दशोपनिषदे

वैष्णव उपनिषदे

॥ आपली उपनिषदे ॥

आपल्या प्राचीन वाङ्मयामध्ये उपनिषदांना फार महत्त्वाचे, म्हणजे प्रस्थानत्रयी मधील एक, असे स्थान आहे. काय असते उपनिषदांत ? पाणिनि धातुपाठामध्ये सद् धातूचा अर्थ दिला आहे " षद्‌लृ विशरणगत्यवसादनेषु ". सद् धातूचे विस्कळीत होणे, जाणे, नाश पावणे वा करणे इतके अर्थ होतात. या सद् धातूला निरनिराळे उपसर्ग लागून भिन्न भिन्न अर्थ होतात. ' उप ' व ' नि ' हे दोन उपसर्ग लागून हा उपनिषद् शब्द तयार झाला आहे. जवळ बसणे असा त्याचा केवळ शब्दार्थ झाला. जन्ममरणाचे निवारण करून ब्रह्मपदाला पोंचविणारी विद्या म्हणजे उपनिषद् असा उपनिषद् शब्दाचा अर्थ श्रीमत् शंकराचार्यांनी तैत्तिरीय भाष्यामध्ये दिला आहे. चार वेदांचे प्रत्येकी संहिता , ब्राह्मण व आरण्यके असे भाग आहेत. उपनिषदे ही तिन्ही प्रकारच्या ग्रंथांतून आढळतात (विशेष करून आरण्यकांमध्ये). प्राचिन काळी प्रत्येक वेदाच्या अनेक शाखा उपलब्ध होत्या. असे म्हणतात् की ऋग्वेदाच्या २१, यजुर्वेदाच्या १०९, अथर्ववेदाच्या ५० व सामवेदाच्या १००० शाखा होत्या. त्यापैकी चारही वेदांच्या मिळून आता फक्त १३ शाखा उपलब्ध आहेत. प्रयेक शाखेचे एक उपनिषद याप्रमाणे ११८० उपनिषदे झाल्याचा अंदाज आहे. पण सध्या प्रकाशित अशी जवळपास २२०-२२५ उपनिषदेच उपलब्ध आहेत. ह्याव्यतिरिक्त आणखी थोडेफार अप्रकाशित उपनिषदे असू शकतील. उपनिषदांची साधारण विभागणी आढळते ती अशी - (१) प्रमुख उपनिषदे - अर्थात् परतत्त्वदर्षी उपनिषदे - ह्यांना दशोपनिषदे असेंही म्हणतात. यांत प्रामुख्याने 'ब्रह्म' विषयक विवेचन आढळते.

व्यासांनी ब्रह्मसूत्रांमध्ये फक्त दश उपनिषदांचाच उल्लेख केलेला आढळतो तसेच आद्य शंकराचार्यांनी ह्या दहाही उपनिषदांवर भाष्य केलेले असल्यामुळे ह्या दश उपनिषदांचा प्रामुख्याने अभ्यास केला जातो. उर्वरित ९८ उपनिषदांचे वर्गीकरण असे - (२) १४ वैष्णव उपनिषदे - राम, कृष्ण इ. विष्णू अवतारांशी संबंधीत (३) १५ शैव उपनिषदे (४) ८ शाक्त उपनिषदे (५) १७ संन्यास उपनिषदे (६) २० योगोपनिषदे आणि ७) २४ सामान्य उपनिषदे. वैष्णव-शैव-शाक्त या दैवोपनिषदांच्या नांवावरूनच कल्पना करूं शकतो कीं परमेश्वराच्या त्या त्या सगुणरूपासंबंधी ही उपनिषदें आहेत. संन्यास उपनिषदांमध्ये संन्यास ह्या चतुर्थ आश्रमाबद्दल विवेचन आढळते. योगोपनिषदे अर्थात् ’योग’ विषयक आणि सामान्य उपनिषदांमध्ये सर्व पंथ वा संप्रदायांसाठी उपयोगी विवेचन आढळते. उपलब्ध असलेल्या २२०-२२५ उपनिषदांपैकीं प्रभु रामचंद्रांनी हनुमंतास १०८ उपनिषदांचा अभ्यास करण्याचे सुचविले आहे, म्हणून प्रस्तुत १०८ उपनिषदांचाच विचार करायचा आणि जमेल तसा त्यांचा मराठी अनुवाद करायचा मानस आहे.



GO TOP