॥ श्रीमद् अध्यात्मरामायण ॥

॥ किष्किन्धाकाण्ड ॥

॥ अष्टमः सर्ग: ॥

अथ ते कौतुकाविष्टाः सम्पातिं सर्ववानराः ।
पप्रच्छुर्भगवन् ब्रूहि स्वमुदन्तं त्वमादितः ॥ १ ॥
सम्पातिः कथयामास स्ववृत्तान्तं पुरा कथम् ।
अहं पुरा जटायुश्च भ्रातरौ रूढयौवनौ ॥ २ ॥
बलेन दर्पितौ आवां बलजिज्ञासया खगौ ।
सूर्यमण्डलपर्यंतं गन्तुं उत्पतितौ मदात् ॥ ३ ॥
बहुयोजनसाहस्रं गतौ तत्र प्रतापितः ।
जटायुस्तं परित्रातुं पक्षैराच्छाद्य मोहतः ॥ ४ ॥
स्थितोऽहं रश्मिभिर्दग्ध पक्षोऽस्मिन्विन्ध्यमूर्धनि ।
पतितो दूरपतनात् मुर्च्छितोऽहं कपीश्वराः ॥ ५ ॥
दिनत्रयात्पुनः प्राण-सहितो दग्धपक्षकः ।
देशं वा गिरिकूटान्वा न जाने भ्रान्तमानसः ॥ ६ ॥
शनैरुन्मील्य नयने दृष्ट्वा तत्राश्रमं शुभम् ।
शनैः शनैराश्रमस्य समीपं गतवानहम् ॥ ७ ॥
चन्द्रमा नाम मुनिराड् दृष्ट्वा मां विस्मितोऽवदत् ।
सम्पाते किमिदं तेऽद्य विरूपं केन वा कृतम् ॥ ८ ॥
जानामि त्वामहं पूर्वं अत्यन्तं बलवानसि ।
दग्धौ किमर्थं ते पक्षौ कथ्यतां यदि मन्यसे ॥ ९ ॥
ततः स्वचेष्टितं सर्वं कथयित्वातिदुःखितः ।
अब्रवं मुनिशार्दूल दह्येऽहं दाववह्निना ॥ १० ॥
कथं धारयितुं शक्तो विपक्षो जीवितं प्रभो ।
इत्युक्तोऽथ मुनिर्वीक्ष्य मां दयार्द्रविलोचनः ॥ ११ ॥
शृणु वत्स वचो मेऽद्य श्रुत्वा कुरु यथेप्सितम् ।
देहमूलमिदं दुःखं देहः कर्मसमुद्‌भवः ॥ १२ ॥
कर्म प्रवर्तते देहे अहंबुद्ध्या पुरुषस्य हि ।
अहङ्‌कारस्त्वनादिः स्यात् अविद्यासम्भवो जडः ॥ १३ ॥
चिच्छायया सदा युक्तः तप्तायः पिण्डवत्सदा ।
तेन देहस्य तादात्म्यात् देहश्चेतनवान् भवेत् ॥ १४ ॥
देहोऽहमिति बुद्धिः स्यात् आत्मनोऽहङ्‌कृतेर्बलात् ।
तन्मूल एष संसार सुदुःखादिसाधकः ॥ १५ ॥
आत्मनो निर्विकारस्य मिथ्या तादात्म्यतः सदा ।
देहोऽहं कर्मकर्ताहं इति सङ्‌कल्प्य सर्वदा ॥ १६ ॥
जिवः करोति कर्माणि तत्फलैर्बद्‍ध्यतेऽवशः ।
ऊर्ध्वाधो भ्रमते नित्यं पापपुण्यात्मकः स्वयम् ॥ १७ ॥
कृतं मयाधिकं पुण्यं यज्ञदानादि निश्चितम् ।
स्वर्गं गत्वा सुखं भोक्ष्य इति सङ्‌कल्पवान्भवेत् ॥ १८ ॥
तथैवाध्यासतस्तत्र चिरं भुक्‍त्वा सुखं महत् ।
क्षीणपुण्यः पतत्यर्वाक् अनिच्छन् कर्मचोदितः ॥ १९ ॥
पतित्वा मण्डले च इन्दोः ततो नीहारसंयुतः ।
भूमौ पतित्वा व्रीह्यादौ तत्र स्थित्वा चिरं पुनः ॥ २० ॥
भूत्वा चतुर्विधं भोज्यं पुरुषैर्भुज्यते ततः ।
रेतो भूत्वा पुनस्तेन ऋतौ स्त्रीयोनिसिञ्चितः ॥ २१ ॥
योनिरक्तेन संयुक्तं जरायु-परिवेष्टितम् ।
दिनेनैकेन कललं भूत्वा रूढत्वमाप्नुयात् ॥ २२ ॥
तत्पुनः पञ्चरात्रेण बुद्‌बुदाकारतामियात् ।
सप्तरात्रेण तदपि मांसपेशित्वमाप्नुयात् ॥ २३ ॥
पक्षमात्रेण सा पेशी रुधिरेण परिप्लुता ।
तस्या एवाङ्‌कुरोत्पत्तिः पञ्चविंशतिरात्रिषु ॥ २४ ॥
ग्रीवा शिरश्च स्कन्धश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम् ।
पञ्चधाङ्‌गानि चैकैकं जायन्ते मासतः क्रमात् ॥ २५ ॥
पाणिपादौ तथा पार्श्वः कटिर्जानु तथैव च ।
मासद्वयार्प्रजायन्ते क्रमेणैव न चान्यथा ॥ २६ ॥
त्रिभिर्मासैः प्रजायन्ते अङ्‌गानां सन्धयः क्रमात् ।
सर्वाङ्‌गुल्यः प्रजायन्ते क्रमान् मासचतुष्टये ॥ २७ ॥
नासा कर्णौ च नेत्रे च जायन्ते पञ्चमासतः ।
दन्तपङ्‌क्तिर्नखा गुह्यं पञ्चमे जायते तथा ॥ २८ ॥
अर्वाक् षण्मासतश्छिद्रं कर्णयोर्भवति स्फुटम् ।
पायुर्मेढ्रमुपस्थं च नाभिश्चापि भवेन्नृणाम् ॥ २९ ॥
सप्तमे मासि रोमाणि शिरः केशास्तथैव च ।
विभक्तावयवत्वं च सर्वं सम्पद्यतेऽष्टमे ॥ ३० ॥
जठरे वर्धते गर्भः स्त्रीया एवं विहङ्‌गम ।
पञ्चमे मासि चैतन्यं जीवः प्राप्नोति सर्वशः ॥ ३१ ॥
नाभिसुत्राल्परन्ध्रेण मातृभुक्तान्नसारतः ।
वर्धते गर्भतः पिण्डो न म्रियेत स्वकर्मतः ॥ ३२ ॥
स्मृत्वा सर्वाणि जन्मानि पूर्वकर्माणि सर्वशः ।
जठरानलतप्तोऽयं इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३३ ॥
नानायोनिसहस्रेषु जायमानोऽनुभूतवान् ।
पुत्रदारादिसम्बन्धं कोटिशः पशुबान्धवान् ॥ ३४ ॥
कुटुम्बभरणासक्‍त्या न्यायान्यायैर्धनार्जनम् ।
कृतं नाकरवं विष्णु चिन्तां स्वप्नेऽपि दुर्भगः ॥ ३५ ॥
इदानीं तत्फलं भुञ्जे गर्भदुःखं महत्तरम् ।
अशाश्वते शाश्वतवद् देहे तृष्णासमन्वितः ॥ ३६ ॥
अकार्याण्येव कृतवान् न कृतं हितमात्मनः ।
इत्येवं बहुधा दुःखं अनुभूय स्वकर्मतः ॥ ३७ ॥
कदा निष्क्रमणं मे स्यात् गर्भान्निरयसन्निभात् ।
इत ऊर्ध्वं नित्यमहं विष्णुमेवानुपूजये ॥ ३८ ॥
इत्यादि चिन्तयन् जीवो योनियन्त्रप्रपीडितः ।
जायमानोऽतिदुःखेन नरकात्पातकी यथा ॥ ३९ ॥
पूतिव्रणान्निपतितः कृमिरेष इवापरः ।
ततो बाल्यादिदुःखानि सर्व एवं विभुञ्जते ॥ ४० ॥
त्वया चैवानुभूतानि सर्वत्र विदितानि च ।
न वर्णितानि मे गृध्र यौवनादिषु सर्वतः ॥ ४१ ॥
एवं देहोऽहस्मित्यस्माद् अभ्यासान्निरयादिकम् ।
गर्भवासादिदुःखानि भवन्त्यभिनिवेशतः । ॥ ४२ ॥
तस्माद्देहद्वयादन्यं आत्मानं प्रकृतेः परम् ।
ज्ञात्वा देहादिममतां त्यक्‍त्वात्मज्ञानवान् भवेत् ॥ ४३ ॥
जाग्रदादिविनिर्मुक्तं सत्यज्ञानादिलक्षणम् ।
शुद्धं बुद्धं सदा शान्तं आत्मानं अवधारयेत् ॥ ४४ ॥
चिदात्मनि परिज्ञाते नष्टे मोहेऽज्ञसम्भवे ।
देहः पततु वारब्ध कर्मवेगेन तिष्ठतु ॥ ४५ ॥
योगिनो न हि दुःखं वा सुखं वाज्ञानसम्भवम् ।
तस्माद्देहेन सहितो यावत् प्रारब्धसङ्‌क्षयः ॥ ४६ ॥
तावत्तिष्ठ सुखेन त्वं धूतकञ्चुक सर्पवत् ।
अन्यद्वक्ष्यामि ते पक्षिन् शृणु मे परमं हितम् ॥ ४७ ॥
त्रेतायुगे दाशरथि भूत्वा नारायणोऽव्ययः ।
रावणस्य वधार्थाय दण्डकान् आगमिष्यति ॥ ४८ ॥
सीतया भार्यया सार्धं लक्ष्मणेन समन्वितः ।
तत्राशमे जनकजां भ्रातृभ्यां रहिते वने ॥ ४९ ॥
रावणश्चोरवन्नित्वा लङ्‌कायां स्थापयिष्यति ।
तस्याः सुग्रीवनिर्देशात् वानराः परिमार्गणे ॥ ५० ॥
आगमिष्यन्ति जलधेः तीरं तत्र समागमः ।
त्वया तैः कारणवशाद् भविष्यति न संशयः ॥ ५१ ॥
तदा सीतास्थितिं तेभ्यः कथयस्व यथार्थतः ।
तदैव तव पक्षौ द्वौ उत्पत्स्येते पुनर्नवौ ॥ ५२ ॥
सम्पातिरुवाच
बोधमायास मां चन्द्र-नामा मुनिकुलेश्वरः ।
पश्यन्तु पक्षौ मे जातौ नूतनौ अतिकोमलौ ॥ ५३ ॥
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि सीतां द्रक्ष्यथ निश्चयम् ।
यत्‍नं कुरुध्वं दुर्लङ्‌घ्य समुद्रस्य विलङ्‌घने ॥ ५४ ॥
यन्नामस्मृतिमात्रतोऽपरिमितं
संसारवारानिधिं
तीर्त्वा गच्छति दुर्जनोऽपि परमं
विष्णो पदं शाश्वतम् ।
तस्यैव स्थितिकारिणस्त्रीजगतां
रामस्य भक्ताः प्रिया
यूयं किं न समुद्रमात्रतरणे
शक्ताः कथं वानराः ॥ ५५ ॥
इति श्रीमद् अध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे
किष्किन्धाकाण्डे अष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥

GO TOP