॥ श्रीहंसराज स्वामी कृत ॥

॥ आगमसार ॥

(उत्तरार्ध)

पंचिका १३ वी
फलस्वरूप

॥ श्रीरामसमर्थ ॥

समास १ ला
ज्ञानवैराग्योपरमप्रकार


श्रोता म्हणे ज्ञान तें एक । समाधान ज्ञानाचा परिपाक ।
सविकल्पादि नामें अनेक । कासया ठेविलीं ॥१॥
वक्ता म्हणे हें वृत्तिभेदें । नामें पावलीं विशदें ।
परि जाणिजेती अभेदें । मुक्तस्थिति एक ॥२॥
समाधानाची एकरूपें । पावले असती गुरुकृपें ।
कोणी राहिले सविकल्पें । एक निर्विकल्पापरी ॥३॥
एक प्रपंचीच वर्तती । एक उदास फिरती ।
एक पडोनीच राहती । एक दिसती उन्मत्त ॥४॥
एक करिती देवतार्चन । एक करिती भजन ।
एक करिताती तीर्थाटन । एक कर्म आचरती ॥५॥
एक संप्रदाय वाढविती । एक तेथून चुकविती ।
एक ज्ञान आच्छादिती । प्रगटती एक ॥६॥
परी ते एकरूप झाले । प्रारब्धें देह वर्तू लागले ।
कोठें वैराग्य दिसलें । कोठें गुप्त ॥७॥
कोठें दिसें उपरम । कोठें दिसे सकाम ।
परी अंतरीचें वर्म । एकरूप असे ॥८॥
श्रोता म्हणे वैराग्य उपरम । हेंचि ज्ञानाचें भाग्य परम ।
कोठें गुप्त कोठें प्रगट हा नेम । संभवेना कीं ॥९॥
तरी अवधारा मानसीं । त्रिविध लक्षणें हें कैसीं ।
ज्ञान तेथें उभयांसी । राहणें असे ॥१०॥
नामरूप न करितां त्याग । ज्ञानचि नव्हे अभंग ।
जरी चंचल विरती सांग । ज्ञान लाहे उपरमें ॥११॥
हे तिन्ही एकत्र असती । दोन आच्छादिल्यापरी वाटती ।
प्रारब्धें प्रतिबंधक दिसती । कोठें प्रगट ॥१२॥
या तिहींचें कैसें चिन्ह । हेतु स्वरूप कार्य पूर्ण ।
आणि अवधीचेंही लक्षण । भिन्नभिन्न सांगों ॥१३॥
दोषदृष्टीं पदार्थीं देखिजे । या हेतू विरक्ति उपजे ।
त्याग हे स्वरूप ओळखिजे । पुन्हा भोगेच्छा नव्हे ॥१४॥
श्रवणमननादि घडतां । हा हेतू ज्ञान उद्भवतां ।
ग्रंथिभेद स्वरूप तत्वतां । कार्य तें नव्हे एकरूप ॥१५॥
शमदमादि हेतु । बुद्धिनिरोध हा एकांतू ।
पुन्हा दंडळिना चित्तू । हें कार्य उपरमाचें ॥१६॥
मुख्यत्वें ज्ञान प्रधान । हे साध्य असती दोन ।
मोक्ष नव्हे ज्ञानेंविण । श्रुतिप्रमाणसिद्ध ॥१७॥
ज्ञान सांडून वराग्य घेती । आणि उपरम जरी करिती ।
परी वाउगें कष्टी होती । ते हतवटी न ये ॥१८॥
वैराग्य उपरम म्हणावें । परी यथार्थ तें रूप नव्हे ।
विवेकेंवीण शिणावें । मोक्षहि नाहीं ॥१९॥
वैराग्य-उपरम-आभासें । लोकांतरा गमन होतसे ।
अथवा योगिकुलीं जन्मतसे । पुढें ज्ञान होईल ॥२०॥
ऐसें नव्हे कीं ज्ञान । उद्भवतां नासे अज्ञान ।
येथेंचि स्वयें ब्रह्म आपण । मोक्षरूप होतो ॥२१॥
तेथें वैराग्य आणि उपरम । हे असतीची निःसीम ।
प्रारब्धें दिसती विराम । पावले ऐसे ॥२२॥
जनकादि राज्य जरी करितां । पूर्ण बोध तया पुरता ।
वैराग्य उपरमही पाहतां । तेथें असे ॥२३॥
नव्हे जरी वैराग्य उपरम । तरी विदेहत्व कैसें नाम ।
हें अंतरीचें कळावें वर्म । बाह्य मुद्रा खोटी ॥२४॥
बाह्यत्यागें नागवे जाले । अंतरी स्वर्गादि भोग इच्छिले ।
तें वैराग्य न वचे बोलिलें । विवेकजनीं ॥२५॥
ब्रह्मलोकादितृणांत । वमकापरी न इच्छी चित्त ।
हे वैराग्य‍अवधि निश्चित । ज्ञानेंविण नव्हे ॥२६॥
सुषुप्ति सारिखी विस्मृति । उपरम अवधि निश्चिति ।
हेही घडे ज्ञात्याप्रती । मिथ्यात्व दृढ होतां ॥२७॥
मी देह बुद्धि हे बळकट । स्मरतां न स्मरतां अविट ।
ऐसी ब्रह्मबुद्धि जरी निघोट । हेचि ज्ञानाची अवधि ॥२८॥
द्वैतबुद्धीचें हनन । हेंचि वैराग्याचे लक्षण ।
ब्रह्माकार अनुसंधान । ज्ञान तें हेंचि ॥२९॥
चंचल उर्मी जेथें सरली । केवळ अखंडता संचली ।
हेचि उपरमाची किल्ली । ज्ञानिया लाभे ॥३०॥
संशयरहित समाधान । हेंचि ज्ञान हेंचि विज्ञान ।
आतां देह प्रारब्धाधीन । वर्तो सुखें ॥३१॥
आतां पाहिजे तें करो । पडो अथवा फिरो ।
भोगीं विरागीं राहो मरो । यासी काज नाहीं ॥३२॥
इच्छा नसे सविकल्पाची । अथवा निर्विकल्प दशेची ।
आणि मायानिर्मित मोक्षाची । सापेक्षा नसे ॥३३॥
हे अवघेचि घर रिधाले । न जाती जरी दवडिले ।
यथार्थ ज्ञान दृढ जालें । जया पुरुषासी ॥३४॥
इति श्रीमदागमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
ज्ञानवैराग्योपरमप्रकारे । प्रथमसमासः ॥१॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास २ रा
विद्वत्संन्यासप्रकार


ब्रह्मविद्‍ तोचि ब्राह्मण । येर जाति आश्रम ना वर्ण ।
हे व्यापारार्थ बाह्य चिन्ह । लोकरीती दंडका ॥१॥
जीव ब्राह्मण म्हणावा । तरी ब्राह्मणत्व आलें जगा सर्वा ।
देह तरी पुत्रादिभावा । देहदहनें ब्रह्महत्या ॥२॥
वर्णासी तो नेम नाहीं । श्वेतरक्तादि कांही ।
जातीसी कल्पितां तेही । तरी अन्य जाती बहु ऋषी ॥३॥
ब्राह्मण म्हणावा कर्मवंत । तरी क्षत्रियादि यज्ञ करीत ।
जरी कल्पावा धर्मयुक्त । तरी आचरती सर्व ॥४॥
धर्मचि जरी ब्राह्मण । तरी असती कर्त्याधीन ।
पांडित्या तरी जाणती संपूर्ण । पदपदार्थान्वय ॥५॥
अष्ट विकल्प विकल्पितां । दूषणें दिसतीं तत्वतां ।
ब्राह्मणपणाची वार्ता । तेथें नसे ॥६॥
जन्म होतांची शूद्रत्व । उपनयनीं आलें द्विजत्व ।
वेदपठणीं होय विप्रत्व । परी ब्राह्मण वेगळा ॥७॥
ब्रह्मविदत्व जयासी । तोचि ब्राह्मण पुण्यराशी ।
श्रोता म्हणे देहादिकासी । काय म्हणावे ॥८॥
वक्ता म्हणे ऐका उत्तर । स्वानुभव युक्ति प्रकार ।
देहादि जड समग्र । परिचर्याधर्म याचा ॥९॥
सप्तदशात्मक लिंग सूक्ष्म । यासी वैश्य हें नाम ।
कृषिगोरक्षादि धर्म । तेथें असती ॥१०॥
कारण उभया विसावा । हा क्षात्र धर्म जाणावा ।
आनंदभोगें पाळी सर्वा । स्वबाहुबळें ॥११॥
वृत्तिसहित जें ज्ञान । जयासी तुर्या अभिधान ।
करी उभय अवलोकन । मध्यस्थ दीप जैसा ॥१२॥
तोची ब्राह्मण गा निश्चिती । येर बोलण्याची रीती ।
म्हणोनि ब्राह्मणत्व अन्याप्रती । बोलोचि नये ॥१३॥
श्रोता म्हणे ब्राह्मणासी । आश्रमेंविण रूपें कैसी ।
म्हणोनि प्रकृत प्रसंगासी । आश्रमादि दाखवा ॥१४॥
बहु बरें म्हणोनि वक्ता । जाला आश्रम विस्तारिता ।
देहबुद्धीनें बाटला होता । अज्ञान शूद्रत्व ॥१५॥
मग सद्‍गुरू उपाध्ये आले । शास्त्रादि संभार मेळविले ।
साधन सूत्र गळां घातलें । विवेक मुंज वैराग्य लंगोटी ॥१६॥
मग त्रिपदा महावाक्य । वाच्यांश सांडोनी अनेक ।
कर्णी सांगितले एक । तूं ब्रह्म अससी ॥१७॥
देहबुद्धीचा करी कंटाळा । अनुष्ठानीं होय सोहळा ।
निज कृपेची उंच माळा । घातली गळां तयाच्या ॥१८॥
मग लोकव्यापार सांडिले । एकांती आसन घातिलें ।
निजानुभवें अनुष्ठिलें । अनुसंधान जपादि ॥१९॥
अथवा श्रवणमननादि वेद पढे । संधीसी अनुष्ठानीं पवाडे ।
त्रिकाळ उपासी रोकडे । गुरु अर्क अग्नि ॥२०॥
हृदय कुंड शुद्ध क्षाळीं । कोमल ज्ञानाग्नीच्या ज्वाळीं ।
देहत्रय समिधा जाळी । कामना आज्यासहित ॥२१॥
प्रेम पलाशाचा दंड । वैराग्य कौपीनेचें बांधिले खंड ।
दुजें वस्त्र कसिलें सदृढ । आच्छादिलें कामसदन ॥२२॥
महानुभाव संतजनीं । अर्थ सिद्धान्न मागोनी ।
वृत्ति झोळी आणोनि । गुरुचरणीं निवेदी ॥२३॥
गुरु आज्ञा होतां क्षणीं । वेगीं प्रवर्तें अर्थ जनीं ।
तृप्ति याचें समाधानीं । गुरुवचनीं विश्वास ॥२४॥
श्रोतीं आश्रमादि पुसिलें होतें । निवेदिलें ब्रह्मचर्यातें ।
व्यतिरेकें ब्रह्मानुभवानें । ब्रह्मचर्य ब्राह्मणा ॥२५॥
अनेच्छा सुखादि भोगाची । नैष्ठिकता अनुष्ठानाची ।
न्यास करावा येथेची । हंस दीक्षा घ्यावी ॥२६॥
सुख इच्छा असे मनीं । उपकुर्वाण समापुनी ।
आदरी अन्वया लागुनी । शिरोमणी गृहमेधी ॥२७॥
श्रोतीं अवधारा परमु । ब्रह्मविद्या गृहस्थाश्रमु ।
सर्वाश्रमासी विश्रामु । आणि अग्निहोत्रा ॥२८॥
प्रवृत्तीच्या जाया तीन । जागृति सुषुप्ति स्वप्न ।
निवृत्तिरूप कांता दोन । तुर्या उन्मनी वरिल्या ॥२९॥
भोगी स्वानंदाचे सुख । अतीथ अभ्यागत नव्हे विन्मुख ।
जे जे जयाची इच्छा देख । औदार्यपणें देतसे ॥३०॥
आपणाहून जे अधिक । तयाचा होय सेवक ।
पुसे स्वानुभवाचें कौतुक । ग्रहण करी आवडी ॥३१॥
स्वानुभवी जे समान । त्यांसी सख्य करी अनुदिन ।
परस्पर बाणती खूण । ब्रह्मानंदाची ॥३२॥
मुमुक्षु आणि साधक । यांसी होय ब्रह्मशोधक ।
आपण करोनि शिकविले अनेक । सक्रिय ज्ञाना ॥३३॥
उभय संधीसी आहुती । प्रज्वळ ज्ञानाग्निज्योतीं ।
अज्ञान सकार्य टाकी हातीं । पंचस्त्रिया सेवेसी ॥३४॥
निज सामर्थ वीर्यापासून । प्रसवल्या पांचही पंचसून ।
वेगळाल्य सरूप सगुण । नामे ऐका तयाचीं ॥३५॥
प्रिय पुत्र जाला जागृती । स्वप्नोद्भवा मोद म्हणती ।
प्रमोदा जनिली सुषुप्ति । तुर्या आनंदसुता ॥३६॥
उन्मनी जे जया प्रसवली । निरानंद नामें परम शोभली ।
चहू सुतांची लग्नें केलीं । पांचवा न करी ॥३७॥
प्रिया मिनली प्रीति । मोदासी ते उपरती ।
प्रमोदें स्वीकारिली शांती । आनंदे अनुभूति वरिली ॥३८॥
ऐसा ज्ञात्याचा प्रपंच । विस्तारला बहु उंच ।
ऐसा कोणी ग्रहस्थाश्रमींच । सुखदुःखा नातळे ॥३९॥
ऐसा महाराज गृहस्थ । नित्य निरतिशयी व्रतस्थ ।
पुढें अन्वय व्यतिरेक समाप्त । करुनि वनी जाला ॥४०॥
चौघी जाया अति सुंदरी । आरोपिल्या पुत्राकरीं ।
पांचवी उन्मनि सपुत्र । संगें घेऊनी निघाले ॥४१॥
निरंजन जे रम्य स्थानी । राहिला तापसी हो‍उनी ।
भोगेंविण सेवी उन्मनी । आणि पुत्रही सन्निध ॥४२॥
परी त्रिपुटीचें सूत्र असे । मंद मंद ज्ञानाग्नि कुंडीं वसे ।
ज्ञानमयी शिखा विलसे । आणि कौपीन विरक्ति ॥४३॥
ज्ञानाग्निकुंडावरी । उपरमाची केली छपरी ।
आपण राहिलासे द्वारीं । पश्चिमेच्या ॥४४॥
जे कां मुळीं मूळाज्ञान । पूर्णाहुति करें घेउन ।
ज्ञानाग्नींत करी दहन । शेवटचि आला ॥४५॥
पति प्रयाणोन्मुख पाहुनी । देह ठेविती होय उन्मनी ।
निरानंद पावला अवसानीं । मातेसवें ॥४६॥
मग प्रेषोच्चार करितां । विरजाहोमीं जाळिलें द्वैतां ।
शिखा सूत्र कौपीन त्यागितां । वेळु नाही ॥४७॥
ज्ञानमयी शिखा उपडिली । अनुभूतिसूत्रेंसि करीं घेतली ।
विरक्तिकौपीनही त्यागिली । महा अग्निमाजीं ॥४८॥
मग खोपटासहित कुंड । जळालें अवघें बंड ।
परमहंस उरला अखंड । द्वैताद्वैत सांडुनी ॥४९॥
पुढें न वचे बोलिले । परेसीहि ठक पडिले ।
निरूपण समाप्त जालें । वर्णाश्रमाचें ॥५०॥
इति श्रीमदागमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
विद्वत्संन्यासप्रकारे । द्वितीयसमासः ॥२॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ३ रा
विविदिषासंन्यासप्रकार


श्रोता म्हणे आश्रम चारी । स्वानुभवें बोलिले निर्धारी ।
परि ऐसी कोठें न दिसे परी । बाह्य सर्व दिसती ॥१॥
वक्ता म्हणे सद्‌गुरुविण । ज्ञान कैचें केवि समाधान ।
अंतर्निष्ठेचे लक्षण । वेषधारिया न कळे ॥२॥
तुम्ही होते पुसिले । विदवत्संन्यासा निविदिलें ।
आता विविदिषासंन्यासा ऐकिलें । पाहिजे अंतरीं ॥३॥
हंस जयाते म्हणती । ब्रह्मानंद साधनसंपत्ति ।
गुरुमुखें श्रवणादि करिती । मनन निदिध्यास ॥४॥
त्याचा त्यागप्रकार । श्रोते ऐकोत सादर ।
पूर्वी बोलिला जो अधिकार । तीव्रतर वैराग्य ॥५॥
तेणें सर्व कर्म त्यागावें । एक सद्‍गुरुपाद सेवावे ।
कामादि ईषणा स्वभावें । विरजाहोमीं जाळी ॥६॥
भूलोक अकार विश्वाचा । तैजस उकारीं विलाप त्याचा ।
स्थूल भोग जागृतीचा । व्यष्टिसमष्टिसह ॥७॥
चंचल भास उकार । भुवर्लोक हा समग्र ।
प्रविविक्त भोग अहंकार । तैजस विष्णू ॥८॥
याचा विलाप मकारीं । करितां मृगजलाचेपरी ।
सप्तदशाची सामुग्री । अहाच वाटे ॥९॥
स्वर्ग सुषुप्ति अज्ञान । शून्य मकार प्राज्ञ ।
आनंदभोग निस्तत्वपण । या विलापन अस्तित्वीं ॥१०॥
तों प्राज्ञ ना अप्राज्ञ । उरे केवळ प्रज्ञानघन ।
अंतर्यामी शिव संपूर्ण । तयासीच बोलिजे ॥११॥
अर्थ इंद्रियाहूनि पर । तेही मनाच्या अवर ।
मनाहुनी बुद्धीचा विचार । सूक्ष्मत्वें पैलीकडे ॥१२॥
त्याहुनी महान अंतरात्मा । चंचलत्वें महत्तात्व नामा ।
पुढें अव्यक्त त्याहुनी सीमा । पराकाष्ठा पुरुषरुप ॥१३॥
उपाधियोगें पुरुष नाम । सकळ विश्रांतीसी विश्राम ।
उरे केवळ आत्माराम । तुर्यु नाम जया ॥१४॥
मग अकार तोचि उकार । उकिआर तोचि मकार ।
अर्धमात्रा सर्वेश्वर । प्रणवरूप जो ॥१५॥
भूत भविष्य वर्तमान । यासी अतीत जो निरंजन ।
हा प्रणवरूप संपूर्ण । एकाक्षर ब्रह्म ॥१६॥
क्षरत्व वृत्ति निमाली । अक्षरत्वें निश्चया आली ।
नामरूपें अनायासें गेली । उरली चिन्मात्र सत्ता ॥१७॥
व्यतिरेक वृत्तीसी धुतलें । चिद्‍रूप अन्वयें रंगविलें ।
पिंडब्रह्मांड आच्छादिलें । काषाय वस्त्रें ॥१८॥
स्थूल वसन त्यागिलें । लिंगसूत्र तें तोडिलें ।
मूळ खांडून काढिलें । अज्ञानशिखेचें ॥१९॥
दृश्यवस्त्र रंगविलें कावीं । प्रणवसूत्रामध्यें गोवी ।
कटिबंद कौपीन मिरवी । मोक्षकामा आच्छादन ॥२०॥
अष्टदेह पिंड ब्रह्मांड । अष्टपर्व नारायण दंड ।
मध्ये श्वेतचिद्वस्त्र खं । मूलाग्र ज्ञानाज्ञान ॥२१॥
अग्रीं दिसे किंचिदज्ञान । मुळीं पेटला ज्ञानाग्नि ।
सुटला वैराग्य प्रभंजन । क्षणमात्रें उरों नेदी ॥२२॥
कमंडलू पंचभूतिक । त्यांत चैतन्यजळ हें एक ।
कमंडलू फुटतांहि न्यूनाधिक । जळ तो नव्हे ॥२३॥
निमिष्यापासून कल्पवरी । कालचक्राची जे फेरि ।
जप प्रणवाचा निर्धारीं । हंसाक्षरीं चाले ॥२४॥
सहज आसन सहज जप । सहज चाले आपेआप ।
सहज समाधि सुखरूप । जेथें उत्थान असेना ॥२५॥
क्रियारूप जें कर्म । हा राहिला सर्व नेम ।
चत्वार उरलीं असतीं नामें । अवधारा त्यांची ॥२६॥
स्नान शौच भिक्षा एकांत । याचीं रूपें ऐका समस्त ।
मन सज्जिलें स्वरूपांत । हेंचि स्नान यतिवरा ॥२७॥
शौच तो इंद्रियदमन । ब्रह्मामृताचें भोजन ।
द्वैतेंविण अद्वैत सेवन । हाचि एकांत उत्तम ॥२८॥
संशयरहित अपरोक्ष ज्ञान । होय तोंवरी हें साधन ।
होतां निजांगें आपण । सर्व गळे आपेआप ॥२९॥
मग विविदिषा राहिली । विद्वत्ता ते प्राप्त जाली ।
कर्तृतंत्राचि पावली । वस्तुरूप दशा ॥३०॥
एवं ऐसा हा यतिवर । बहु दुर्लभ भूमीवर ।
जयाचे दर्शनें प्राणिमात्र । उद्धार गति पावती ॥३१॥
वेषधारी बहु असती । दंड काषाय वागविती ।
परी वार्ताहि नेणती । श्रवणमननाची ॥३२॥
निदिध्यास मग कैचा । साक्षात्कार दूर साचा ।
अति दूरतर वाचा । केवि बोलावा ॥३३॥
उपटून सांडिली शेंडी । वासनेची वळली जुंबाडी ।
सदा सर्वदा तातडी । भिक्षा कलहाची ॥३४॥
संत म्हणती निंदा कासया । वाणीसी श्रमचि वायां ।
तरी हे निंदा नव्हे स्वामिराया । अंतरी खेद वाटे ॥३५॥
कैसें जि हें अज्ञान । भुलविलें चेटकिया मायेन ।
काय करिती बापुडे दीन । सद्‍गुरुवाचोनी ॥३६॥
असे जे सद्‍गुरुपदीं अनन्य । तेचि त्रिलोकीं धन्य ।
येरसर्वही अमान्य । वेदबाह्य ॥३७॥
जरी जाले जगविख्यात । अथवा वेद-शास्त्र-अधीत ।
तरी गुरुविण व्यर्थ त्यांचे जीवित । अजागलस्तनापरी ॥३८॥
जेणें सत्संग धरिला । श्रवण मनन अभ्यासूं लागला ।
तया अवलोकून उचंबळला । ज्ञात्याचा आल्हाद ॥३९॥
ज्ञानी जे पूर्ण समाधानी । त्याचा महिमा कोण वाखाणी ।
परी लागले जे गुरुभजनीं । त्या अनुमोदन संतांचे ॥४०॥
केवळ अज्ञानी जे भ्रांत । तयांची खंती करी चित्त ।
वादी जे का पाषांडयुक्त । तया मौनचि बरें ॥४१॥
विविदिषासंन्यासपरी । येथें बोलिली निर्धारी ।
पुढें स्वानुभवाचे अनुकारीं । बोलिजे ते ऐका ॥४२॥
इति श्रीमदागमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
विविदिषासंन्यासप्रकारे । तृतीयसमासः ॥३॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ४ था
स्वानुभूतिवर्णन


मज मागील दुःख आठवलें । स्वप्नवृत्तांत चेऊनी बोले ।
त्यारीती पाहिजे ऐकिलें । वैराग्य उपयोगी श्रोतीं ॥१॥
अहो या सामर्थ्य मायेचें । विस्मयें बोलिलें न वचे ।
आपण खपुष्प परी जगाचे । दाविले खेळ ॥२॥
मी हा निर्धर्म अविनाशी । त्या मज बांधोनी ममतापाशीं ।
व्याघ्रापरी आपण दरवेशी । हो‍ऊनि हिंडविलें ॥३॥
क्षणे नरक क्षणे स्वर्ग । क्षणा देव क्षणा तिर्यग ।
क्षणा दाखवी मध्यभाग । मनुष्यादि योनी ॥४॥
नाथिलेंपण महापुरीं । चुबकुळ्या देत खालीवरी ।
उसंत नेदी अणुमात्री । सुखदुःख भोगवी ॥५॥
समुद्रींचे रेणु किती । नव्हे जैसी गणती ।
ऐशा अनंत योनीप्रती । मजसी हिंडविलें ॥६॥
म्यां तेथें जें जें केलें । तें तें अघासीच साह्य जालें ।
तये आधीन माझें काय चाले । कैवारियाविण ॥७॥
ऐसे कासाविस होतां । नरदेहा आणी अवचिता ।
तेथें कांही करूं धांवतां । पुन्हा आसुडी तेथुनी ॥८॥
भेणें देवा शरण गेलों । परि मी न वचे रक्षिलों ।
सत्यलोकादि हिंडलों । तरी हे बाई सोडीना ॥९॥
सर्व देव इच्या आधीन । इच्या भयें कापती जाण ।
तरी आतां कैवारी कोण । मजलागीं सोडवी ॥१०॥
देव म्हणती कर्मे करीं । पापाची होय जंव बोहरी ।
पुण्यसामुग्री असे पदरीं । तरिच सुख होईल ॥११॥
मग कर्में आदरिलीं । बहु कष्टें सिद्धी गेलीं ।
तेणें पुढें ओडवलीं । स्वर्गसुखें ॥१२॥
क्षणें तेथुनी टाकिलें । देवें कर्णीं हात ठेविले ।
पुन्हा भोगणें प्राप्त जालें । नाना योनी ॥१३॥
मागुती नरदेह पावला । शास्त्राचा भार वाहिला ।
व्रततपादि नेम ऐकिला । प्रवर्तलों तेथें ॥१४॥
व्रतें केलीं उदंड । मंत्रयंत्रादि बडबड ।
नाना जप ध्यान कबाड । कण सांडोनी बडविले ॥१५॥
देह क्षुधेनें पीडिला । खाऊनी नाना वृक्षांचा पाला ।
पंचाग्नीनें भाजून काढिला । तीर्थीं भिजविला चिरकाल ॥१६॥
उलटें टांगून घेतलें । धुरें देहासी वांचविले ।
बहुकाळ वायु भक्षुन फुगविलें । भात्यापरी उदर ॥१७॥
देव मेळविले उदंडे । नाना धातूं किंवा गुंडे ।
तुळसी बेल फुलें कोडें । वाहिले तया मस्तकीं ॥१८॥
अंतरीं वाढे कामना । बाह्य प्रवर्तलों भजन पूजना ।
तेथे देव कैचा वरी पाषाणा । वरपडा जालों ॥१९॥
तप्त मुद्रा ताविल्या थोर । तेणें भाजिलें सर्व शरीर ।
टिळे माळा विचित्र वस्त्र । नाना सोंगें आणिलीं ॥२०॥
भस्म अंगी लेपन केलें । नखशिख रुद्राक्ष बांधिलें ।
नेत्र लावुनी ध्यान केलें । तेथें उमटलें स्त्री वित्त ॥२१॥
देवें तेथें काय करावें । आपुलें अदृष्ट जाणावें ।
मायानिरासार्थ करूं जावें । तों तों वाढे द्विगुणा ॥२२॥
वायु कोंडिला अति बळें । या या मायेचेनि सळें ।
तो तो अधिक उफाळे । नान सिद्धि बंधनें ॥२३॥
असो ऐसें जें जें केलें । तें तें तितुकें व्यर्थ गेलें ।
परी या मायेचें हलवलें नाहीं रोम ॥२४॥
मग उदय पातला दैवाचा । महिमा ऐकिला सद्‍गुरूचा ।
मग न्यास करून सर्व कर्माचा । गेलों शरण कैवारिया ॥२५॥
मरतयासी अमृतपान । कीं अवर्षणीं वर्षे घन ।
दुकाळीं मिळालें मिष्टान्न । तेवी स्मरण प्रभूचें ॥२६॥
अत्यंत मोकलितां धाय । त्वरें धावली गुरुमाय ।
अति कोमल हृदय । वज्रपंजरू दासासी ॥२७॥
कैवारी पाहुनिया दृष्टी । बळकट चरणीं घातली मिठी ।
सोडवीं सोडवीं कृपादृष्टी । या मायेपासुनी ॥२८॥
सद्‍गुरू विचारिती मनीं । मुळींच नाही मायराणी ।
अघटित करऊं एक करणी । याचिया हातीं भक्षऊं ॥२९॥
नाभी नाभी अभयकरें । मज संबोधिलें बारे ।
अपूर्व जडी एक आदरें । करीं समर्पिलीं माझ्या ॥३०॥
येथे दृष्टांत सुचला एक । उत्तरदेशिं करींचें कटक ।
त्यांत पातलें जंबूक । सारिखें पशु ॥३१॥
वृक्ष एक वनस्पतीचा । महिमा जाणुनि तयाचा ।
गोंडा भिजऊनि पुच्छाचा । लघुशंकेनें ॥३२॥
शतावधी हस्तीचे भार । शिंपडितां होय तुषार ।
अणुप्राय पडतां अंगावर । सर्वही प्राणा मुकती ॥३३॥
मग त्या पशूनें हत्ती । भक्षून हुंगी वृक्षाप्रती ।
सान उदर परी ते भस्मती । पोटही न भरे ॥३४॥
सर्वही प्रेतें खाउनी । भुकेलेंचि हिंडे वनीं ।
ऐसी वनस्पतीची करणी । अघटित घडे ॥३५॥
तेवी मज जंबुकाकरवीं । समूळ माया हे ग्रासवी ।
परी जडी आधीं जाणावी । कोठोनी आणिली ॥३६॥
मायेची काढोनी अंतरसाली । माझिये करीं वोपिली ।
तेणें अति क्षुधा वाढली । आज्ञा जाली भक्षीं गा ॥३७॥
देहद्वय आधीं चघळिले । बाकस उगळूनि टाकिलें ।
अज्ञान निःशेष खांदलें । परी पोट न भरे ॥३८॥
मग ब्रह्मांड उंसापरी ।  रस घेउनी चिपाडें करी ।
हिरण्यगर्भाची सामुग्री । चंचलत्व शोखिलें ॥३९॥
माया अविद्या शक्ति दोन्ही । आभाससहित खाउनी ।
दुजे उरले नाहीं कोणी । मायेवांचोनी निःशेष ॥४०॥
यज्ञीं जैसी पुर्णाहुती । माया ग्रासिली तेणें रीती ।
परी क्षुधेची नव्हे समाप्ति । कासाविस केलें ॥४१॥
मग सद्‍गुरुनाथें धाउनी । कांडी घेतली हिरोनी ।
मग उरला स्वानुभव खाउनी । ढेंकरू दिधला ॥४२॥
ऐक्यतेची करून शेज । सुखीं निजविलें मज ।
फिरून उठे ऐसें काज । उरलें नाहीं ॥४३॥
मग गुरुराजें आपण । पिंडब्रम्हांडीं घातलें ठाण ।
देहद्वयाचें वर्तन । स्वसत्तेंनें चालवी ॥४४॥
मी मी वागवी हा गुरु । मीपणाचा करूनि मारू ।
एकला एक निर्विकारु । श्रुतिप्रतिपाद्य जो ॥४५॥
यारीती प्रसंगासी आलें । तें यथामति बोलिलें ।
आतां  हर्ष खेद जाउनि उरलें । चिन्मात्र ब्रह्म ॥४६॥
इति श्रीमदागमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
स्वानुभूतिवर्णनप्रकारे । चतुर्थसमासः ॥४॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ५ वा
कर्माकरणानुकार


निमाली जयाची वासना । त्या कर्मीं काज नसे जाणा ।
अहंतेविण निष्कर्मपणा । अर्थचि नसे ॥१॥
समाधि ना जप ध्यान । ऐसें श्रुतीचें वचन ।
आणि स्मृतींचीहि प्रमाणें । उदंड असती ॥२॥
अकाम निष्काम आप्तकाम । तिहीं वेगळा पूर्णकाम ।
सर्व समाधाना विश्राम । आत्माराम सर्वदा ॥३॥
बाह्यविषयकामना गेली । तिसरी अकामता बोलिली ।
आत्मदर्शनें सहज आली । निष्कामता तया ॥४॥
आत्मलाभें संतुष्टमनीं । आप्तकाम यालागुनी ।
लाभेच्छा पावे समाधानी । पूर्णकाम या हेतू ॥५॥
आपुला आपण सहज असतां । लाभही बोलावा केउता ।
आप्तकाम न ये बोलतां । मा कर्म निष्कर्म कैचें ॥६॥
श्रुति अनुभूति उभयानें । विधि निषेधा न येणें न जाणें ।
तयासी अनुवादावें कवणें । अमुक म्हणोनी ॥७॥
तेथें कर्मज्ञानसमुच्चय हें । अप्रमाण बोलणें काय ।
जयासी श्रुति आज्ञापितां भिये । म्हणे इच्छा त्याची ॥८॥
श्रोता म्हणे कृष्णवचनीं । कर्मसंसिद्धि समाधानीं ।
जनकादिका लागुनी । विहित कर्म असे ॥९॥
वक्ता म्हणे इतुके वचनीं । दुजें नायकसी कर्णी ।
त्यासी अर्थ नाहीं करणीं । आणि अकरणींहि असेना ॥१०॥
हेंही वाक्य श्रीकृष्णाचें । यदर्थीं काज नसे दोहींचें ।
राजयासी द्वारपाळाचें । शासन केवी ॥११॥
श्रोता म्हणे त्या काज नसो । परी लोकोपकारार्थ करणें असो ।
श्रीकृष्ण करितसे अतिसो । विहित कर्माचा ॥१२॥
श्रेष्ठ जैसें आचरती । तें पाहुनी लोक वर्तती ।
म्हणोनिया ज्ञात्याप्रती । करणें हा विधी ॥१३॥
वक्ता म्हणे सावधान । नेमू न करीच श्रीकृष्ण ।
करणे न करणें त्या स्वाधीन । इच्छिती तरी करिती ॥१४॥
त्या जनचि ठाउके नव्हे । खरे बुडती तरी तारावे ।
बंधचि किमपि न संभवे । तरी मोक्ष कैचा ॥१५॥
जरी श्रीकृष्ण बोलिला । मीही आचरतों कर्माला ।
परी नेमु न करी ज्ञातयाला । करा कीं न करा ॥१६॥
निश्चयोचि जरी करिता । तरी ऐसें श्रीकृष्ण न बोलता ।
कीं सर्व भौतिकीं आणि भूता । किचिदर्थ त्या नसे ॥१७॥
श्रोता म्हणे भगवंतासी । कर्मी अर्थ सिद्धि कायसी ।
परी लोकरीती सायासीं । सर्वही करी ॥१८॥
वक्ता म्हणे देव संपूर्ण । वाहती प्रवृत्तीचा अभिमान ।
तयासी तो अगत्य करणें । विहितचि आहे ॥१९॥
हे ज्ञातयासी नलगे । अवघीं माइकाचीं सोंगें ।
करणें न करणें लागवेगें । सांडिले तेणें ॥२०॥
तथापि जरी आचरे । लोकरीती अनुकारें ।
करितां काय उणें पुरें । समाधानाचें ॥२१॥
कर्मी उदंड जेथें मिळाले । तेथें तेणेंही नाक धरिलें ।
बापें मेळविली जैसीं मुलें । त्यासह खेळे चक्रादि ॥२२॥
मन-वाणी-अगोचर । हाचि ज्ञानाचा निर्धार ।
होतां इंद्रियाचा व्यापार । कर्मे निपजती ॥२३॥
ऐसा परस्परें विषयभेद । ज्ञाता करीना कर्मोच्छेद ।
आणि कर्मीही उपमर्द । ज्ञानासी न करिती ॥२४॥
कर्मियांचे समाजीं । ज्ञाता कर्माते नावाजी ।
मुमुक्षुसाधका म्हणे काय जी । निर्फळ करिता ॥२५॥
तेथें आपणही त्यागी । करूं नेदी तया लागीं ।
श्रवण मनना प्रवर्तवि वेगीं । ब्रह्माभ्यास करवीत ॥२६॥
येर कांहीं नसे उरलें । निःसंदेह ज्ञाते जाले ।
परी शरणागतां उपेक्षिलें । न वचे कदा ॥२७॥
मुमुक्षूचा कृपेसाठीं । करूनि करविती अटाअटी ।
तयासी कर्तेपणाची गोष्टी । लाऊचि नये ॥२८॥
कर्म अकर्म निष्कर्म । हा ज्ञातयासी नसे भ्रम ।
जो स्वयें आत्माराम । कर्मानिष्कर्मातीत ॥२९॥
इति श्रीमदागमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
कर्माकरणानुकारे । पंचमसमासः ॥५॥
इति फलरूपपंचिका संपूर्णा  ॥ १३ ॥ ओवीसंख्या २०१

GO TOP