सत्संगधारा - विष्णुपुराण - प्रथमः अंशः - सप्तदशोऽध्यायः



॥ विष्णुपुराणम् ॥

प्रथमः अंशः

॥ सप्तदशोऽध्यायः ॥

श्रीपराशर उवाच -
मैत्रेय क्षूयतां सम्यक् चरितं तस्य धीमतः ।
प्रह्लादस्य सदोदार चरितस्य महात्मनः ॥ १ ॥
दितेः पुत्रो महावीर्यो हिरण्यकशिपुः पुरा ।
त्रैलोक्यं वशमानिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः ॥ २ ॥
इन्द्रत्वमकरोद्दैत्यः स चासीत्सविता स्वयम् ।
वायुरग्निरपां नाथः सोमश्चाभून्महासुरः ॥ ३ ॥
धनानामधिपः सोऽभूत् स एवासीत्स्वयं यमः ।
यज्ञभागानशेषांस्तु स स्वयं बुभुजेऽसुरः ॥ ४ ॥
देवाः स्वर्गं परित्यज्य तत् त्रासान् मुनिसत्तम ।
विचेरुरवनौ सर्वे बिभ्राणा मानुषीं तनुम् ॥ ५ ॥
जित्वा त्रिभुवनं सर्वं त्रैलोक्यैश्वर्यदर्पितः ।
उपगीयमानो गन्धर्वैः बुभुजे विषयान्प्रियान् ॥ ६ ॥
पानासक्तं महात्मानं हिरण्यकशिपुं तदा ।
उपासान् चक्रिरे सर्वे सिद्धगन्धर्वपन्नगाः ॥ ७ ॥
अवादयन् जगुश्चान्ये जयशब्दं तथापरे ।
दैत्यराजस्य पुरतश्चक्रुः सिद्धा मुदान्विताः ॥ ८ ॥
तत्र प्रनृत्तप्सरसि स्फाटिकाभ्रमयेऽसुरः ।
पपौ पानं मुदा युक्तः प्रासादे सुमनोहरे ॥ ९ ॥
तस्य पुत्रो महाभागः प्रह्लादो नाम नामतः ।
पपाठ बालपाठ्यानि गुरुगेहङ्‍गतोऽर्भकः ॥ १० ॥
एकदा तु स धर्मात्मा जगाम गुरुणा सह ।
पानासक्तस्य पुरतः पुतुर्दैत्यपतेस्तदा ॥ ११ ॥
पादप्रणामावनतं तमुत्थाप्य पिता सुतम् ।
हिरण्यकशिपुः प्राह प्रह्लादममितौजसम् ॥ १२ ॥
हिरण्यकशिपुः उवाच -
पठ्यतां भवता वत्स सारभूतं सुभाषितम् ।
कालेनैतावता यत्ते सदोद्योक्तेन शिक्षितम् ॥ १३ ॥
प्रह्लाद उवाच -
श्रूयतां तात वक्ष्यामि सारभूतं तवाज्ञया ।
समाहितमना भूत्वा यन्मे चेतस्यवस्थितम् ॥ १४ ॥
अनादिमध्यान्तमजमवृद्धिक्षयमच्युतम् ।
प्रणतोऽस्म्यन्तमन्तानं सर्वकारणकारणम् ॥ १५ ॥
श्रीपराशर उवाच -
एतन्निशम्य दैत्येन्द्रः सकोपो रक्तलोचनः ।
विलोक्य तद्‍गुरुं प्राह स्फुरिताधरपल्लवः ॥ १६ ॥
हिरण्यकशिपुरुवाच -
ब्रह्मबन्धो किमेतत्ते विपक्षस्तुतिसंहितम् ।
असारं ग्राहितो बालो मामवज्ञाय दुर्मते ॥ १७ ॥
गुरुरुवाच -
दैत्येश्वर न कोपस्य वशमागन्तुमर्हसि ।
ममोपदेशजनितं नायं वदति ते सुतः ॥ १८ ॥
हिरण्यकशिपुरुवाच -
अनुशिष्टोसि केनेदृग् वत्स प्रह्लाद कथ्यताम् ।
मयोपदिष्टं नेत्येष प्रब्रवीति गुरुस्तव ॥ १९ ॥
प्रह्लाद उवाच -
शास्ता विष्णुरशेषस्य जगतो यो हृदि स्थितः ।
तमृते परमात्मानं तात कः केन शास्यते ॥ २० ॥
हिरण्यकशिपुः उवाच -
कोयं विष्णुः सुदुर्बुद्धे यं ब्रवीषि पुनः पुनः ।
जगतामीश्वरस्येह पुरतः प्रसभं मम ॥ २१ ॥
प्रह्लाद उवाच -
न शब्दगोचरं यस्य योगिध्येयं परं पदम् ।
यतो यश्च स्वयं विश्वं स विष्णुः परमेश्वरः ॥ २२ ॥
हिरण्यकशिपुः उवाच -
परमेश्वरसंज्ञोऽज्ञ किमन्यो मय्यवस्थिते ।
तथापि मर्तुकामस्त्वं प्रब्रवीषि पुनः पुनः ॥ २३ ॥
प्रह्लाद उवाच -
न केवलं तात मम प्रजानां
स ब्रह्मभूतो भवतश्च विष्णुः ।
धाता विधाता परमेश्वरश्च
प्रसीद कोपं कुरुषे किमर्थम् ॥ २४ ॥
हिरण्यकशिपुः उवाच -
प्रविष्टः कोऽस्य हृदये दुर्बुद्धेरतिपापकृत् ।
येनेदृशान्यसाधूनि वदत्याविष्टमानसः ॥ २५ ॥
प्रह्लाद उवाच -
न केवलं मद्धृदयं स विष्णुः
आक्रम्य ललोकानखिलानवस्थितः ।
स मां त्वदान्दीश्च पितःसमस्तान्
समस्तचेष्टासु युनक्ति सर्वगः ॥ २६ ॥
हिरण्यकिशिपुः उवाच -
निष्कास्यतामयं पापः शास्यतां च गुरोर्गृहे ।
योजितो दुर्मतिः केन विपक्षविषयस्तुतौ ॥ २७ ॥
श्रीपारशर उवाच -
इत्युक्तोऽसौ तदा दैत्यैः नीतो गुरुगृहं पुनः ।
जग्राह विद्यामनिशं गुरुशुश्रूषणोद्यतः ॥ २८ ॥
कालोतीतेति महति प्रह्लादमसुरेश्वरः ।
समाहूयाब्रवीद्‌गाथा काचित्पुत्रक गीयताम् ॥ २९ ॥
प्रह्लाद उवाच -
यतः प्रधानपुरुषौ यतश्चैतच्चराचरम् ।
कारणं सकलस्यास्य स नो विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३० ॥
हिरण्यकशिपुः उवाच -
दुरात्मा वध्यतामेष नानेनार्थोस्ति जीवता ।
स्वपक्षहानिकर्तृत्वात् यः कुलाङ्‍गारतां गतः ॥ ३१ ॥
श्रीपराशर उवाच -
इत्याज्ञप्तास्ततस्तेन प्रगृहीतमहायुधाः ।
उद्यतास्तस्य नाशाय दैत्याः शतसहस्रशः ॥ ३२ ॥
प्रह्लाद उवाच -
विष्णुः शस्त्रेषु युष्मासु मयि चासौ व्यवस्थितः ।
दैतेयास्तेन सत्येन माक्रमन्त्वायुधानि मे ॥ ३३ ॥
श्रीपराशर उवाच
ततस्तैः शतशो दैत्यैः शस्त्रोघैः आहतोऽपि सन् ।
नावाच वेदनामल्पामभूच्चैव पुनर्नवः ॥ ३४ ॥
हिरण्यकशिपुः उवाच -
दुर्बुद्धे विनिवर्तस्व वैरिपक्षस्तवादतः ।
अभयं ते प्रयच्छामि मातिमूढमतिर्भव ॥ ३५ ॥
प्रह्लाद उवाच -
भयं भयानामपहारिणि स्थिते
मनस्यनन्ते मम कुत्र तिष्ठति ।
यस्मिन्स्मृते जन्मजरान्तकादि
भयानि सर्वाम्यपयान्ति तात ॥ ३६ ॥
हिरण्यकशिपुः उवाच -
भोभोः सर्पाः दुराचारं एनमत्यन्तदुर्मतिम् ।
विषज्वालाकुलैः वक्रैः सद्यो नयतः संक्षयम् ॥ ३७ ॥
श्रीपराशर उवाच -
इत्युक्तास्ते ततः सर्पाः कुहकास्तक्षकादयः ।
अदशन्त समस्तेषु गात्रेष्वतिविषोल्बणाः ॥ ३८ ॥
स त्वासक्तमतिः कृष्णे दश्यमानो महोरगैः ।
न विवेदात्मनो गात्रं तत्स्मृत्याह्लादसुस्थितः ॥ ३९ ॥
सर्पा ऊचुः -
दंष्ट्रा विशीर्णा मणयः स्फुटन्ति
फणेषु तापो हृदयेषु कम्पः ।
नास्य त्वचः स्वल्पमपीह भिन्नं
प्रशाधि दैत्येश्वर कार्यमन्यत् ॥ ४० ॥
हिरण्यकशिपुः उवाच -
हे दिग्गजाः संकटदन्तमिश्रा
घ्नतैनमस्मद् रिपुपक्षभिन्नम् ।
तज्जा विनाशाय भवन्ति तस्य
यथारणेः प्रज्वलितो हुताशः ॥ ४१ ॥
श्रीपराशर उवाच -
ततः स दिग्गजैः बालो भूभृच्छिखरसन्निभैः ।
पातितो धरणीपृष्ठे विषाणैः वावपीडितः ॥ ४२ ॥
स्मरतस्तस्य गोविन्दमभिदन्ताः सहस्रशः ।
शीर्णा वक्षस्थलं प्राप्य स प्राह पितरं ततः ॥ ४३ ॥
दन्ता गजानां कुलिशाग्रनिष्ठुराः
शीर्णा यदेतेन बलं ममैतत् ।
महाविपत्तापविनाशनोऽयं
जनार्दनानुस्मरणानुभावः ॥ ४४ ॥
हिरण्यकशिपुः उवाच -
ज्वाल्यतामसुरा बह्निः अपसर्पत दिग्गजाः ।
वायो समेधयाग्निं त्वं दह्यतामेष पापकृत् ॥ ४५ ॥
श्रीपराशर उवाच -
महाकाष्ठचयस्थं तमसुरेन्द्रसुतं ततः ।
प्रज्वाल्य दानवा वह्निं ददहुः स्वामिनोदिताः ॥ ४६ ॥
प्रह्लाद उवाच -
तातैष वह्निः पवनेरितोऽपि
न मां दहत्यत्र समन्ततोऽहम् ।
पश्यामि पद्मास्तरणास्तृतानि
शीतानि सर्वाणि दिशां मुखानि ॥ ४७ ॥
श्रीपराशर उवाच -
अथ दैत्येश्वरं प्रोचुर्भार्गवस्यात्मजा द्विजाः ।
पुरोहिता महात्मानः साम्ना संस्तूय वाग्मिनः ॥ ४८ ॥
पुरोहिता ऊचुः -
राजन्नियम्यतां कोपो बालेपि तनये निजे ।
कोपो देवनिकायेषु तेषु ते शपलो यतः ॥ ४९ ॥
तथातथैनं बालं ते शासितारो वयं नृपः ।
यथा विपभनाशाय विनीतस्ते भविष्यति ॥ ५० ॥
बालत्वं सर्वदोषाणां दैत्यराजास्पदं यतः ।
ततोत्र कोपमत्यर्थं योक्तुमर्हसि नार्भके ॥ ५१ ॥
न त्यक्ष्यति हरेः पक्षमस्माकं वचनाद्यदि ।
ततः कृत्यां वधायास्य करिष्यामोऽनिवर्तिनीम् ॥ ५२ ॥
श्रीपराशर उवाच -
एवमभ्यर्थितस्तैस्तु दैत्यराजः पुरोहितैः ।
दैत्यैः निष्कासयामास पुत्रं पावकसञ्चयात् ॥ ५३ ॥
ततो गुरुगृहे वालः स वसन्बालदानवान् ।
अध्यापयामास मुहुः उपदेशान्तरे गुरोः ॥ ५४ ॥
प्रह्लाद उवाच -
श्रूयतां परमार्थो मे दैतेया दितिजात्मजाः ।
न चान्यथैतन्मन्तव्यं नात्र लोभादिकारणम् ॥ ५५ ॥
जन्म बाल्यं ततः सर्वो जन्तुः प्राप्नोति यौवनम् ।
अव्याहतैव भवति ततोऽनुदिवसं जराः ॥ ५६ ॥
ततश्च सृत्युमभ्येति जन्तुर्दैत्येश्वरात्मजाः ।
प्रत्यक्षं दृस्यते चैतद् अस्माकं भवतां तथा ॥ ५७ ॥
मृतस्य च पुनर्जन्म भवत्येतच्च नान्यथा ।
आगमोऽयं तथा यच्च नोपादानं विनोद्‌भवः ॥ ५८ ॥
गर्भवासादि यावत्तु पुनर्जन्मोपपादनम् ।
सह स्तावस्थकं तावद् दुःखमेवावगम्यताम् ॥ ५९ ॥
क्षुत्तृष्णोपशमं तद्वद् शीताद्युपशमं मुखम् ।
मन्यते बालबुद्धित्वाद् दुःखमेव हि तत्पुनः ॥ ६० ॥
अत्यन्तस्तिमिताङ्‍गानां व्यायामेन सुखैषिणाम् ।
भ्रान्तिज्ञानावृताक्षाणां दुःखमेव सुखायते ॥ ६१ ॥
क्व शरीरमशेषाणां श्लेष्मादीनां महाचयः ।
क्व कान्तिशोभासौन्दर्य रमणीयादयो गुणाः ॥ ६२ ॥
मांसासृक् पूयविण्मूत्र स्नायुमज्जास्थिसंहतौ ।
देहे चेत्प्रीतिमान् मूढो भविता नरकेऽप्यसौ ॥ ६३ ॥
अग्नेः शीतेन तोयस्य तृषा भक्तस्य च क्षुधा ।
क्रियते सुखकर्तृत्वं तद्‌विलोमस्य चेतरैः ॥ ६४ ॥
करोति हे दैत्यसुता यावन्मात्रं परिग्रहम् ।
तावन्मात्रं स एवास्य दुःखं चेतसि यच्छति ॥ ६५ ॥
यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् ।
तावन्तोस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्‍कवः ॥ ६६ ॥
यद्यद्‍गृहे तन्मनसि यत्र तत्रावतिष्ठतः ।
नाशदाहोपकरणं तस्य तत्रैव तिष्ठति ॥ ६७ ॥
जन्मन्यत्र महद्‌दुखं म्रियमाणस्य चापि तत् ।
यातनासु यमस्योग्रं गर्भसंक्रमणेषु च ॥ ६८ ॥
गर्भेषु सुखलेशोऽपि भवद्‌भिः अनुमीयते ।
यदि तत्कथ्यतामेवं सर्वं दुःखमयं जगत् ॥ ६९ ॥
तदेवमतिदुखानां आस्पदेऽत्र भवार्णेवे ।
भवतां कथ्यते सत्यं विष्णुरेकः परायणः ॥ ७० ॥
मा जानीत वयं बाला देही देहेषु शाश्वतः ।
जरायौवनजन्माद्य धर्मा देहस्य नात्मनः ॥ ७१ ॥
बालोऽहं तावदिच्छातो यतिष्ये श्रेयसे युवा ।
युवाहं वार्धके प्राप्ते करिष्याम्यात्मनो हितम् ॥ ७२ ॥
वृद्धोऽहं मम कार्याणि समस्तानि न गोचरे ।
किं करिष्यामि मन्दात्मा समर्थेन न यत्कृतम् ॥ ७३ ॥
एवं दुराशया क्षिप्तमानसः पुरुषः सदा ।
श्रेयसोऽभिमुखं याति न कादाचित्पिपासितः ॥ ७४ ॥
बाल्ये क्रिडनकासक्ता यौवने विषयोन्मुखाः ।
अज्ञा नयन्त्यशक्त्या च वार्धकं समुपस्थितम् ॥ ७५ ॥
तस्माद्‍बाल्ये विवेकात्मा यतेत श्रेयसे सदा ।
बाल्ययौवनवृद्वाद्यैः देहभावैः असंयुतः ॥ ७६ ॥
तदेतद्वो मयाख्यातं यदि जानीत नानृतम् ।
तदस्मत्प्रीतये विष्णुः स्मर्यतां बन्धमुक्तिदः ॥ ७७ ॥
प्रयासः स्मरणे कोऽस्य स्मृतो यच्छति शोभनम् ।
पापक्षयश्च भवति स्मरतां तमहर्निशम् ॥ ७८ ॥
सर्वभूतस्थिते तस्मिन् मतिर्मैत्री दिवानिशम् ।
भवतां जायतामेवं सर्वक्लेशान्प्रहास्यथ ॥ ७९ ॥
तापत्रयेणाभिहतं यदेतदखिलं जगत् ।
तदा शोच्येषु भूतेषु द्वेषं प्राज्ञः करोति कः ॥ ८० ॥
अथ भद्राणि भूतानि हीनशक्तिरहं परम् ।
मुदं तदापि कुर्वीत हानिर्द्वेषफलं यतः ॥ ८१ ॥
बद्धवैराणि भूतानि द्वेषं कुर्वन्ति चेत्ततः ।
सुशोच्यान्यतिमोहेन व्याप्तानीति मनीषिणाम् ॥ ८२ ॥
एते भिन्नदृसां दैत्या विकल्पाः कथिता मया ।
कृत्वाभ्युपगमं तत्र संक्षेपः श्रूयतां मम ॥ ८३ ॥
विस्तारः सर्वभूतस्य विष्णोः सर्वमिदं जगत् ।
द्रष्टव्यमात्मवत् तस्मात् अभेदेन विचक्षणैः ॥ ८४ ॥
समुत्सृज्यासुरं भावं तस्माद् यूयं यथा वयम् ।
तथा यत्‍नं करिष्यामो यथा प्राप्स्याम निर्वृतिम् ॥ ८५ ॥
या नाग्निना न चार्केण नेन्दुना न च वायुना ।
पर्जन्यवरुणाभ्यां वा न सिद्धेर्न च राक्षसैः ॥ ८६ ॥
न यक्षैः न च दैत्येन्द्रैः नोरगैः न च किन्नरैः ।
न मनुष्यैः न पशुभिः दोषैः नैवात्मसम्भवैः ॥ ८७ ॥
ज्वाराक्षिरोगातीसार प्लीहगुल्मादिकैस्तथा ।
द्वेषेर्ष्यामत्सराद्यैर्वा रागलोभादिभिः क्षयम् ॥ ८८ ॥
न चान्यैः नीयते कैश्चित् नित्या यात्यन्तनिर्मला ।
तामाप्नोत्यमलेन्यस्य केशवे हृदयं नरः ॥ ८९ ॥
असारसंसारविवर्तनेषु
मा यात तोषं प्रसभं ब्रवीमि ।
सर्वत्र दैत्याःसमतामुपेत
समत्वमाराधनमच्युतस्य ॥ ९० ॥
तस्मिन्प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं
धर्मार्थकामैः अलमल्पकास्ते ।
समाश्रिताद्‍ब्रह्मतरोरनन्ता
निःसंशयं प्राप्स्तथ वै महत्फलम् ॥ ९१ ॥
इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमेंऽशे प्रह्लादानुचरितं नाम सप्तदशोध्यायः



GO TOP