॥ श्रीधरस्वामीकृत ॥

॥ श्रीहरिविजय ॥

॥ अध्याय सोळावा ॥

यज्ञकर्त्या ब्राह्मणांच्या स्त्रियांवर अनुग्रह -


श्रीगणेशाय नमः ॥
या श्रीरंगाचें करितां स्मरण । यातुल्य तप दुजें आन ।
नसे शोधितां त्रिभुवन । परम पावन नाम देखा ॥१॥
आणिक अष्टादश पुराणें । बोलिलीं सत्यवतीहृदयरत्‍नें ।
परी नामाहूनि विशेष साधनें । सर्वथाही नव्हेती ॥२॥
पापतल्लक्षणहस्ती । याची तोंवरी जाणिजे मस्ती ।
नामसिंहप्रतापकीर्ती । ऐकिली नाहीं जोंवरी ॥३॥
ऐकतां नामसिंहप्रतापा । पळ सुटे मत्तमातंगपापा ।
लपावया न मिळे खोपा । गतप्राण होती तेव्हांचि ॥४॥
पाप जाळावया समस्त । हरिनामाग्नि धडाडत ।
क्षणें दुरितकाष्ठें जाळीत । प्रताप अद्‌भुत न वर्णवे ॥५॥
नामाग्नीनें न जळे । ऐसें पाप कोणीं नाहीं केलें ।
वाल्मीकें बहुत पाप जोडिलें । परी नाहीं उरलें नामापुढें ॥६॥
गणिका आणि अजामिळ । इंहीं केले दोषकल्लोळ ।
परी नामाचें अद्‌भुत बळ । जाळी सकळ क्षणार्धें ॥७॥
ऐसा ज्याच्या नामाचा महिमा । वर्णितां देव पावले उपरमा ।
तो गोकुळीं अवतरला जगदात्मा । रूपनामातीत जो ॥८॥
असो पंचदशाध्यायीं कथा जाहली । नग्न गोपी कदंबातळीं ।
त्यांचीं वस्त्रें देऊनि वनमाळी । सुख सर्वांसी दीधलें ॥९॥
श्रीकृष्ण पूर्णावतार । लीलावतारी निर्विकार ।
दाविला पराक्रम थोर । गोकुळामाजी सर्वांतें ॥१०॥
पूतना तृणावर्त शकट मारिला । अघ बक केशिया संहारिला ।
द्वादश गांवें अग्नि गिळिला । अचल धरिला नखाग्रीं ॥११॥
इंद्र देवांसहित उतरला । सर्वांदेखतां हरि पूजिला ।
वत्सहरणीं शरण आला । कमलोद्‌भव आपण ॥१२॥
ऐसाही प्रताप जाणोन । गोकुळींचे समस्त ब्राह्मण ।
निंदेसी प्रवर्तले अज्ञान । निर्गुणा गुण लाविती ॥१३॥
म्हणती या कर्मभ्रष्टें कैसें केलें । गोकुळ अवघें चौढाळिलें ।
सकळ सोंवळें ओंवळें । केलें गोवळें एकचि ॥१४॥
स्नानसंध्या यज्ञ आचार । बुडवूनि केला अनाचार ।
भ्रष्टविलें गोकुळ समग्र । जावें सत्वर येथूनियां ॥१५॥
उरों नेदी कोठें अनसुट । परद्वारी हा क्रियाभ्रष्ट ।
आम्ही ब्राह्मण कर्मनिष्ठ । थोर अरिष्ट आम्हांसी हें ॥१६॥
आम्ही ब्राह्मण उंचवर्ण । सोंवळें विशेष सर्वांहून ।
आमचे दीक्षेतें सर्वजण । पाहोनियां वर्तती ॥१७॥
कैसे भुलले ब्राह्मण । पूर्ण ब्रह्मानंद श्रीकृष्ण ।
नेणोनि धरिला अभिमान । ज्ञातृत्वाचा अपार ॥१८॥
हृदयीं नोळखितां इंदिरावर । आचार तितुका अनाचार ।
कर्म तोचि भ्रम थोर । पिशाच नर तोचि पैं ॥१९॥
प्रत्यया न येतां कमलोद्‌भवपिता । सर्व साधनें गेलीं वृथा ।
भक्ति तेचि अभक्ति तत्त्वतां । कैंची मुक्तता तयासी ॥२०॥
तेणें केलें वेदपठण । करतलामलक शास्त्रपुराण ।
परी तें मद्यपियाचें भाषण । हरीसी शरण न रिघतां ॥२१॥
जाणे चतुःषष्टि कळा । परी त्या अवघ्याचि विकळा ।
हृदयीं नोळखतां तमालनीळा । विद्या विकळा चतुर्दश ॥२२॥
तेणें केलें तीर्थाटन । यमनियमादिक साधन ।
तेणें केलें जें कीर्तन । तें जाण गायन गोरियाचें ॥२३॥
जैसी मुग्धा बत्तीसलक्षणी । परम सुंदर चातुर्यखाणी ।
परी मन नाहीं पतिभजनीं । तरी सर्वही व्यर्थ गेलें ॥२४॥
खरपृष्ठीं चंदन देखा । परी नेणे तो सुवाससुखा ।
षड्रसां फिरविजे दर्वी पाका । रसस्वाद नेणेचि ॥२५॥
गणिका राम म्हणतांचि तरली । इंहीं शास्त्रपुराणें अभ्यासिलीं ।
तरी न तरती कदाकाळीं । न ये वनमाळी प्रत्यया ॥२६॥
कृपा न करितां क्षीराब्धिजावर । व्यर्थ काय चाटावा तत्त्वविचार ।
त्याचें ज्ञान तें व्यर्थ करकर । जैसे कीर अनुवादती ॥२७॥
विगतधवेचें नवयौवन । गर्भांधाचे विशाळ नयन ।
कीं कोल्हाटियाचें शूरत्व पूर्ण । कीं तत्त्वज्ञान धनलुब्धाचें ॥२८॥
कीं जाराचा व्यर्थ आचार । अदात्याचें उंच मंदिर ।
कीं नपुंसकाचें लिंग थोर । तैसे ते नर व्यर्थ पैं ॥२९॥
ग्रामथिल्लरींचें निर्मळ नीर । कीं अंत्यजाचें रम्यमंदिर ।
कीं वेश्येचें मुख सुंदर । तैसे अपवित्र नर तेचि ॥३०॥
कीं यात्रेंसी मैंद आले । कीं वाटपाडे निरंजनीं बैसले ।
कीं कंटकवृक्ष दाट लागले । आंत कोणा न रिघवे ॥३१॥
कीं नटांमाजील कामिनी । कीं तममय कुहूची यामिनी ।
कीं अजाकंठींचे स्तन दोनी । तैसे प्राणि व्यर्थ ते ॥३२॥
आतां असो हें बहुभाषण । मिळाले सकळ ब्राह्मण ।
गोकुळ टाकोनि दूर अरण्य । कृष्ण भेणें सेविलें ॥३३॥
कुटुंबांसहित विप्र । तिंही वसविलें घोर कांतार ।
जवळी लक्षूनि यमुनातीर । मख थोर आरंभिला ॥३४॥
तृणाचे मांडव ते वेळां । घालोनि केल्या पाकशाळा ।
यज्ञशाळा रचिल्या विशाळा । विप्रमेळा बैसावया ॥३५॥
करूनि राजयाचें उपार्जन । द्रव्यें आणिलीं मेळवून ।
परी अंतरले हरिचरण । पामरें पूर्ण नेणती ॥३६॥
हरिस्वरूप कदा न कळे । यज्ञकुंडें फुंकिती बळें ।
व्यर्थ धुरें भरिले डोळे । काय केलें सार्थक ॥३७॥
वर्‍हाडी जैसे वराविण । कीं नासिकावांचून सुंदरपण ।
तैसें हरिकृपेविण । यज्ञ व्यर्थ सर्वही ॥३८॥
यज्ञभोक्ता श्रीकरधर । त्यासी नोळखती पामर ।
स्वर्गनिमित्त साचार । क्रतु थोर मांडिला ॥३९॥
श्रीकृष्णाचा संचार नाहीं । ऐसें वन वसविलें त्यांहीं ।
असो यावरी क्षीराब्धीचा जांवई । काय करिता जाहला ॥४०॥
एके दिनीं प्रातःकाळीं । वनासी निघाला वनमाळी ।
गाई सोडोनि सकळी । परमवेगें निघाला ॥४१॥
शिदोरी न घेतां श्रीरंग । तैसाचि चालिला सवेग ।
हरि गेला तो लक्षूनि मार्ग । गोपवृंद चालिले ॥४२॥
हरीविण कोण न राहे मागें । यालागीं धांवती लागवेगें ।
शिदोर्‍या विसरले अवघे । परमवेगें धांवती ॥४३॥
दूरी अंतरला जगन्मोहन । आड येईल मायाविघ्न ।
हें कृष्णदास जाणोन । वेगेंकरोन धांवती ॥४४॥
पूर्वीं हरीसी टाकूनि पुढें गेलों । कालियाविषा वरपडलों ।
अघासुराच्या मुखीं सांपडलों । श्रीकृष्ण दूरी राहतां ॥४५॥
यालागी कमलदलाक्षाचे पाय । अंतरतां बहु विघ्न आहे ।
म्हणोनि गोपाळ लवलाहें । हरीमागें धांवती ॥४६॥
हरि पावला यमुनातीर । चहूंकडोनि मिळाले गोभार ।
गोपांसहित यादवेंद्र । वनीं क्रीडा करीतसे ॥४७॥
विशाल तमाल चंदन । चूत कदंब बदरी कांचन ।
केळी नारळी रातांजन । गेले गगन भेदीत ॥४८॥
अशोक पारिजातक चंपक । मोगरी जाई जुई कोविदारक ।
बकुल शतपत्रकमळें सुरेख । सकळ वृक्ष सदा फळती ॥४९॥
धन्य धन्य ते तरुवर । करिती विश्वास उपकार ।
कीं ते तप करिती ऋषीश्वर । कृष्णप्राप्तीकारणें ॥५०॥
गोप गुंफोनि वनमाळा । घालिती जगद्वंद्याचे गळां ।
वृक्षच्छायेसी सांवळा । ठायीं ठायीं क्रीडतसे ॥५१॥
वृक्षपल्लव सुकोमळ । तुरे खोंविती शिरीं सकळ ।
तों जाहला माध्यान्हकाळ । क्षुधेनें गोपाळ व्यापिले ॥५२॥
ज्ञान ध्यान श्रवण मनन । क्षुधेपुढें पळती उठोन ।
क्षुधाराक्षसी दारुण । छळी पूर्ण सकळ जीवां ॥५३॥
पेटतां क्षुघानळ थोर । नावडती वस्त्रें अलंकार ।
गीत नृत्य विलास समग्र । क्षुधेपुढें पळती पैं ॥५४॥
नाना विद्या युक्ती कळा । क्षुधेपुढें अवघ्या विकळा ।
असो गोपाळ ते वेळां । घनसांवळा विनविती ॥५५॥
म्हणती जगत्पालका श्रीपती । क्षुधा लागली सकळांप्रती ।
आतां कैसी करावी गती । शिदोर्‍या सर्वही विसरलों ॥५६॥
मग सखयांसी म्हणे यादवेंद्र । पैल यज्ञशाळा दिसती दूर ।
तेथें आमुच्या गांवींचे विप्र । क्रतु थोर करिताती ॥५७॥
यज्ञमंडपद्वारीं निश्चित । जो कां उभा राहे अतीत ।
त्यास अन्न देवोनि मनोरथ । पुरवावा सर्वथा ॥५८॥
अतिथि विन्मुख जातां । यज्ञफळ गेलें वृथा ।
म्हणोनि गोपांसी म्हणे जगत्पिता । तुम्हीं जाईजे तेथवरी ॥५९॥
ते न करिता अनमान । तुम्हांसी देती उत्तम अन्न ।
म्हणावें बळिराम आणि श्रीकृष्ण । क्षुधाक्रांत जाहले ॥६०॥
शिदोर्‍या आलों विसरोन । द्यावें सकळांपुरतें अन्न ।
ऐसें ऐकतां हरीचें वचन । गोप तेथूनि धांवले ॥६१॥
नाना रंगांचीं घोंगडीं । पांघरले जगद्वंद्याचे गडी ।
डांगा घेऊनि धांवती तांतडी । विप्रांजवळी पातले ॥६२॥
तों चंडकिरणकन्यातीरीं ब्राह्मण । बैसले करीत अनुष्ठान ।
एक प्राणायाम करून । नासिक धरूनि बैसले ॥६३॥
रेचक पूरक कुंभक । सवेंचि सोडिती त्राहाटक ।
नेणती वैकुंठनायक । वृथा कटकट करिताती ॥६४॥
एक इंद्रातें उपासिती । परी इंद्रपद नाशवंत नेणती ।
इंद्राचा इंद्र गोकुळपती । त्यासी न भजती मंदभाग्य ॥६५॥
एक उपासिती चंडांशा । आयुष्य मागती देहआशा ।
परी न भजती रमाविलासा । आशापाशांमाजी पडले ॥६६॥
एक म्हणती हो बहुत धन । यालागीं करिती श्रीऔपासन ।
नाशवंत धन दारा यौवन । मूर्खपणें नेणती ॥६७॥
सांडोनि सर्व भजनाचार । श्रीचाचि करिती परमादर ।
श्रियेचा पति जो श्रीधर । त्यासी अभागी न भजती ॥६८॥
एक उपासिती दृढ शक्ती । परी अनंतशक्ती ज्यापुढें राबती ।
तो महामायेचा निजपती । त्यासी न भजती पामर ॥६९॥
एक धातुमूर्ति काढून । करिती श्रौत-तांत्रिकमिश्र पूजन ।
प्रत्यक्ष वृंदावनी जगन्मोहन । त्यासी ब्राह्मण नोळखती ॥७०॥
जो सप्तधातुविरहित । सच्चिदानंद अमूर्त मूर्त ।
त्यासी नेणोनियां भ्रांत । धातु पूजिती दांभिकत्‍वें ॥७१॥
एकां वैष्णवपणाचा अभिमान । एक म्हणती आम्ही शैव निर्वाण ।
एक म्हणती आम्ही सौर सुजाण । आमुचें भजन विशेष पैं ॥७२॥
शाक्त म्हणती आम्ही श्रेष्ठ । गाणपत्य म्हणती वरिष्ठ ।
परी नेणती श्रीवैकुंठ । जो विशेष सर्वांसी ॥७३॥
विष्णु ज्याचें अंतःकरण । अहंकार ज्याचा उमारमण ।
विरिंचि ज्याची बुद्धि पूर्ण । त्यासी न भजोन नाडले ॥७४॥
नेत्र ज्याचे चंडकिरण । अत्रितनय ज्याचें मन ।
यम दाढा परम तीक्ष्ण । त्यासी न भजोन नाडले ॥७५॥
पाणी ज्याचे शचीनाथ । मुख तें जातवेद निश्चित ।
असो देवताचक्र समस्त । आश्रयें ज्याच्या वर्ततसे ॥७६॥
त्यासी न भजोनि विप्र । जे वेदांचा ताठा थोर ।
धरूनि बैसले समग्र । यमुनातीरीं सर्वही ॥७७॥
तों आले कृष्णदास समस्त । धरामरांसी नमन करीत ।
सांगितला सर्व वृत्तांत । परम विनीत होवोनियां ॥७८॥
बळिराम आणि जगज्जीवन । आम्ही समस्त थोर लहान ।
आलों शिदोर्‍या विसरोन । म्हणोनि अन्न मागतों ॥७९॥
हरि बहुत क्षुधाक्रांत । कदंबातळीं वाट पहात ।
हा साक्षात वैकुंठनाथ । माना वचनार्थ तयाचा ॥८०॥
ऐसें बोलतां गोवळी । वसुधामर सर्व कोपले ।
म्हणती येथेंही भ्रष्ट आले । छळावया आम्हांतें ॥८१॥
एकाकडे एक पाहती । नेत्रसंकेतें खुणाविती ।
यांसी अन्न न द्यावें निश्चितीं । प्राणान्त जाहलिया ॥८२॥
यांसीं करितां संभाषण । आम्ही करितों सचैल स्नान ।
आम्ही सोंवळे सुजाण । यांचें अवलोकन न करावें ॥८३॥
भ्रष्टांमाजी श्रेष्ठ थोर । तोचि हा नंदाचा किशोर ।
कर्मरहित हीनाचार । अन्न अणुमात्र देऊं नये ॥८४॥
अवघे नेत्र वटारिती । सक्रोध गोपांतें विलोकिती ।
अन्न न देऊं म्हणती । अहंमतें भुलोनियां ॥८५॥
एक म्हणती झालें शूद्रदर्शन । म्हणोनि करिती पुन्हां स्नान ।
तें कृष्णभक्तीं देखोन । अंतःकरणीं जाणवले ॥८६॥
नेत्रवक्‍त्रांचे विकार । त्यांवरूनि समजे अंतर ।
सुमनें देखतां आमोद सत्वर । वृद्ध चतुर जाणती ॥८७॥
बोलावरूनि कळे चित्त । आचरणावरूनि पूर्वार्जित ।
क्रियेवरूनि वर्णाश्रम सत्य । परीक्षक जाणती ॥८८॥
रहाणीवरूनि कळे परमार्थ । शब्दापशब्दीं कळे पंडित ।
प्रेमादरावरोनि भक्त । परीक्षक जाणती ॥८९॥
दानावरूनि कळे उदार । रणीं समजे प्रतापशूर ।
लक्षणांवरूनि नृपवर । जाणती चतुर परीक्षक ॥९०॥
वास येतां कळे काष्ठ । स्वरावरोनि समजे कंठ ।
तैसें द्विजांचें अंतर स्पष्ट । कृष्णदासां कळलें पैं ॥९१॥
निराशा देखोनि ते वेळे । कृष्णउपासक परतले ।
जैसे साधुसंत घरासी आले । छळोनि दवडिले अभाग्यें ॥९२॥
नेणतां परिस गोफणिला । सुधारस उकिरडां ओतिला ।
सुरतरू तोडोनि घातला । कूपकंटकवृक्षातें ॥९३॥
घरासी कामधेनु आली । ते शुष्क काष्ठें वरी मारिली ।
चिंतामणि फोडोनि केली । पायरी जैसी अभाग्यें ॥९४॥
पायीं ताडिलें ज्योतिर्लिंग । केला विष्णुपूजेचा भंग ।
तैसे ते पामर अभाग्य । विष्णुमहिमा नेणती ॥९५॥
असो गोपाळ सकळ परतले । जगज्जीवनाजवळी आले ।
सर्व वृत्तांत श्रुत केले । हांसो आलें रमारंगा ॥९६॥
म्हणे माझी माया दुर्धर । जाणतेचि मूढ केलें विप्र ।
मागुती क्षीराब्धिविहार । सखयांप्रती बोलतसे ॥९७॥
अविद्यावेष्टित ब्राह्मण । नोळखतीच मज लागून ।
तुम्ही विप्रस्त्रियांसी जाऊन । मागा अन्न ममाज्ञें ॥९८॥
ऐसा ऐकतांचि हरिवचनार्थ । आणिका वाटे गोप धांवत ।
जैसे कुमार्ग टाकोनि सद्‌भक्त । सुमार्गेंचि चालती ॥९९॥
विप्रा न कळतां गोवळे । पाकशाळेजवळी आले ।
तों तृणाचे कूड घातले । माजी बैसल्या पतिव्रता ॥१००॥
पाकक्रिया सारोनि समस्त । धूम्रही सकळ झाला शांत ।
हृदयीं आठवला रमानाथ । वृंदावनविहारी जो ॥१०१॥
सांडोनि सकळ कर्मजाळ । संत स्वरूपीं होती निश्चळ ।
तैशा यज्ञपत्‍न्या सकळ । हृदयीं घननीळ चिंतिती ॥१०२॥
हरिकृपेचें अंजन । नेत्रीं ज्यांच्या शोभायमान ।
निढळीं सौभाग्य निजकल्याण । कुंकुम सुरंग शोभतसे ॥१०३॥
श्रवणीं हरिगुणश्रवण । मुक्तघोष झळकती भूषण ।
वदनीं गाती हरिगुण । कंठीं कृष्णवर्ण गळसरी ॥१०४॥
असो श्रवणीं वदनीं ध्यानीं । सादर लेइला चक्रपाणी ।
तों ते गोप कुडाआडोनी । बोलतां श्रवणीं ऐकती ॥१०५॥
गोपांनीं करूनि नमस्कार । म्हणती सत्या तो ऐका सादर ।
जवळी आला यादवेंद्र । वृंदावनी उभा असे ॥१०६॥
क्षुधाक्रांत जगन्मोहन । मागावया पाठविलें अन्न ।
आम्हां ब्राह्मणीं दडविलें छळून । आलों म्हणोन तुम्हांपासीं ॥१०७॥
ऐकतां ऐसिया वचना । सद्गदित जाहल्या विप्रांगना ।
म्हणती हरि त्रिभुवनभूषणा । कृपा केली आम्हांवरी ॥१०८॥
एकीप्रति एक बोलती । विप्र भुलले कीं अहंमती ।
पूर्णब्रह्म वैकुंठपती । त्यासी नेणती आश्चर्य हें ॥१०९॥
भुलले हे वसुंधरामर । श्रीकृष्ण पूर्ण अवतार ।
त्यासी अन्न न देती साचार । मायेनें विप्र व्यापिले ॥११०॥
ज्याकारणें करिती यज्ञ । ज्यालागीं करिती अनुष्ठान ।
तो वृंदावनीं उभा नारायण । त्यासी न भजोनि भूलले ॥१११॥
अध्ययन पूजन तीर्थाटन । व्रतें नेम तपाचरण ।
करूनि पाविजे ज्याचे चरण । तो नारायण नोळखती ॥११२॥
जो क्षीरसागरविहार । जो वैकुंठपीठींचा सुकुमार ।
जो आत्माराम निर्विकार । तो हा श्रीधर अन्न मागे ॥११३॥
जो मृडानीपतीचें हृदयरत्‍न । ज्यासी शरण येती विधि शचीरमण ।
तो हा अघ-बक-कालियामर्दन । स्वमुखें अन्न मागतसे ॥११४॥
जें कां चहूं वेदांचें सार । जें षट्‌शास्त्रांचें जिव्हार ।
ज्याचें पुराणीं वर्णिती अवतार । तो श्रीकरधर अन्न मागे ॥११५॥
म्हणती आतां संसारा घालूं पाणी । परी अन्न देऊं चक्रपाणी ।
पूर्णब्रह्मानंद मोक्षदानी । त्याचे चरण दृढ धरू ॥११६॥
पूर्वीं प्रर्‍हादें पित्राज्ञा मोडून । दृढ धरिले हरीचे चरण ।
बळीनें शुक्राज्ञा मोडून । केलें पूजन वामनाचें ॥११७॥
बिभीषण न मानूनि रावणा । शरण रिघाला रघुवीर चरणा ।
भरतें मातेची मोडोनि आज्ञा । नंदिग्रामीं बैसला ॥११८॥
भक्तिकाजीं अवरोधिती पाही । त्यांची आज्ञा मोडितां दोष नाहीं ।
म्हणोनि उठिल्या लवलाही । अन्न घेवोनि तेधवां ॥११९॥
षड्रस अन्नांचे भरोनि हारे । यज्ञपत्‍न्या निघती त्वरें ।
कूड मोडूनियां द्वारें । ठायीं ठायीं पाडिलीं ॥१२०॥
एक पहावया वनमाळीं । श्रवणद्वारें सत्वर चालली ।
एक कीर्तनपंथें ते वेळीं । निघती जाहली सत्वर ॥१२१॥
एक स्मरणाचिये वाटे । एक चरण सेवेचे नेटें ।
एक अर्चनाचेनि घाटें । निघत्या जाहल्या सुंदरा ॥१२२॥
एक वंदनाचेनि द्वारें । एक दास्यपंथें जाती त्वरें ।
एक सख्यत्वाचें एकसरें । हरि पाहों चालिल्या ॥१२३॥
एक करिती आत्मनिवेदन । एक मननजळीं जाहल्या मीन ।
एक निजध्यासीं निमग्न । होवोनियां चालिल्या ॥१२४॥
एक निजसाक्षात्कारें । चालिल्या आत्मरूपीं मोहरें ।
भक्तिअन्नाचे भरुनि हारे । जाती त्वरें कृष्णभेटी ॥१२५॥
जैशा समुद्रासी भेटावया । भरूनि सरिता जाती लवलाह्यां ।
कृपा सिंधु यदुवर्या । पुण्यगंगा मिळों जाती ॥१२६॥
पिताबंधुपतींची आज्ञा । मोडूनि चालिल्या सकळ ललना ।
आवडी लागलीसे नयनां । कृष्णवदन पहावया ॥१२७॥
श्रवण म्हणती करूं श्रवण । रसना कीर्तनीं गेलीं रंगोन ।
हरिपदपद्ममकरंदीं जाण । नासिक वेधे सर्वदा ॥१२८॥
पाणी अर्चनाची वाट पाहती । चरण हरिपंथें शीघ्र जाती ।
या प्रकारें सरळ युवती । समीरगती चालिल्या ॥१२९॥
ऐशा यज्ञपत्‍न्या गेल्या सकळी । तों एक क्षणभरी मागें राहिली ।
अन्न घेवोनि जों निघाली । तों कर्म आड ठाकलें ॥१३०॥
तिचा पति अकस्मात । पावला पाकशाळेआंत ।
तयासी कळला वृत्तांत । गेल्या समस्त कृष्णभेटी ॥१३१॥
विप्र परम क्रोधायमान । करी आपुले स्त्रियेसी ताडण ।
परम भ्रष्ट गोवळा कृष्ण । त्यासी कां अन्न देतां गे ॥१३२॥
कोणे शास्त्रीं आहे लिहिलें । कीं स्त्रियांहीं पूजावे गोवळे ।
यज्ञब्राह्मण नाहीं पूजिले । विटाळिलें अन्न कैसें ॥१३३॥
वेद देव अग्नि ब्राह्मण । तुझ्या बापें साक्ष करून ।
माझ्या हस्तीं तुजलागून । दिधलें जाण शतमूखें ॥१३४॥
माझी सांडूनियां भक्ती । पूजों जासी गोवळ्याप्रती ।
म्हणोनि स्त्रियेसी शीघ्रगती । बांधिता जाहला ब्राह्मण ॥१३५॥
मग ती बोले ते अवसरीं । तूं या देहाचा पति कीं निर्धारीं ।
तरी तो देह ठेवीं आपुलें घरीं । जतन करूनि साक्षेपें ॥१३६॥
समस्त गेल्या देखोन । सद्गदित आंसुवें भरिले नयन ।
अंतरीं रेखिलें कृष्णध्यान । मुखीं स्मरण नामाचें ॥१३७॥
गोविंदा गोपाळा माधवा । वैकुंठविलासिया रमाधवा ।
ऐसें बोलोनियां तेधवां । प्राण सोडिला सतीनें ॥१३८॥
सकळ विप्रां जाहलें श्रुत । कीं स्त्रिया गेल्या समस्त ।
धांवले पाकशाळेआंत । जपानुष्ठान टाकोनि ॥१३९॥
एक बोले क्रोधेंकरूनी । स्त्रिया आलिया परतोनी ।
शिक्षा करुं तेचि क्षणीं । ऐसें दुसरेनी न करिती त्या ॥१४०॥
एक म्हणती रहावें कासयास । जाऊनि आतां घेऊं संन्यास ।
एक म्हणती आम्ही वृद्ध बहुवस । म्हणोनि गेल्या टाकोनि ॥१४१॥
ज्यानें स्त्री बांधिली खांबाशीं । तो हर्षें सांगे समस्तासी ।
म्यां बांधिलें आपुले दारेसी । अवरोधोनि ठेविली ॥१४२॥
तिजजवळी आला परतोन । सोडोनि करी समाधान ।
तुज मी अलंकार घडीन । उघडीं नयन एकदां ॥१४३॥
तों ते न बोले कांहीं वचन । श्वासोछ्‌वास पाहे ब्राह्मण ।
तों गेला निघोनि तिचा प्राण । शोक दारुण ब्राह्मण करी ॥१४४॥
सकळ म्हणती कासया रडसी । प्रेत तरी डोळां पाहसी ।
आम्ही स्त्रिया अर्पिल्या गोवळ्यासी । कदा न येती माघार्‍या ॥१४५॥
हरिलागीं जिणें प्राण सोडिला । लिंगदेह तिचा निघोनि गेला ।
वृंदावनीं वेगें पावला । भोंवों लागला हरीपाशीं ।१४६॥
जे अंतकाळीं मति निश्चितीं । तैशीच होय पुढें गती ।
सतीची हरीरूप जाहली मती । रमापति जाणे सर्व ॥१४७॥
कृपाळु तो जगज्जीवन । तेथेंचि केला तिचा देह निर्माण ।
षड्रस अन्न निर्मून । पात्र भरुनि दीधलें ॥१४८॥
तिचा हेत राहिला होता । कीं अन्न द्यावें कृष्णनाथा ।
सर्वांपुढें तेच तत्त्वतां । हरीजवळी उभी ठाके ॥१४९॥
सकळ सत्या बोलती ते वेळीं । आम्हांपुढें कैसी हेचि आली ।
हे भ्रतारें होती राखिली । अवरोधोनि साक्षेपें ॥१५०॥
सकळ सत्यांनीं ते वेळे । देखिलें परब्रह्म सांवळें ।
जें निर्विकार आकारलें । भक्तजन तारावया ॥१५१॥
समीप देखोनि यादवराया । अन्नपात्रें उतरोनियां ।
दृढ लागल्या हरीच्या पायां । विसरोनियां देहभावा ॥१५२॥
मनीं सकळ भाविती । डोळा देखिला यादवपती ।
जन्मसार्थक जाहलें म्हणती । आनंद चित्तीं न समाये ॥१५३॥
हरिचरणपंकजकेसरीं । द्विजपत्‍न्या जाहल्या भ्रमरी ।
कीं वदोनारायण निर्धारीं । वेदश्रुतीं वेष्टिला ॥१५४॥
मग उठोनियां विप्रललना । अन्नें अर्पिती राजीवनयना ।
तृप्त जाहला यादवराणा । राम-गोपाळांसहित पैं ॥१५५॥
यज्ञनारायण जाहला तृप्त । मखांचें फळ त्यांसी जाहलें प्राप्त ।
संतोषोनि कमलाकांत । काय बोले तेधवां ॥१५६॥
तयांसी म्हणे वैकुंठपती । माझ्या पदाप्रति याल अंतीं ।
पतींस तुमच्या जन्मपंक्ती । पुढें आहेत असंख्य ॥१५७॥
जा आतां आश्रमाप्रती । वाट पाहात असती पती ।
यज्ञ पावों द्या समाप्ती । कांहीं खंती करुं नका ॥१५८॥
नग पाहतां जैसें सुवर्ण । तैसा त्रिजगद्‍रूप मी नारायण ।
मद्‍रूप चराचर पाहून । तुम्ही व्हा लीन मजमाजी ॥१५९॥
माझे ठायीं ठेवूनि चित्त । प्रपंचकार्य करा समस्त ।
जैसा कृपण जनीं वर्तन । ठेवणां चित्त ठेवूनि ॥१६०॥
चित्त ठेवोनि तान्हयापासीं । माता जाय स्वकार्यासी ।
तैसें मज धरूनि मानसीं । प्रपंचासी चालवा ॥१६१॥
आत्मरूपीं विश्व पहावें । सत्कर्मीं अंतर पडों न द्यावें ।
वेदाज्ञेनें वर्तावें । अहंकृति टाकोनियां ॥१६२॥
घागरीं आणि रांजणीं । बिंबला एक वासरमणी ।
तैसें पुरुष आणि कामिनी । मी चक्रपाणी व्यापलों ॥१६३॥
ऐसें बोलतां यदुपति । सकळ झाल्या सद्गद चित्तीं ।
विमलांबुधारा नेत्रीं स्त्रवती । काय बोलती तेधवां ॥१६४॥
आतां पति घेतील प्राण । आम्हीं न सोडूं तुमचे चरण ।
कृपासागर तूं जगन्मोहन । हरि दारुण पति हे ॥१६५॥
संसारदुःखरूप सकळी । खदिरांगाराची शेज रचिली ।
यावरी सुखनिद्रा वनमाळी । कैसी लागेल सांग पां ॥१६६॥
संसारविषवल्लीचें वन । कीं वृश्चिकांनीं भरलें सदन ।
काळसर्पें पसरिलें वदन । उडी कोणा घालवे ॥१६७॥
आम्हीं सकळांची आज्ञा मोडून । दृढ धरिले तुझे चरण ।
तूं माघारें देसी लोटून । हिरोनि मन आमुचें ॥१६८॥
सोडितांचि तुझे चरण । तात्काळ जाईल आमुचा प्राण ।
पति आमुचे परम दारुण । सदना जाऊं न देती ॥१६९॥
आपुल्या हातें जगजेठी । कृतांत भगिनीर्‍हदीं लोटीं ।
संसारतापें जाहलों कष्टी । करीं गोष्टी येवढी तूं ॥१७०॥
हांसोनि बोले वैकुंठराणा । नवल पहा जावोनि सदना ।
पति वंदितील तुमच्या चरणां । तुमच्या गुणा वानिती ॥१७१॥
तुम्ही शरण आलिया माझ्या पदा । ते तुमच्या करितील आपदा ।
मग उणें येईल माझिया ब्रीदा । पहा एकदां जावोनि ॥१७२॥
हरिवचनीं विश्वास ठेवूनी । परतल्या सकळ द्विजकामिनी ।
हरीस प्रदक्षिणा करूनी । पुढती चरणीं लागती ॥१७३॥
जिणें कृष्णालागीं त्यजिला प्राण । ती हरिरूपीं गेली मिळोन ।
जैसें सागरीं ऐक्य जाहलें लवण । नाहीं परतोन आलें तें ॥१७४॥
गोविंदाची लीला गात । द्विजपत्‍न्या परतल्या समस्त ।
ब्रह्मानंदें त्या डुल्लत । दृश्य पदार्थ दिसेना ॥१७५॥
हरिनामाचा ऐकूनि गजर । अनुतापले सकळ विप्र ।
म्हणती कृष्ण पूर्णावतार । वेदश्रुती बोलती ॥१७६॥
मूढ आम्ही दुरभिमानी । नेणों अवतरला कैवल्यदानी ।
नुपजे अनुताप कदा मनीं । गेलों भुलोनि मायेनें ॥१७७॥
स्त्रियांनीं घेतलें कृष्णदर्शन । व्यर्थ काय आम्ही पढोन ।
षड्‌वैरी नागवलों पूर्ण । जगज्जीवन नोळखों ॥१७८॥
लोकां सांगों करा भजन । आम्हीं मंद भाग्य भजनहीन ।
पूर्णब्रह्मानंद श्रीकृष्ण । त्या न भजोनि नाडलों ॥१७९॥
स्त्रियांसी म्हणती धन्य तुमचें जिणें । तुम्हांवरी कृपा केली नारायणें ।
व्यर्थ काय करूनि शास्त्रभाषणें । अभिमानें पूर्ण नागवलों ॥१८०॥
भाविकालागी भगवंत । दर्शन देतो हें यथार्थ ।
अभाविका न दिसे सत्य । कोटि वर्षें शोधितां ॥१८१॥
गर्व देखोनि आमुचा । दुरावला सोइरा निजाचा ।
पाठिराखा अंतकाळींचा । जो दीनांचा सहाकारी ॥१८२॥
द्रव्यमदें जे सदा मत्त । त्यांसी नाटोपे भगवंत ।
विद्यामदें मुसमुशीत । रमानाथ त्यांस कैंचा ॥१८३॥
एका भावार्थावांचूनी । वश नव्हें शारंगपाणी ।
भोगींद्र महिमा जाणोनि । शय्या जाहला हरीचा ॥१८४॥
श्रीकृष्ण परब्रह्म सांवळें । त्यासी स्वमुखें आम्हीं निंदिलें ।
निर्मळा मळ लाविले । निर्गुणा ठेविले गुणदोष ॥१८५॥
कृपा न करितां श्रीरंग । व्यर्थ काय कोरडा याग ।
वश न होतां भक्तभवभंग । भवशोक न तुटेचि ॥१८६॥
जाहले सद्गदित ब्राह्मण । नयनी वाहे अश्रुजीवन ।
म्हणती कैसें कर्म गहन । जवळी असोनि हरि नेणों ॥१८७॥
एक म्हणती उठाउठीं । चला घेऊं हरीची भेटी ।
घालूं हरीचरणीं दृढ मिठी । प्रेम पोटीं न समाये ॥१८८॥
तों कंसाचे दूत हिंडतीं । वनीं उपवनीं झाडा घेती ।
गो विप्र शोधूनी मारिती । एक हा सांगती समाचार ॥१८९॥
भय वाटे परम मना । यालागीं वना न जाती कृष्णदर्शना ।
एक म्हणती आम्ही नारायणा । तुझ्या चरणा अंतरलों ॥१९०॥
एक उठोनि उभे ठाकती । म्हणती चला पाहो श्रीपती ।
एक म्हणती दैत्य हिंडती । वाटे चित्तीं भय फार ॥१९१॥
आडवे आलें मायाजाळ । दूरी अंतरला घननीळ ।
एक म्हणती धन्य वेल्हाळ । जिणें हरिलागीं प्राण दिधला ॥१९२॥
धन्य धन्य तेचि सती । चुकविली जिनें पुनरावृत्ती ।
देह ठेवोनि श्रीपती । पाहावया धांविन्नली ॥१९३॥
धन्य धन्य तेचि नारी । प्राण देवोनि घेता पूतनारी ।
मायानदीचे पैलतीरीं । तेचि निर्धारीं पावली ॥१९४॥
नाहीं केलें तिनें अनुष्ठान । नाहीं केलें पुरश्चरण ।
नाहीं आचरली तप दारुण । कैसी नारायणा पावली ॥१९५॥
नाहीं तरी आम्ही पढलों व्यर्थ । स्वमुखें निंदिला वैकुंठनाथ ।
वेडे जाहलों जाणत जाणत । श्रीअच्युत नेणोनियां ॥१९६॥
हरिविजय ग्रंथ थोर । हाचि केवळ क्षीरसागर ।
आत्माराम यादवेंद्र । शेषशायी पहुडला ॥१९७॥
तीं क्षीरसागरींचीं चौदा रत्‍नें । भक्तांसी दिधलीं नारायणें ।
येथें दृष्टांत साहित्य भाषणें । दिव्य रत्‍नें झळकती ॥१९८॥
तेथें राज्य करी उपमन्य । येथींचे नृपवर भाविक धन्य ।
ते श्रीहरीसी परममान्य । सात्विक प्रेमळ भक्त जे ॥१९९॥
ब्रह्मानंदा यदुवीरा । त्रिभुवनवंद्या ज्ञानसमुद्रा ।
अक्षय अभंगा श्रीधरा । भक्तोद्धारा सर्वेशा ॥२००॥
इति श्रीहरिविजय ग्रंथ । संमत हरिवंशभागवत ।
परिसोत सद्‌भक्त पंडित । षोडशोऽध्याय गोड हा ॥२०१॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥


श्रीगणेशाय नमः । श्रीकृष्णाच्या अद्‌भुत पराक्रमांनी व्रजवासी लोकांना तो साक्षात भगवान विष्णूच आहे असे वाटत होते. पण परंपरागत कर्मठ ब्राह्मणांची श्रद्धा त्याच्यावर नव्हती. यज्ञ करून अग्नीत आहुती घालाव्या आणि विष्णूला प्रसन्न करावे असा त्यांचा विश्वास होता. पण इथे तर विष्णूचा पूर्णावतार आला होता ! तरी ब्राह्मण म्हणत - या गवळ्याने सगळा भ्रष्टाचार माजविला आहे. सोवळेओवळे हा भेदच तो ठेवीत नाही. स्नानसंध्या कशाला करायची असे लोक म्हणतात. या कृष्णाचा संपर्क नको आपल्याला !" असे ठरवून ते गवळ्यांची वस्ती सोडून अरण्यात आश्रम बांधून राहिले. यमुनेच्या तीरावरच, पण दूर !

पुढे त्यांनी यज्ञ करण्याचे ठरविले. त्यासाठी यज्ञमंडप बांधला, पाकशाळा बांधली. त्यांनी कृष्ण वळणार नाही अशी वेगळीच जागा निवडली. कंस जरी यज्ञाच्या विरुद्ध होता तरी त्या ब्राह्मणांनी 'आपण कृष्णाच्या विरुद्ध आहोत' असे सांगून कंसाकडूनच द्रव्य मिळविले. कंसाने मुद्दामच द्रव्य दिले. पण ज्या यज्ञात श्रीकृष्णाला वगळण्यात आले तो यज्ञ लाभकर कसा होणार ?

कृष्णाने आज नवीच लीला करण्याचे ठरविले. तो शिदोरी न घेताच आज गोपाळांबरोबर वनात गेला. तिथून त्याने वनांत गाई चरायला सोडून गोपांबरोबर दुसर्‍याच वाटेने दूर प्रयाण केले. कृष्णामागोमाग गोपही गेले कारण तोच आपला रक्षणकर्ता हे त्यांना कळून चुकले होते. नवीन वनप्रदेशात ते खेळ खेळू लागले. फुलांच्या माळा कृष्णाने व बलरामाने घातल्या होत्या. तिथे घनदाट वृक्षवेली होत्या, फुलांचा सुगंध पसरला होता. सावली होती. गोपांनीही फुलांचे हार घातले होते. खेळता खेळता सूर्य डोक्यावर आला. सर्वजण भुकेने व्याकुळ झाले. पण आज शिदोर्‍या कोणीही आणल्या नाहीत ? कारण कृष्णानेही काही आणले नव्हते.

सर्वांची म्लान मुखे पाहून कृष्ण म्हणाला- "तिकडे दूर ब्राह्मण एक यज्ञ करीत आहेत. तिथे अतिथीला अन्न देतात. तुम्ही गेलात तर तुम्हालाही मिळेल. अतिथीला परत तसेच पाठविले तर यज्ञ फुकट जातो. तुम्ही त्याना सांगा- "आम्ही व्रजबालक आहोत, वनात गुरे चारायला आणली आहेत. पण आम्ही येतांना खायला आणले नाही, आता तर भुका लागल्या. आमच्यावर कृपा करा. आम्हाला अन्न द्या." कृष्णाची सूचना- गोपांना ती नेहमीच मान्य असे. ते आपल्या काठ्या, वेताच्या छड्या आणि घोंगड्या घेऊन यज्ञशाळेतून येणारा धूर पाहून तिकडे गेले. यज्ञशाळेच्या दाराशी गोपांचा गट उभा राहिला. आपापल्या अनुष्ठानांत दंग असलेल्या ब्राह्मणांचे त्यांच्याकडे प्रथम लक्षच गेले नाही. भुकेलेले गोप ताटकळत उभे होते. ब्राह्मणांचे लक्ष गेले. गोपांनी ठरल्याप्रमाणे अन्न मागितले. पण ब्राह्मण रागावले. गवळ्यांवर व कृष्णावर त्यांचा राग होता. त्यांनी गोपांना हाकलून दिले. तेव्हा थकले-भागलेले, भुकेने व्याकुळ झालेले गोपाळ, कृष्णाकडे परत आले. कृष्ण म्हणाला- "अरे ! ब्राह्मणांना काय कळते ? त्यांच्या स्त्रिया जास्त दयाधर्म जाणतात. तुम्ही त्यांच्याकडे परस्पर जा आणि सांगा- "कृष्ण जवळच वनांत आला आहे. त्याला भूक लागली आहे. आम्हालाही भूक लागली आहे. तेव्हा आम्हाला अन्न द्या."

गोपाळ पुन्हा गेले. पाकशाळेकडे गेले. ब्राह्मण स्त्रियांची कृष्णावर भक्ती होती. गोपांनी कृष्णाचा निरोप त्यांना सांगितला. ब्राह्मणांनी विमुख कसे पाठविले ते सांगितले. त्या स्त्रियांना कळवळा आला. परस्परांना म्हणू लागल्या- "स्वतः भगवंत अन्न मागतो त्याला आपले पति काही देत नाहीत; आणि अग्नीत अन्नाच्या आहुति टाकतात." त्यांनी निरनिराळ्या प्रकारचे अन्न पदार्थ बरोबर घेतले आणि लगबग करून त्या स्वतःच कृष्णाचे दर्शन घेण्यासाठी आल्या. त्यांचे चित्त कृष्णमयच झाले होते. एका स्त्रीला मात्र तिच्या पतीने, बाहेर जाता जाता पकडले व जायची बंदी केली. ती पाकशाळेतच अडकून पडली. इतर ब्राह्मणांना हा प्रकार कळेपर्यंत स्त्रिया कृष्णाजवळ जाऊन पोहोचल्या होत्या. त्या पहातात तो काय ती स्त्री आधीच कृष्णाजवळ पोहोचली आहे असे त्यांना दिसले. तिकडे ब्राह्मणांनी आपल्या स्त्रिया परत आल्या की कडक शासन करायचे ठरविले. ती एक स्त्री पतीला म्हणाली होती- "नाथ, तुम्ही मला शरीराने बंदीत ठेवाल, तर ठेवा. माझा देह बांधून ठेवा. तो सोडून मी जाते ?" असे म्हणून कृष्णाचे नांव घेतच तिने देहत्याग केला. सूक्ष्म शरीराने ती आपल्या कृष्णाकडे जाऊन पोहोचली सुद्धा ! कृष्णाने तिला नवा देह दिला, शिदोरीही निर्माण केली आणि स्वतः तिचा स्वीकार केला ? 'आपली स्त्री मेली, यज्ञात विघ्न आले,' म्हणून तिकडे तो ब्राह्मण आक्रोश करू लागला !

विप्रस्त्रियांनी कृष्णासह सर्वांना यज्ञार्थ तयार केलेले अन्न वाढले. ते खाऊन तृप्त झालेला कृष्ण म्हणाला- "सत्त्वशील विप्रस्त्रियांनो ! यज्ञाचे फळ तुम्हालाच मिळाले आहे. तुमच्या पतींना मात्र अनेक जन्म घ्यावे लागतील. आता तुम्ही परत जा. सर्वत्र मी भरलेला आहे असे ओळखून मनाने माझे चिंतन करा. संसार कर्तव्यबुद्धीने करा." त्याने त्या स्त्रियांना उपदेश केला व परत जायला सांगितले. त्या परत जायला तयारच नव्हत्या, "पतीबरोबर संसार करण्यापेक्षां आम्हाला तू तुझ्या हाताने यमुनेत जलसमाधी दे" असे म्हणू लागल्या. पण "तुमचे पती तुमची क्षमा मागतील, तुम्हाला आता त्रास देणार नाहीत" वगैरे सांगून त्यांची कृष्णाने समजूत काढली, व परत पाठविले.

विप्रांना पश्चात्ताप झाला होता. एक स्त्री उत्कट भक्तीने देहत्याग करून गेली याचा त्यांच्या मनावर परिणाम झाला. ते आपल्या स्त्रियांसह कृष्णदर्शनासाठी निघाले. पण तेवढ्यात त्यांना कळले की कंसाचे दैत्य सेवक गोब्राह्मणांचा छळ करण्यासाठी सर्वत्र हिंडत आहेत. तेव्हा त्यांचा बेत रहित झाला. आपसात भवति न भवति होऊन शेवटी ते ब्राह्मण आपल्या अज्ञपणाला दोष देऊ लागले; ती एक विप्रस्त्री धन्य झाली असे म्हणू लागले !

प्रत्यक्ष श्रीकृष्णाने अन्न मागितले तरी दैवहीन माणसे त्याला काही देत नाहीत, आणि शास्त्रे व रूढी यांच्या नादाने कष्टमय व व्यर्थ कर्मकाण्डे करीत बसतात.
अध्याय १६ समाप्त.
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥


GO TOP