेज होते. मनाने गुरूवर विश्वास आणि तोंडाने निरंतर रामनाम! दरोडेखोर वाल्या नष्ट झाला आणि त्याचे वाल्मीकी ऋषी झाले.

नारदांना पाहताच त्याला भरून आले. तो आता ज्ञानी झाला होता. नारदांची थोरवी त्याला कळाली होती. दाटलेल्या कंठाने तो म्हणाला, '' मुनिवर्य, मी आपणाला ओळखले. आपली माझ्यावर केवढी कृपा झाली, आता मी पूर्वीचा राहिलो नाही. ''

'' होय. '' नारद म्हणाले, '' बस्वीक म्हणजे मुंग्यांचे वारूळ. त्यात होतास तुझे मी वाल्पीकी असे ठेवतो तू बसला म्हणून नाव आता. '' तो म्हणाला, '' महाराज, मी आपली काय सेवा करू? ''

नार म्हणाले, '' तू दिकालज्ञानी होशील. पुढे अयोध्येमध्ये श्रीरामचंद्र नावाने प्रभू अवतार घेणार आहेत. तू त्यांचे उत्तम चरित्र (वर्णन कर. तुला सर्व ज्ञान आपोआप प्राप्त होईल. ''

अशी आज्ञा करून नारद निघून गेले. वाल्मीकी इकडे तिकडे पाहू लागला. तो पूर्वीची झाडे जाऊन तेथे नवीनच झाडे दिसत होती. आपण कितीतरी वर्षे येथे बसलो होतो, हे त्याने ओळखले. भोव- तालचे सुष्टिसौंदर्य पाहून त्याच्या ठिकाणी प्रतिभा जागृत झाली. त्याचे मन कोमल झाले होते. त्याने नदीजवळ आश्रम बांधला आणि तेथे बसून तो काव्यरचना करू लागला.

नारदांनी रचलेले शतकोटी श्लोकांचे ते प्रभू रामचंद्रांचे चरित्र दिव्य झाले होते. ते चरित्र-काव्य इतके उत्तम झाले होते, की ते आपल्याला हवे, असे पृथ्वीवरील सर्व लोक म्हणू लागले. पाताळातील लोक म्हणू लागले, '' ते रामायण आम्हांला हवे! '' तर स्वर्गातील लोकही, ' रामायण आम्हांला हवे ' असे म्हणू लागले. त्यांचे भांडण मिटेना. तेव्हा तिन्ही लोक शंकराकडे गेले. शंकराने न्याय केला. त्याने ' राम ' ही दोन अक्षरे आपल्यासाठी ठेवून उरलेल्या ग्रंथाचीतिन्ही लोकांत समान वाटणी केली. हलाहल प्राशन करून त्यांच्या कंठाचा दाह होत होता, तो रामनामाने शांत झाला. ते पाहून पार्वतीला फार आश्चर्य वाटले. '' ज्या चरित्रातील दोन अक्षरांमुळे तुमच्या कंठाचा दाह शांत झाला ते चरित्र केवढे प्रभावी असेल! मला ते सांगाल का? .'' ती शंकराला म्हणाली; तेव्हा शंकराने ती कथा पार्वतीला सांगितली.

ती कथा गरुडाने पाताळात नागांना सांगितली. अगस्त्यांनी कर्दली-वनात ऋषींना सांगितली. ब्रह्मदेवाने नारदांना सांगितली. हनुमंताने ही वानरांना सांगितली होती आणि बदरिकावनात तीच कथा बासांनी कषींना सांगितली. आता तीच कथा श्रीधर कवी! बाल्मीकिनाटकम् ' या संस्कृत ग्रंथाच्या आधारे मराठीत आबाल-वृद्धांना समजेल, अशी सांगत आहेत. या ग्रंथाचे पारायण केल्यास भक्तांचे मनोरथ पूर्ण होतील.


GO TOP