॥ श्रीधरस्वामीकृत ॥

॥ श्रीहरिविजय ॥

॥ अध्याय तेरावा ॥

रामकृष्णांचे पराक्रम, असुरांचा वध -


श्रीगणेशाय नमः ॥
जो परमात्मा शेषशायी । जो क्षीरसिंधूचा जांवई ।
तो राखितो गोकुळीं गाई । गौळियांच्या सर्वदा ॥१॥
ज्यासी नाम रूप गुण नाहीं । निर्विकार व्यापक सर्वांठायी ।
तो नंदाराणीस म्हणे आई । मज घेईं कडेवरी ॥२॥
जो नाना साधनीं न साधे । त्यासी यशोदा दाव्यानें बांधे ।
ज्याच्या कृपेनें ब्रह्मांड बोधे । तो गौळियांचे छंदें नाचतसे ॥३॥
व्यासवाल्मीकादि कवी । वर्णिती ज्यासी सदा पदवी ।
तो गौळियांसांगातें जेवी । थोरपण टाकूनियां ॥४॥
तोचि हा पंढरींत भीमातीरीं । ब्रह्मानंद लीलावतारी ।
समपद जोडोनियां विटेवरी । वाट पाहात भक्तांची ॥५॥
बारावा अध्याय संपतां । काय वर्तली तेथें कथा ।
अकरा सहस्र कंसदूतां । त्रासवूनि गेले गंधर्व ॥६॥
याउपरी एके दिनीं । यमानुजांतीरीं कैवल्यदानी ।
अनंत गोपाळ मिळोनी । खेळ मांडिला तेधवां ॥७॥
ठायीं ठायीं वृंद गोपाळांचे । खेळ खेळती नाना परींचे ।
नाना कष्ट साधनांचे । तपें तीव्र आचरती ॥८॥
हरीसी सांडूनि एकीकडे । ठायीं ठायीं मांडिलीं बंडें ।
नाना मतें साधनकाबाडें । नेणोनि हरीसी शोधिती ॥९॥
एकीं वादप्रतिपाद केला । हमामा घालितां जन्म गेला ।
एकीं हुतुतू खेळ मांडिला । अहंकृति जाणोनियां ॥१०॥
एकांनीं भेदाची हुमली । घालितां तीं बहु श्रमलीं ।
अहंममतेची चेंडूफळी । एक भ्रमणचक्रें खेळती ॥११॥
काळविवंचना करिती पाहीं । हेचि एक खेळती लपंडाई ।
एकीं वायुधारणाबळें पाहीं । केली वावडी शरीराची ॥१२॥
तीर्थभ्रमणाचा भोंवरा । घेवोनि खेळती एकसरां ।
एक जन्ममृत्युयेरझारा । विटीदांडू खेळती ॥१३॥
सिद्धींचे साधनें सुरवाडती । कडेकपाटें एक शोधिती ।
परी हरिरूपीं न मिळती । अहंममते भूलोनियां ॥१४॥
ऐसे बहुत गुंतले खेळीं । दुरुनि पाहे वनामाळी ।
तों त्यांच्या गाई सकळी । रानोमाळ चवताळती ॥१५॥
दश इंद्रियें मनोवृत्ती । खडाणा गाई न वळती ।
गोपांसी म्हणे जगत्पती । गाई आधीं सांभाळा रे ॥१६॥
गाई वळूनि स्थिर करा । मग खेळ तुमचा अवघा बरा ।
ऐसें बोलतां जगदुद्धारा । गोप धांवती वळावया ॥१७॥
करणांचिया नाना वृत्ती । दुरील गाई नाटोपती ।
विषयतृण देखती । तों तों धांवती पुढें पुढें ॥१८॥
आडमार्गें गाई धांवती । नाना कडेकपाटीं रिघती ।
तृष्णेच्या खळग्यामाजी पडती । कदा न सरती माघारां ॥१९॥
वासनेच्या जाळ्या थोर । त्यांत तोंडें घालिती वारंवार ।
तेथें कामक्रोधादि किरडें अपार । कडकडोनि डंखिती ॥२०॥
द्वेष गर्व मद मत्सर । हेचि सावजें भयंकर ।
विकल्पगुल्में अतिघोर । निर्गम नोहेचि तेथोनि ॥२१॥
निंदेचे ओरबडती कांटे । नाना कुतर्क आडफांटे ।
त्रिविध तापाचे चपेटे । भयंकर वणवा हा ॥२२॥
ऐशा गाई विषयतृण चरती । परी सर्वथा नव्हे तृप्ती ।
मग स्वर्गसुखाच्या पर्वतीं । ऊर्ध्वगती चढियेल्या ॥२३॥
सुकृताचे तृण सरे । मग फिरतां न ये माघारें ।
लोटूनि देती एकसरें । दुःखभारें आरडती ॥२४॥
जैसें भाडियाचें घोडें देख । कीं वेश्येची मैत्री क्षण एक ।
कीं उशीं घेतला दंदशूक । बहु शीतल म्हणोनियां ॥२५॥
किं विषाचें शीतळपण । कीं ओडंबरीचें भूषण ।
कीं गंधर्वनगरींचें सैन्य । तैसें जाण स्वर्गंसुख ॥२६॥
असो गाई गेल्या सकळ । बहिर्मुख अवघे गोपाळ ।
मग धांवती रानोमाळ । गोगवेषणाकारणें ॥२७॥
गाई नाटोपती सर्वथा । शिणले गोपाळ धांवतां ।
इंद्रियें करुं जातां । तों तीं अधिक खवळती ॥२८॥
नेत्र भलतेंचि विलोकिती । म्हणोनि झांकिले अहोरात्रीं ।
तों कर्ण नसतेंचि ऐकती । कैसीं आकळती इंद्रियें ॥२९॥
जिव्हा आठवी रस । घ्राण मागे सुवास ।
त्वचा मागे स्पर्श । थोर उत्कर्ष इंद्रियांचा ॥३०॥
मन इंद्रियांचा धनी । एकादश स्वर्ग त्यापासूनी ।
त्या मनासी ठायीं वळोनी । हरीविण कोणा नाणवे ॥३१॥
मन हें व्याघ्र भयंकर । दश इंद्रियें त्याची पिलीं साचार ।
जिकडे उडी घेई मनोव्याघ्र । पिलीं समग्र तिकडेचि ॥३२॥
या मनोव्याघ्रें थोर थोर । गिळिले पुन्हां दुजे गिळणार ।
भगांकित केला पुरंदर । कलंकी चंद्र जाहला ॥३३॥
असो बहुतांचीं नांवें घेतां । निंदा घडो पाहे तत्त्वतां ।
गोपाळ शिणले बहु धांवतां । गाई सर्वथा नाटोपती ॥३४॥
ऐसे गोपाळ बहु श्रमले । म्हणती काय करावें ये वेळे ।
धरा जगंद्वद्याची पाउलें । तरी आकळे गोवृंद ॥३५॥
मग सकळ गोपाळ त्या अवसरा । शरण आले इंदिरावरा ।
म्हणती तुजवांचून मुरहरा । गाई कदा नाकळती ॥३६॥
तुजवेगळीं बंडें । केलीं आम्हीं उदंडें ।
बहुत साधनें प्रचंडें । करोनियां शीणलों ॥३७॥
हरि तुझी कृपा न होतां । अवघीं साधनें गेलीं वृथा ।
आतां उठें तूं अच्युता । वळीं गाई आमुच्या ॥३८॥
ऐसें गडी सहज बोलती । कृपारस दाटला हरीच्या चित्तीं ।
वंशवाद्य घेऊनि हातीं । कमलापति ऊठला ॥३९॥
मुरलीधरें ते अवसरीं । मुरली लाविली अधरीं ।
मुरलीनादें मुरारी । मन मोहवी गाईंचें ॥४०॥
ऐकतां मुरलीचा स्वर । गाई टंवकारल्या समग्र ।
धांवत आल्या सत्वर । सर्व विषय टाकूनियां ॥४१॥
हरीभोंवत्या हंबरती । एकी प्रीतीनें चरण चाटिती ।
पुच्छें वर करूनि नाचती । गोप पाहती विस्मित ॥४२॥
गोप म्हणती घननीळा । धन्य तुझी अगाध लीला ।
क्षणमात्रें गाई सकळा । तुवां वळविल्या मुरलीस्वरें ॥४३॥
कृष्णपायीं घालिती मिठी । प्रेमें सद्‍गद होती पोटीं ।
म्हणती धन्य भाग्य आमुचें सृष्टीं । गडी जगजेठी जोडला ॥४४॥
कळंबातळीं घननीळ । पांवा वाजती रसाळ ।
सभोंवते मिळोनि गोपाळ । गदारोळ करिताती ॥४५॥
पेंधा म्हणे ऐका गोष्टी । पूर्वीं खेळे बहुत जाहले सृष्टीं ।
आम्ही जाहलों तेचि पुढती । खेळ देखा सर्वही ॥४६॥
गडी म्हणती पेंधिया । ते कोण सांगें लवलाह्या ।
पेंधा म्हणे चित्त देऊनियां । सावध ऐका सकळही ॥४७॥
पूर्वीं नीलग्रीवसुत षडानन । संसार मिथ्यारूप जाणोन ।
कपाटीं बैसला जाऊन । स्वस्वरूप चिंतित ॥४८॥
विधिपुत्र नारद जाणा । तो कळी लावावया बहु शाहणा ।
परस्परें लावूनि भांडणा । आपण कौतुक पाहतसे ॥४९॥
व्यासपुत्र शुक आगळा । तेणें काम सगळाचि गिळिला ।
रंभेचा गर्व हरिला । निजप्रतापेंकरूनियां ॥५०॥
अंबरीप ध्रुव रुक्मांगद । शिबी हरिश्चंद्र प्रसिद्ध ।
खेळ्यांमाजी मुकुटमणी प्रह्लाद । ज्याची लीला अगाध पैं ॥५१॥
खेळ्यांमाजी बळिया बळी । द्वारपाळ ज्याचा वनमाळी ।
बिभीषण तो राक्षसमेळीं । कुलोद्धारक निवडला ॥५२॥
हनुमंत वायुनंदन । खेळ्यांमाजी पंचानन ।
तो श्रीरामासी आवडे जैसा प्राण । गिरि द्रोण जेणें आणिला ॥५३॥
ऐसे खेळे बहुत आहेत । परी म्यां सांगितले किंचित ।
ऐसें गोप जों संवादत । तों सायंकाळ ओसरला ॥५४॥
अस्तासी गेला वासरमणी । गोकुळा परतला चक्रपाणी ।
आपल्या गाईंलागोनी । गोप बाहती तेधवां ॥५५॥
ये गे चक्रधरे मीनरूपें । शंखासुर मारिला प्रतापें ।
पान्हाइलीस ऐक्यरूपे । विधीलागीं डोळसे ॥५६॥
एक गाई निबरपृष्ठी । भक्त पाळी कृपादृष्टीं ।
एक म्हणे माझे गाईनें सकळ सृष्टी । दंतांवरी धरियेली ॥५७॥
एक म्हणे माझी गाई सिंहवदन । परी भक्तांसी सदा सुप्रसन्न ।
एक म्हणे माझी खुजी वामन । थोर तरी गगनीं न समाये ॥५८॥
एक म्हणे गोपाळ । माझ्या गाईनें रक्षिलें द्विजकुळ ।
क्षत्रियतृण एकवीस वेळ । खाऊनि खुरटी पैं केली ॥५९॥
चौदा वर्षें गेली वना । खोंचोनि मारिलें रावणा ।
राज्यीं स्थापूनि बिभीषणा । अयोध्येसि परतली ॥६०॥
ऐशा गाई पाचारूनि त्वरा । अवघे आले निजमंदिरा ।
नित्य काळ यमुनातीरा । हरि ये गाई रक्षणार्थ ॥६१॥
गोकुळीं असतां जगज्जीवन । दावी अद्‌भुत लीला करून ।
द्वादश गांवें गिळिला अग्न । गोवर्धन उचलिला ॥६२॥
विश्वरूप मुखीं दाविलें । पूर्णब्रह्म हें अवतरलें ।
हें गोकुळींच्या जनां नाकळे । दृढ व्यापिलें मायेनें ॥६३॥
एकदां आली शक्तिचतुर्दशी । जन घरोघरीं पूजिती देवीसी ।
विसरले हरिस्मरणासी । सर्व शक्तींची सत्ता जो ॥६४॥
जन कैसे जाहले मूढ । शेंदुरें भरला देखती दगड ।
तेथेंचि भजती दृढ । नेणोनियां हरीतें ॥६५॥
जो त्रैलोक्यप्रकाशक वासरमणी । त्यासी नमस्कार करी कोणी ।
क्षुद्र दैवतें देखोनी । नमस्कारिती साष्टांगें ॥६६॥
जाखाई जोखाई मायाराणी । मारको मैसको यक्षिणी ।
आग्या झोटिंग जखिणी । त्यांसी भजोनी जन बुडाले ॥६७॥
कर्णपिशाच भगलिनी । उच्छिष्टचांडाळी रानसटवी जखणी ।
वेताळ मुंज्या काळरजनी । भजिजे जनीं अतिप्रीतीं ॥६८॥
असो गोकुळींचे जन । सांडूनियां विष्णुभजन ।
घरोघरीं क्षुद्र देवांचें पूजन । देखोनि हरि क्षोभला ॥६९॥
कोपतांचि कृष्णनाथ । गोकुळींचे जन जाहले भ्रांत ।
नरनारी प्राणी समस्त । नग्न फिरती चोहटां ॥७०॥
यशोदा आणिक नंद । दोघें असती सावध ।
वरकड लोक विषयांध । नग्न होवोनि धांवती ॥७१॥
सासू जांवई विहिणी । कोण्ही न लाजती कोणालागूनि ।
तें नंदें दृष्टी देखोनी । आश्चर्य करी तेधवां ॥७२॥
नंद म्हणे कृष्णनाथा । यासी काय करावें आतां ।
हरि म्हणे विष्णूस न भजतां । गति तत्त्वतां ही जाहली ॥७३॥
करितां विष्णूचें स्मरण । अवघे होती सावधान ।
नंद करि विष्णुचिंतन । नारायणा पाव आतां ॥७४॥
सर्व लोकीं घेतां हरिनाम । तत्काळ दूरी जाहला भ्रम ।
नामापुढें क्रोध-काम । वितळोनि जाती क्षणमात्रें ॥७५॥
असो नामाची अगाध करणी । वेदव्यास बोलिला बहु पुराणीं ।
हरिस्मरण करितां गोकुळजनीं । स्वस्थ होइजे तेधवां ॥७६॥
यावरी मथुरेंत वृत्तांत । वर्तला तो ऐका समस्त ।
कंस बहुत चिंताक्रांत । म्हणे काय करूं आतां ॥७७॥
ऐसा कोणी नाहीं बळी । वैरी जाऊनि मारी गोकुळीं ।
तों देवांतक आणि पितृदोही ते वेळी । पैज बोलती कंसासी ॥७८॥
म्हणती आम्ही व्याघ्र होऊनि वनांत । अहोरात्र बैसों जपत ।
वना येतां राम कृष्णनाथ । अकस्मात भक्षूं दोघांसी ॥७९॥
ऐकतांचि ऐसें वचन । कंसें गौरविलें दोघेजण ।
वस्त्रें भूषणें देऊन । तत्काळचि बोळविले ॥८०॥
आयुष्य दोघांचें सरलें । काळें बोलावूं पाठविलें ।
व्याघ्र होवोनि बैसले । जपत वृंदावनीं पैं ॥८१॥
तों ते दिवशीं राम आणि कृष्ण । वना आले नाहींच दोघे जण ।
वरकड गोप दुरून । व्याघ्र दोघे पाहती ॥८२॥
व्याघ्र विचारिती मानसी । आतां आम्हीं जरी भक्षावें गोपांसी ।
तरी उदयीक राम-कृष्णांसी । जन वनासी येऊं न देती ॥८३॥
यालागीं उगेचि राहिले । गोपांनीं व्याघ्र दुरूनि देखिले ।
गाई पिटिल्या ते वेळे । पळत आले गोकुळा ॥८४॥
सांगती नंदादि गौळियांसी । महाव्याघ्र आले वनासी ।
गौळी भ्याले अति मानसीं । म्हणती मुलांसी न धाडावें ॥८५॥
नंद सांगे यशोदे रोहिणी । वना धाडूं नका राम-चक्रपाणी ।
दोघे व्याघ्र जपतीं वनीं । गोप पळोनि आले आतां ॥८६॥
या वाडयाबाहेर देखा । दोघांसी जाउं देऊं नका ।
अवघा धंदा तुम्ही टाका । परी जतन करा हरीसी ॥८७॥
आसनीं भोजनीं शयनीं । विसंबूं नका चक्रपाणी ।
जागृतीं सुषुप्तीं स्वप्नीं । हरीलागूनि विसरुं नका ॥८८॥
गौळिणी रोहिणी यशोदा । सदा रक्षिती राम-गोविंदा ।
कृष्ण मातेसी म्हणे एकदां । बाहेर जाऊं दे खेळावया ॥८९॥
मायेच्या गळां घातली मिठी । धरी यशोदेची हनुवटी ।
मायालाघवी जगजेठी । कौतुकें बोले तेधवां ॥९०॥
माते राजबिदीस क्षणभरी । दोघे खेळोनि येतों झडकरी ।
माया म्हणे बहुत दूरी । जाऊं नका सर्वथा ॥ ९१॥
दोन प्रहर जाहला दिन । बिदीस आले दोघे जण ।
साक्षात्‌ शेष नारायण । गीर्वाणभाषा बोलती ॥९२॥
म्हणती आतांचि जाऊं वना । वधावें त्या दोघां जणां ।
चुकवोनि जनांच्या नयनां । वृंदावना पातले ॥९३॥
शेष आणि अनंत । एकामागें एक धांवत ।
व्याघ्रांनीं दुरुनि देखिले येत । महाधीट चपळ पैं ॥९४॥
दिधली भयानक आरोळी । व्याघ्रवेषें दैत्य महाबळी ।
वेगीं आले राम-कृष्णांजवळी । विक्राळ मुख पसरोनियां ॥९५॥
अष्टवर्षी बळिराम । सप्तवर्षी मेघश्याम ।
दाविला अद्‌भुत पराक्रम । भक्तकामकल्पद्रुमें ॥९६॥
दोनी गदा मुखांतून काढूनी । दोघीं घेतल्या तेचि क्षणीं ।
निजांगें बळें भवंडूनी । मस्तकीं ओपिल्या व्याघ्रांच्या ॥९७॥
तेणें मस्तकें जाहलीं चूर्ण । दोघांचें गेले तेणें प्राण ।
कृष्णें बळिरामें चर्में काढून । चालिले घेऊन गोकुळा ॥९८॥
इकडे गोकुळीं यशोदा माता । बिदोबिदीं पाहे कृष्णनाथा ।
एक म्हणती वनासी देखिले जातां । एकामागें एक पैं ॥९९॥
घाबरली तेव्हां माया । नंद गौळी आले धांवोनियां ।
चालिले वनासी पहावया । रामकृष्णांसी तेधवां ॥१००॥
एकीं करीं घेतल्या डांगा । एकीं भिंदिमाळा घेतल्या वेगां ।
माया म्हणे बळिराम-श्रीरंगा । कोण्या वनीं पाहूं तुम्हां ॥१०१॥
धांवती गौळियांचे भार । दोघे देखिले येतां समोर ।
नंद पुढें धांवे सत्वर । पुसे दोघांसी तेधवां ॥१०२॥
कोठें गेलां होतां दोघे जण । व्याघ्रचर्में आणिलीं कोठून ।
ते म्हणती दोघे व्याघ्र मरुन । पडिले होते आपणचि ॥१०३॥
मग चर्में आम्हीं काढिलीं वेगीं । ताता तुम्हांस आसनालागीं ।
नंद म्हणे याचि दोघीं । व्याघ्र मारिले असतील ॥१०४॥
घरास आणिले दोघे जण । नंद म्हणे यशोदेलागून ।
या दोघांसी रक्षण । शक्राचेनि न करवे ॥१०५॥
हे दोघे जाहले अनिवार । यांसी दुजा कोण रक्षिणार ।
असो एके दिवशीं मुरहर । कालिंदीतीरीं क्रीडत ॥१०६॥
तों कंसाचे रंगकार । वस्त्रें रंगविती चित्रविचित्र ।
गडियांसमवेत राजीवनेत्र । तयांपासीं पातला ॥१०७॥
तों बळिभद्र पुसे तयांतें । कोणाचीं वस्त्रें रंगवितां येथें ।
ते म्हणती तुम्हाम गौळियांतें । काय कारण पुसावया ॥१०८॥
तुम्ही गुराखे इतुके जण । तुम्हां एकला मी करीन ताडण ।
कंसासी कळतां वर्तमान । गोकुळ तुमचें नुरेचि ॥१०९॥
ऐकोनि कोपला बळिभद्र । ताडिले अवघे रंगकार ।
मग ते पळती समग्र । मथुरापुरीं पावले ॥११०॥
सांगती कंसासी वर्तमान । वस्त्रें तुमचीं नेलीं हिरोन ।
दचकलें कंसाचें मन । न बोलवे वचन तयासी ॥१११॥
इकडे यमुनातीरीं वनमाली । वस्त्रे सकळांसी वांटिलीं ।
गोवळे शृंगारिले सकळी । सायंकाळीं परतले ॥११२॥
कृष्णें आणि बळिभद्रें । घेतलीं नाहीं कदा वस्त्रें ।
गोवळे हरीचीं चरित्रें । गर्जत जाती आनंदें ॥११३॥
भ्याले गोकुळींचे लोक । आलें म्हणती कंसाचें कटक ।
भय वाहती सकळिक । गौळी निघाले बाहेरी ॥११४॥
नंदें ओळखिले गोवळे । वस्त्रें चित्रविचित्र पांघुरले ।
तों राम-कृष्ण पुढें आले । नंदें पुसिलें तयांसी ॥११५॥
राजीवनेत्रा वनमाळी । कोणाचीं वस्त्रें हिरोनि आणिलीं ।
आणाल येथें एकादी कळी । नांदणें गोकुळीं नव्हे मग ॥११६॥
कृष्ण म्हणे यमुनेथडीं । खेळत होते आमुचे गडी ।
आम्हांस देखोनि तांतडी । भयें पळाले रंगकार ॥११७॥
वस्त्रें टाकूनि पळाले समस्त । मग तीं आम्हीं आणिलीं त्वरित ।
टाकूनि यावें अरण्यांत । तरी तेंही तुम्हांस न मानेचि ॥११८॥
असो आणिक एके दिवशीं । शेषवतार आणि हृषीकेषी ।
कंसाचिया पुष्पवाटिकेसी । लवलाहेंसीं पातले ॥११९॥
तों तेथें कंसदूत । पुष्पहारे भरुनि बहुत ।
लवलाहें घेऊनि जात । कंसरायाकारणें ॥१२०॥
तों बळिराम आणि नारायण । आडवे धांवले दोघे जण ।
दूतांसी केलें ताडण । सुमने नेतां कोणासी ॥१२१॥
ते म्हणती आम्ही कंसदूत । प्रत्यही फुलें नेतों समस्त ।
तुम्ही कोण वर्जावया येथ । मग बोलत शेष पैं ॥१२२॥
जाऊनि सांगा कंसातें । बळिरामें पुष्पें नेलीं समस्तें ।
ऐसें बोलोनि गोकुळपंथें । पुष्पभार परतविले ॥१२३॥
वेगें आले मंदिरा । माता म्हणे भुवनसुंदरा ।
कोणाचीं पुष्पें सुकुमारा । हिरोनियां आणिलीं ॥१२४॥
कृष्ण म्हणे ऐक जननी । नाग पूजावे आजिचे दिनीं ।
यालागीं तुज आणोनी । पुष्पें दिधलीं जाण पां ॥१२५॥
आजि उरग पूजावे पंचमीसी । तेणें भोगींद्र संतोषे मानसीं ।
हांसत मग हृषीकेशी । संकर्षणा विलोकी ॥१२६॥
असो कंसा जाणविती दूत । पुष्पें हिरोनि नेलीं समस्त ।
कंस भयभीत मनांत । म्हणे वैरी बहुत वाढले ॥१२७॥
वायुसंगें अग्नि वाढे । कीं पळोपळीं सूर्य चढे ।
तैसे वैरियांचे पवाडे । अधिकाधिक चढताती ॥१२८॥
तों उठिला जळासुर । उभा राहिला कंसासमोर ।
म्हणे तुझ्या शत्रूंचा संहार । मी करीन निश्चयेंसीं ॥१२९॥
यमुनार्‍हदामाजी जाऊनी । मी सावध बैसेन लपोनी ।
जळक्रीडेसी अनुदिनीं । नित्य येतो शत्रु तुझा ॥१३०॥
तयासी तेथें धरून । सगळाचि मी गिळीन कृष्ण ।
कंसास वाटलें समाधान । म्हणे यशवंत होईं तूं ॥१३१॥
वस्त्रें भूषणें गौरविला । जळासुर उभा ठाकला ।
मृत्यूनें बोलावूं पाठविला । ओहटला आयुष्यपूर ॥१३२॥
मित्रकन्यातीरीं सत्वर । येऊनि लपला जळासुर ।
केव्हां येईल नंदकिशोर । म्हणोनियां जपतसे ॥१३३॥
कीं पूर्वीं काळनेमी बैसला जपत । केव्हां येईल म्हणे समीरसुत ।
तैसा जळासुर वाट पाहात । श्रीकृष्णाची सर्वदा ॥१३४॥
आणिक वाटे नव जाय कोणाचे । आगमन इच्छी श्रीकृष्णाचें ।
धन्य भाग्य तयाचें । ध्यान हरीचें लागलें ॥१३५॥
द्वेषवैरें भजनस्थिती । जे जगद्वंद्यास मनीं ध्याती ।
त्यांसी नुपेक्षी जगत्पती । वेध चित्तीं जयांच्या ॥१३६॥
एकें केलें परिसाचें पूजन । लोह लावितांचि करी सुवर्ण ।
एकें परिस दगडावरी कुटून । मग लोहासी लावियला ॥१३७॥
तत्काळचि केलें सुवर्ण । दोघां परी समसमान ।
तैसाचि हा कालियामर्दन । द्वेषियां भक्तां सारिखाचि ॥१३८॥
असो एके दिवशीं घेऊनि गोपाळ । जळक्रीडेसी आला घननीळ ।
मग ते वेळीं गोप सकळ । कालिंदीडोहीं प्रवेशती ॥१३९॥
उडी टाकी रमानाथ । खेळतां जळीं झाला गुप्त ।
जळासुरासी शोधीत । कोठें बैसला म्हणोनियां ॥१४०॥
पूर्वीं सागरीं शंखासुर । वधोनि केला वेदोद्धार ।
तैसाचि शोधी यादवेंद्र । यमुनाडोहीं अरीतें ॥१४१॥
देखोनियां श्यामसुंदर । वेगें मिठी घाली जळासुर ।
मल्लयुद्ध मांडिलें अनिवार । न कळे बाहेर कोणातें ॥१४२॥
श्रीहरीच्या बळापुढें । मशक काय तें बापुडें ।
ग्रीवेसी धरूनि निवाडें । पिळिला तेव्हां असुर तो ॥१४३॥
धुवोनि पिळिजे जेवीं वस्त्र । तैसा रागें मुरडिला असुर ।
भडभडां वाहे रक्तपूर । यमुनानीर ताम्र झालें ॥१४४॥
जळासुराचे प्राण । गेले तेव्हां नलगतां क्षण ।
इकडे गोपाळ जळक्रीडा करून । अवघे बाहेर निघाले ॥१४५॥
गोपाळ चहूंकडे पाहती । कोठें न दिसे सांवळी मूर्ती ।
घाबरले परम चित्तीं । परी यदुपति दिसेना ॥१४६॥
हांक फोडिती तेधवां । वैकुंठपति कमलाधवा ।
काय झालासी केशवा । जीवाच्या जीवा श्रीहरी ॥१४७॥
हरि यमुनाडोहीं बुडाला । एकचि हाहाकार झाला ।
पुढती गोपाळ ते वेळां । डोहामाजी प्रवेशले ॥१४८॥
घेती डोहामाजी धांडोळा । एक बडविती वक्षःस्थळा ।
नेत्रीं वाहे अश्रुधारा सकळा । दुःखकल्लोळ लोटती ॥१४९॥
इकडे काय केलें हृषीकेशें । जळासुराचें प्रेत नागपाशें ।
बांधोनियां परमपुरुषें । ओढोनि बाहेरी काढिलें ॥१५०॥
गोपांनीं देखिला गोविंद । जो जगद्वंद्य मूळकंद ।
जाहला गोपाळांसी ब्रह्मानंद । मग धांवती भेटावया ॥१५१॥
जैं जळासुराचें प्रेत । बाहेर काढिलें अद्‌भुत ।
अवघ्यांसी श्रीकृष्ण म्हणत । ओढा समस्त निजबळें ॥१५२॥
गोपांसी म्हणती राम-यदुवीर । आम्हीं वधिला जळासुर ।
गोकुळीं हा समाचार । सर्वथाही न सांगावा ॥१५३॥
हें प्रेत आणा गोकुळीं ओढोन । आम्हीं पुढें जातों दोघे जण ।
कांखेसी घोंगड्या घेऊन । राम-कृष्ण चालिले ॥१५४॥
भोगींद्र आणि क्षीराब्धिजापती । धांवत आले मंदिराप्रती ।
यशोदेपुढें दोघे दडती । जाहले चित्तीं भयभीत ॥१५५॥
यशोदा म्हणे गाई टाकून । पुढें कां आलेती दोघे जण ।
यावरी राम मनमोहन । काय वचन बोलती ॥१५६॥
माते आज आमुच्या गड्यांनीं । बागुड काढिला यमुनेंतूनी ।
आम्ही दोघांहीं देखिला नयनीं । मग भिवोनी पळालों ॥१५७॥
महाभ्यासुर देखिलें प्रेत । आम्हांसी धीर न धरवेचि तेथ ।
मग गाई टाकूनि त्वरित । आलों धांवत तुजपासीं ॥१५८॥
उरगेंद्र आणि यादवेंद्र । दासांसी दाविती लीलाचरित्र ।
मातेसी म्हणती सत्वर । लपवीं आम्हां कोठेंतरी ॥१५९॥
मातेनें ते वेळीं दोघे जण । हृदयीं धरिले शेष-नारायण ।
म्हणती लेंकरें आलीं भिऊन । सांडीं ओंवाळून सांडणें ॥१६०॥
ज्याची इंद्र आज्ञा वंदी मुकुटीं । ज्यासी हृदयीं ध्याती पद्मज-धूर्जटी ।
त्यावरोनि यशोदा उतरी दृष्टी । निंबलोण प्रीतीनें ॥१६१॥
इकडे जळासुराचें प्रेत । गोवळे ओढून आणीत ।
एक त्याच्या मुखांत धूळ टाकीत । एक मारिती पाषाण ॥१६२॥
एक डांगा उचलोनि घालिती । एक त्याचें शिरीं मुतती ।
एक तोंडास काळें माखिती । कोल्हाळ करिती भोंवते ॥१६३॥
नंदादि गोकुळींचे जन । आले नगराबाहेर धांवोन ।
तों विशाळ प्रेत देखोन । भयभीत सर्वही ॥१६४॥
गोप सांगती ते वेळां । आम्ही समस्तीं हा मारिला ।
तुम्हांसी दावावया आणिला । हरि पळाला भिवोनि ॥१६५॥
आम्ही गोपाळ धीट मोठे । म्हणोनि ओढीत आणिला नेटें ।
नंदास आश्चर्य वाटे । म्हणे अद्‌भुत वर्तलें कीं ॥१६६॥
कंसासी समाचार कळला । जळासुर प्राणासी मुकला ।
हृदयीं परम दचकला । म्हणे मृत्यु आला जवळी पैं ॥१६७॥
दूत गोकुला पाठविले । गोपांनीं जळमनुष्य मारिलें ।
तें घेवोनि या वहिलें । शकटावरी घालोनियां ॥१६८॥
दूत धांवोनि आले गोकुळा । नंदास म्हणती उठा चला ।
जळमनुष्य ये वेळां । आणूं पाठविलें कंसानें ॥१६९॥
गाड्यावरी प्रेत नेलें घालोनी । कंसें देखिलें तें नयनीं ।
परम तळमळी मनीं । म्हणे ईश्वरकरणी अद्‌भुत ॥१७०॥
ज्याच्या भयें पळती सुर । महापराक्रमी जळासुर ।
गुराख्यांनीं तो महावीर । क्षणमात्रें मारिला ॥१७१॥
पावकासी पतंगें धरिलें । अळीनें गरुडासी उचलिलें ।
जंबुकांनीं फोडिलें । केसरीचें उदर जैसें ॥१७२॥
अजांनीं मारिला व्याघ्र । दर्दुरें रगडिला उरगेंद्र ।
विपरीत काळाची मोहर । महाअसुर गेला हा ॥१७३॥
जळासुराचें प्रेत पुरिलें । नंद गौळी गोकुळा आले ।
आनंदें उत्साह करुं लागले । पूर्ण अवतरलें परब्रह्म ॥१७४॥
उतरावया पृथ्वीचा भार। असुरपृतना अनिवार ।
त्यांचा करावया संहार । यादवेंद्र अवतरला ॥१७५॥
असो मथुरेमाजी कंस । चिंतानळ जाळी तयास ।
अरिप्रताप विशेष । अनिवार वाढला ॥१७६॥
तों पुढें असुरासुर । विक्राळवदन भयंकर ।
महादुरात्मा जोडोनि कर । कंसापुढें बोलतसे ॥१७७॥
म्हणे क्षण न लागतां ये अवसरीं । वधूनि येईन तुझा वैरी ।
राया तूं सर्वथा चिंता न करीं । जितचि वैरी आणीन ॥१७८॥
अथवा तेथेंचि मारीन । कीं सगळेचि दोघां गिळीन ।
मग मथुरेसी तुझें कल्याण । नांदें अढळ सर्वदा ॥१७९॥
कंस म्हणे तुझे बोल । लागती अमृताहूनि रसाळ ।
परी वैरी अनिवार सबळ । नाटोपती कवणातें ॥१८०॥
जे जे जाती प्रतिज्ञा करूनी । ते नाहीं देखिले पुन्हां नयनीं ।
यालागीं तुझ्या वचनीं । विश्वास माझा न बैसे ॥१८१॥
मग तो म्हणे कंसातें । माझा मृत्यु वायुसुताहातें ।
त्यावांचोनि आणिकांतें । नाटोपेंचि जाण पां ॥१८२॥
रामअवतार संपला । तेव्हांचि हनुमंत गुप्त जाहला ।
कोणे कपाटीं जाऊनि बैसला । नाहीं देखिला पुढती पैं ॥१८३॥
तो असे स्वर्गीं कीं पाताळीं । तो कासया येईल ये स्थळीं ।
आज्ञा द्यावी ये वेळीं । मज गोकुळीं जावया ॥१८४॥
कंस संतोषला देखा । म्हणे तूं माझा प्राणसखा ।
भयकाळींचा पाठिराखा । तुजपरता न देखों ॥१८५॥
विजयी होऊनि ये सत्वर । दिधलीं वस्त्रें अलंकार ।
तैसाचि वायुवेगें असुर । मित्रजातीरीं पातला ॥१८६॥
तों तेथें मिळाले गोपाळ । मध्यें बैसला वैकुंठपाळ ।
ज्याचें स्वरूप अगाध अचळ । वेदशास्त्रांसी न वर्णवे ॥१८७॥
तो असुरासुर दुरूनी। गोप येतां देखती नयनीं ।
छत्तीस गांवें भूमीपासूनी । शरीर गगनीं उंच दिसे ॥१८८॥
भाळीं चर्चिला शेंदूर । विक्राळ वदन भयंकर ।
जिव्हा लळलळीत भ्यासुर । दाढा बाहेर दिसताती ॥१८९॥
गोपाळ जाहले भयभीत । नन्दात्मजासि म्हणती समस्त ।
हरि पहा हा दैत्य अद्‌भुत । मुख पसरोनि येतसे ॥१९०॥
एक रिघती हरीचे पाठीं । कैवारिया जगजेठी ।
भयत्राता तुजविण सृष्टीं । कोणी नाहीं दुसरा ॥१९१॥
हरि म्हणे सकळांसी । कांहीं भिऊं नका मानसीं ।
मग तो वैकुंठपुरविलासी । काय करिता जाहला ॥१९२॥
मनीं विचारी जगन्नाथ । यासी तों हनुमंताहातें मृत्य ।
तो जरी सखा पावे येथ । तरीचि दैत्य आवरे ॥१९३॥
मग नेत्र झांकोनि भगवान । करी वायुसुताचें चिंतन ।
म्हणे प्राणसखया वेगेंकरून । धांवे आतां ये वेळे ॥१९४॥
तूं भक्तांमाजी चूडामणी । सद्‌गुणरत्‍नांची खाणी ।
रात्रीमाजी द्रोणाचल आणूनी । सवेंचि नेऊनि ठेविला ॥१९५॥
अशोकवनारि सीताशोकहरणा । राक्षसांतका संकटनाशना ।
शक्रारिजनकंदर्पहरणा । अंजनीहृदयरत्‍ना हनुमंता ॥१९६॥
सेतुबंधनीं हनुमंत । बैसलासे समाधिस्थ ।
तों कानीं शब्द अकस्मात । आपुले स्वामीचा ऐकिला ॥१९७॥
हृदय सद्गदित जाहलें । म्हणे श्रीरामें मज कां आठविलें ।
म्हणोनि तैसेंचि उड्डाण केलें । क्षणमात्र न लागतां ॥१९८॥
इकडे गाई गोपाळ लपवून । श्रीकृष्ण जाहला रघुनंदन ।
बळिराम जाहला लक्ष्मण । करीं चाप बाण शोभती ॥१९९॥
तों गगनपंथें हनुमंत आला । सप्रेम नमस्कार घातला ।
श्रीरामचरणीं मस्तक ठेविला । तो आनंद वर्णिला नव जाय ॥२००॥
उचलोनियां रघुनाथें । हृदयीं धरिलें हनुमंतातें ।
म्हणे सखया तुजपरतें । प्रिय मज असेना ॥२०१॥
हनुमंत म्हणे रघुपती । कांहीं आज्ञा करा मजप्रती ।
म्हणोनि बध्दांजली मारुती । सीतापतीपुढें उभा असे ॥२०२॥
श्रीराम म्हणे ते अवसरीं । पैल असुर येतो आम्हांवरी ।
त्याचा मृत्यु असे तुझे करी । तरीं संहारीं तूं तयातें ॥२०३॥
ऐकतांचि ऐसें वचन । बलार्णव परम वायुनंदन ।
वारण देखोनि धांवे पंचानन । तैसा उडोनि चालिला ॥२०४॥
कीं द्विजेंद्र धांवे उरगावरी । कीं सपक्ष नग देखोनि वृत्रारी ।
तैसा हनुमंत ते अवसरीं । असुरासुरें देखिला ॥२०५॥
म्हणे हा माझा काळमृत्यु । कोठोनि आला अकस्मातु ।
आतां पुरला माझा अंतु । न वांचें मी यापुढें ॥२०६॥
कृतांतकिंकाळीसम थोर । ऐसी हांक फोडी असुरासुर ।
ऐसें देखोनि वायुकुमर । परमावेशें धांविन्न्नला ॥२०७॥
काळ उभाचि कांपे चळचळी । हनुमंतें ऐसी दिधली आरोळी ।
हस्तींचा शूळ ते वेळीं । भिरकाविला असुरें हो ॥२०८॥
हनुमंतें शूळ देखिला । वरचेवरी मग झेलिला ।
वायुसुतें भोवंडूनि ते वेळां । सवेंचि घातला त्यावरी ॥२०९॥
हृदयावरी आदळला । मूर्च्छागत असुर जाहला ।
सवेंचि सरसावून धांविन्नला । उचलिला पर्वत ॥२१०॥
बळें भोवंडूनि ते वेळां । सीताशोकहरणावरी टाकिला ।
येतां राघवप्रियें देखिला । मग फोडिला मुष्टिघातें ॥२११॥
सवेंचि वायुसुतें धांवोनी । असुरासुर धरिला चरणीं ।
गरगरां भोवंडोनि गगनीं । मग धरणीवरी आपटिला ॥२१२॥
जैसें भंगे मृत्तिकापात्र । तैसें चूर्ण झालें शरीर ।
परतोनि आला वायुकुमार । मित्रकुळभूषणाजवळी पैं ॥२१३॥
घातला साष्टांग नमस्कार । उभा ठाकला जोडोनि कर ।
प्रेमें सद्गद जाहलें अंतर । नेत्रीं नीर वाहतसे ॥२१४॥
आदिपुरुषा आत्मारामा । मृडानीवरहृदयमंगलधामा ।
अहल्योद्धारका मेघश्यामा । पूर्णब्रह्मा अव्यक्ता ॥२१५॥
ताटिकांतका क्रतुरक्षका । कमलिनीमित्र कुलदीपका ।
भार्गवचापभंजना सुखदायका । भार्गवजिता रघुपते ॥२१६॥
पुढती स्वामीचें आगमन । व्हावया येथें काय कारण ।
मंदस्मित रघुनंदन । काय वचन बोलिला ॥२१७॥
बा रे हा कृष्णावतार । तुजलागीं झालों रघुवीर ।
लक्ष्मण हा शेष साचार । तोचि बळिभद्र जाहलासे ॥२१८॥
राम-लक्ष्मणांचे चरण । वंदूनि भेटला वायुनंदन ।
म्हणे धन्य मी पुन्हां दर्शन । जाहलें मज स्वामीचें ॥२१९॥
हनुमंत पुढती करी नमन । म्हणे एक इच्छी माझें मन ।
गोपाळरूप संपूर्ण । मी पाहीन कैसें तें ॥२२०॥
ऐकोनि हांसे अयोध्याधीश । म्हणे आतां पाहें गोपाळवेष ।
ऐसें बोलोनि परमपुरुष । श्रीकृष्णरूप दाविलें ॥२२१॥
काखेसी घोंगडी हातीं काठी । पांवा वाजवी जगजेठी ।
गुंजमाळा रुळती कंठीं । भोंवतीं दाटी गोपाळांची ॥२२२॥
लक्ष्मण जाहला बळिभद्र । भोंवते चरती गोभार ।
हमामा हुमली नाना प्रकार । खेळ खेळती गोवळे ॥२२३॥
कृष्णापुढें नाचती गोवळे । झोंबिया घेती एक बळें ।
ऐसें हनुमंतें देखोनि ते वेळे । गदगदोनि हांसिन्नला ॥२२४॥
म्हणे वैकुंठपालका सर्वेशा । अगाध लीला तुझी परमपुरुषा ।
नाना अवतारलीला परेशा । भक्तांलागीं दाविसी ॥२२५॥
नमस्कारोनि जगज्जीवना । समीरात्मज गेला निजस्थाना ।
गोपाळ म्हणती नंदनंदना । अकळ कळेना लीला तुझी ॥२२६॥
एकाएकीं हनुमंत । गगनपंथे आला अकस्मात ।
करूनि असुराचा घात । प्रताप अद्‌भुत दाविला ॥२२७॥
दिनमणि पावला अस्त । गोकुळांत परतला रमानाथ ।
गोप नंदासी सांगती मात । वनीं हनुमंत आला होता ॥२२८॥
संहारुनि असुरासुरा । परतोनि गेला दक्षिणसागरा ।
ऐसें ऐकतां त्या अवसरा । आश्वर्य वाटलें गौळियां ॥२२९॥
हरिविजयग्रंथ सतेज । हाचि केवळ दिव्य रसराज ।
भवरोगिया सेवितां आरोग्य सहज । तेजःपुंज स्वयें होये ॥२३०॥
शुकवैद्यें आत्महस्तेंकरून । उतरिलें हें दिव्य रसायन ।
परीक्षितीनें सेविलें सप्तदिन । आरोग्य जाण तो झाला ॥२३१॥
हे सेविता रसायन । ब्रह्मांडभरी होइजे पावन ।
परद्रव्य-परनिंदाग्रहण । हें वावडें न सेविजे ॥२३२॥
ऐसा रसराज हरिविजय । सेवितां सर्वकाळ पावे जय ।
भवरोगिया आणिक उपाय । नाहीं नाहीं दूसरा ॥२३३॥
जन्ममरणमोचक वैद्यराज । तो ब्रह्मानंदस्वामी सहज ।
श्रीधर तयाचे चरणरज । सेवितां आरोग्य सर्वदा ॥२३४॥
इति श्रीहरिविजयग्रंथ । संमत हरिवंशभागवत ।
संतजन पंडित परिसोत । त्रयोदशोऽध्याय गोड हा ॥२३५॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥


श्रीगणेशाय नमः। निर्गुण निराकार परमेश्वर गोकुळात सगुण साकार झाला अणि गोपाळांच्या बरोबर खेळ खेळला. हमामा, हुतुतू, चेंडूफळी, लपंडाव, भोवरे, विटिदांडू असे अनेक खेळ खेळला. त्या खेळांचे रहस्य काय ! वाद-विवाद तोच हमामा, मी-मी, तू-तू म्हणजेच हुतुतू, लपंडाव म्हणजे मृत्यूला चुकविणे, भोवरा फिरतो ती तीर्थयात्रा, गाई म्हणचे इंद्रिये श्रीकृष्णाची कृपा होईल तरच गाई वळतील. नुसत्या जपतपाने ते साधणार नाही. गोपाळ म्हणजे कृष्णाचे खेळगडी. पण आणखीही खेळगडी आहेत. नारद, ध्रुव, प्रल्हाद, बळीराजा, हनुमान, असे किती तरी खेळगडी कृष्णाबरोबर जन्मोजन्मी क्रीडा करीत असतात. पेंद्या हुषार होता. तो तर गाईंना विष्णूंच्या अवतारांची नावे ठेवी. कुणाला मीना म्हणे, कुणाला चक्रधरी म्हणे, कोणी वामनी, तर कोणी भार्गवी. एकवीस वेळी क्षत्रियरूपी गवत खाऊनसुद्धा भार्गवीचे समाधान नाही का झाले ? असे विचारी. गोपाळांचे खेळ पहायला देवसुद्धा आकाशात जमायचे. गाई गोपाळांचे ऐकेनाशा झाल्या की कृष्ण बासरी वाजवी. मग गाई वासरे कृष्णाभोवती जमत.

एकदा गोकुळात लोक शक्ती चतुर्दशीला अनेक देवतांची पूजा करू लागले. कृष्णाला ते आवडले नाही. त्याने आपली माया दाखविली. नंदाला भास झाला की, गोकुळातले सारे लोक नग्न हिंडत आहेत. नंद कृष्णाला शरण आला. कृष्ण म्हणाला, "तुम्ही फक्त विष्णूची पूजा करा. म्हणजे हा भास होणार नाही." नंदाने त्याप्रमाणे केले तेव्हा भास नष्ट झाला.

तिकडे कंस कृष्णाचा घात कसा करावा याचा विचार करीत होता. वृंदावनातून मार खाऊन हजारो दैत्य परत आले होते. त्यामुळे कोणी दैत्य पुढे येईना. शेवटी दोघे दैत्य तयार झाले. देवांतक आणि पितृद्रोही अशी त्यांची नावे. वृंदावनात वाघाच्या रूपाने जाऊन कृष्ण व बलराम यांना खाऊन टाकायचे असा त्यांचा बेत होता. कंसाने त्यांचा सन्मान करून त्यांना पाठविले. ते दोघे वृंदावनात गेले आणि कृष्ण बलरामाची वाट पाहू लागले, पण त्या दिवशी ते दोघे आले नाहीत. इतर गोपाळ वाघांना पाहून गोकुळात परत गेले. आणि यशोदेला म्हणाले, "माई, वृंदावनात दोन वाघ आले आहेत. तुम्ही रामकृष्णांनाला कुठेही पाठवू नका." यशोदेने ते ऐकले तिला भीती वाटली. मुलांना ती बाहेर सोडीना. पण त्या दैत्यांचा वध करण्याचा बेत करून कृष्णाने आईजवळ हट्ट धरला, "आम्ही कुठेच का जायचे नाही ? आम्हाला कंटाळा आला ! निदान अंगणात नाहीतर रस्त्यावर तरी जाऊ दे ना !" - बलरामानेही रोहिणीजवळ हट्ट धरला. तेव्हा दोघींनी 'फार लांब जाऊ नका हं !' असे बजावून त्यांना अंगणात पाठविले. पण चुकवून ते दोघे धावतच वृंदावनात गेले. कृष्ण बलरामाला म्हणाला, "दादा, त्या दोघांना मोक्ष देण्याची वेळ आली ? नाही का ?" असे म्हणून त्याने आपल्या तोंडातून दोन गदा उत्पन्न केल्या. त्यांना पाहताच दोघे वाघ गर्जना करून अंगावर आले. दोघांनी मोठी रूपे घेतली होती. गदांच्या एकेका फटक्यात त्यांनी वाघांची डोकी फोडून टाकली. तेव्हा आपले मूळरूप धारण करून ते दैत्य मरण पावले. वाघांची कलेवरे मात्र पडली होती. त्यांची कातडी दोघांनी काढून घेतली. गोकुळात आल्यावर ती कातडी रस्त्याने ओढीत ओढीत ते घरी आले. तोपर्यंत लोक त्यांना शोधायला बाहेर पडत होते. त्यांनी पाहिले आणि विचारले, तेव्हा कृष्ण म्हणाला, "अहो, ते वाघ स्वतःच मरून पडलेले होते. मग आम्ही कातडी काढून आणली." पण ही थाप आहे हे नंदाने ओळखले.

पुढे आणखी एक घटना घडली. कंसाचा एक धोबी पुष्कळशी वस्त्रे घेऊन जात होता. रंगवलेली वस्त्रे त्याने यमुना तीरावर वाळवली होती. बलराम व कृष्ण यांनी त्याला हटकले, "ए, थांब रे जरा ! एवढे कपडे कुणासाठी नेतोस ?" पण धोबी होता उन्मत्त. त्याने मुलांना दम भरला. धोब्याचे नोकरही रागवून मुलांच्या मागे लागले. बलरामाला फारच राग आला. 'गुराख्यांनो, तुम्हाला काय करायच्यात चौकशा. तुम्ही ढोरं हाका. तेवढेच तुमचे काम. कंस महाराजांची वस्त्रे आहेत ही ?' असा धोब्याने अपमान केला होता. बलरामाने त्या धोब्याला व त्याच्या नोकरांना खूप मार दिला. सगळी वस्त्रे हिसकावून त्याने सवंगड्यांना घालायला दिली. मुलं आनंदाने नाचू लागली. गोकुळात परत गेल्यावर उत्तर काय द्यायचे अशी पंचाईत झाली. पण कृष्ण म्हणाला, "बाबा, अहो काय झाले ! रंगारी वस्त्रे टाकून निघून गेलेले होते. आम्ही वस्त्रे तिथेच टाकून कसे निघून येणार ! तुम्ही आमच्यावर रागावला असता. म्हणून आम्ही वस्त्रे घेऊन आलो."

पुढे एकदा कंसाच्या माळ्याकडून सगळी फुले कृष्ण व बलराम यांनी हिसकावून घेतली. माळ्याला कृष्णाचे प्रताप माहीत होते. तो भिऊन पळून गेला.

कंसाला फार राग आला. गोकुळातल्या मुलांचा उर्मटपणा फारच वाढला. आता मात्र त्यांना नष्ट केले पाहिजे. कोणाला कृष्णावर पाठवावे ? जलासुर नावाचा दैत्य म्हणाला, "मी यमुनेच्या पाण्यात लपून बसतो आणि मुलांना मारतो."

कंसाने त्याला पाठविले. तो रात्री यमुनेत शिरला. कृष्णाची वाट पाहू लागला. सकाळी नित्याप्रमाणे मुले आली. कृष्ण मुद्दाम यमुनेत शिरला. दैत्य त्याचे ध्यान करीत होता म्हणून कृष्णाने त्याला मोक्ष दिला. त्या राक्षसाबरोबर पाण्यातच द्वंद्व करून कृष्णाने त्याला मारले. राक्षस मेला. त्याचे प्रेत पाण्यावर तरंगू लागले. गोपाळांनी सर्वांनी मिळून ते प्रेत बाहेर ओढले. कृष्ण गोपाळांना म्हणाला, "मी या राक्षसाला मारले आहे. पण तुम्हीच मारले असे सांगू या." असे संगनमत करून रामकृष्ण गोकुळात धावत गेले. आपल्या मातांना बिलगले व भीतीचे नाटक करून म्हणाले, 'आई, गड्यांनी यमुनेत एक मोठा राक्षस काठ्यांनी मारला. आम्हाला त्याची खूप भीती वाटते ?' त्या माऊलीला खरे कळले नाही. थोड्या वेळाने गोपांनी जलासुराचे प्रेत ओढीत गोकुळात आणले. गवळी आतून कंसाला भ्यायले होते. आणि कंसाला ते वृत्त कळले सुद्धा. त्याने जलासुराचे प्रेत एका गाड्यावर घालून मथुरेत नेले. जलासुराला गोपाळांनी काठ्यांनी मारले याचे त्याला आश्चर्य वाटले.

मग त्याने असुर नांवाच्या एका दैत्याला गोकुळात पाठविले. हनुमंताच्या शिवाय कोणीही त्याला मारणार नाही असे त्याला वरदान होते. तो आपणच तयार झाला- तेव्हा कंस म्हणाला, "तुझ्यापेक्षा मोठे बलाढ्य राक्षस गेलेले परत आले नाहीत. तिथे तू काय करणार ! जातोस तर जा." पण गतयुगातील मारुती आता कुठून येणार ! अशा कल्पनेने तो राक्षस निश्चिंत होता. तो वृंदावनात आला. त्याने खूप मोठे आक्राळ विक्राळ रूप घेतले. त्याचे मरण हनुमंताच्या हातून आहे हे कृष्णाने ओळखले. तो गोपाळांना म्हणाला, "भिऊ नका. मी याला मारण्याची व्यवस्था करतो." त्याने मनोमन हनुमंताला आवाहन केले. त्यावेळी मारुती दक्षिणेत होता. त्याला ती हाक ऐकू आली. आणि वृंदावनांत जायचे आहे हे ओळखून त्याने उड्डाण केले. तो वृंदावनात येईपर्यंत कृष्णाने रामाचे व बलरामाने लक्ष्मणाचे रूप घेतले होते. त्यांच्यासमोर येऊन मारुतीने वंदन केले. आणि विचारले, 'काय आज्ञा आहे स्वामी ?' मारुतीला रामरूपी कृष्ण म्हणाला, "तो दूर प्रचंड राक्षस उभा आहे. त्याचे मरण तुझ्या हातूनच आहे. तू त्याचा निःपात कर !' ते ऐकताच मारुतीने राक्षसापेक्षाही मोठे रूप धारण केले. राक्षसाने मारलेली शक्ती हातात धरून पुन्हा त्याच्यावरच मारली त्याला आकाशात गरगरा फिरविले आणि आपटून मारले. लगेच मारुती पुन्हा राम-कृष्णासमोर आला. राम-लक्ष्मण समजून त्याने त्यांचे स्तवन केले तेव्हा कृष्णाने मारूतीवर कृपा करून त्याला बलराम व श्रीकृष्ण या स्वरूपातही दर्शन घडविले. त्या मनोहर वेषात दोघांचे दर्शन घेऊन मारुती आनंदित झाला. त्यांची स्तुती करून तो आपल्या स्थानी परत गेला. गोपाळांचे भाग्य थोर म्हणून त्यांना हे सर्व दृश्य पहायला मिळाले. बलराम म्हणजेच लक्ष्मण आणि कृष्ण म्हणजेच रामचंद्र हे त्यांनी ओळखले आणि त्यांचीच स्तुतीस्तोत्रे गात गात गोपाळ त्या दिवशी गोकुळात परत आले.
अध्याय १३ समाप्त.
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥


GO TOP