॥ श्रीहंसराज स्वामी कृत ॥

॥ आगमसार ॥

(उत्तरार्ध)

पंचिका १० वी
जीवन्मुक्तिलक्षण

॥ श्रीरामसमर्थ ॥

समास १ ला
जीवद्वैतसंहार


नित्यमुक्त जीवन्मुक्त । तिसरा तो विदेहमुक्त ।
स्वस्वरूप बद्ध ना मुक्त । मायायोगें बोलावें ॥१॥
स्व‍इच्छेनें देह धरिले । ज्ञानसंपन्नचि प्रगटले ।
शिवादि नित्यमुक्त बोलिले । व्यापारा अलिप्त ॥२॥
गुरुमुखें ज्ञानसंपन्न । तयाचीं दोन लक्षणें ।
एक ते जीवन्मुक्त जाण । एक विदेहमुक्त ॥३॥
वासनाक्षय दोहींपरी । सरूप अरूप निर्धारी ।
सरूपें जीवन्मुक्ति वरी । विदेहमुक्ति अरूप ॥४॥
सरूप तेंचि सविकल्प । तेंचि जीवन्मुक्ताचें रूप ।
विदेहमुक्त निर्विकल्प । अरूप जे कां ॥५॥
प्रस्तुत जीवन्मुक्ताची लक्षणें । पंचसमासीं बोलणॆं ।
जीवद्वैताच्या हननें । पराकाष्ठा ज्ञानाची ॥६॥
येथें असे उपोद्‌घात । ईशसृष्ट जीवद्वैत ।
विवेचन करितां उभयांत । हेयोपादेय कळे ॥७॥
ईशसृष्ट असे जितुकें । मिथ्या जाणावें विवेकें ।
नाहीं नव्हे ते असिकें । देहउपाधि तोवरी ॥८॥
ईशसृष्ट द्वैताचा । ती प्रकारें नाश याचा ।
परोक्षज्ञानें सत्यत्वाचा । क्षय होतसे ॥९॥
अपरोक्ष जेव्हां कळलें । तेव्हां कार्यक्षेम नासलें ।
उपाधिक्षयें सर्वही गेलें । त्रिविध नाश यापरी ॥१०॥
ईशसृष्ट मिथ्या पाहणें । जीवद्वैताचेनि हननें ।
कार्यक्षेम नासे तेणें । जीवन्मुक्ति लाभे ॥११॥
म्हणसी ईशसृष्ट मृषा पाहतां । आली गुरुशास्त्रां मिथ्यता ।
गुरुशास्त्रावीण तत्वतां । ज्ञानलाभ कैंचा ॥१२॥
साधक अबाधक ईशद्वैत । सर्व नामरूप मिथ्याभूत ।
दग्धपटापरी दिसत । बाधा होत बाधका ॥१३॥
गुरुशास्त्र हे साधक । येणेंचि निरसें हें माइक ।
ब्रह्म अविनाश कळे एक । उपाय ज्ञानाचा ॥१४॥
मीपणेंविण गुरुदेव । एकचि असे स्वयमेव ।
तरी मग द्वैतासी ठाव । उरे कोठोनी ॥१५॥
जीवद्वैतहनन कैसें । तेंहि दो प्रकारेंचि असे ।
शास्त्रीयद्वैतें अविद्या नासे । तेंहि साधन उपयोगी ॥१६॥
अहं ब्रह्म अनुसंधान । शास्त्रीय द्वैताचे लक्षण ।
अविद्येचे होतां हनन । तेंहि विरे ब्रह्मरूपीं ॥१७॥
अशास्त्रीय जीवद्वैत । ज्ञानें होय तयाचा घात ।
तरीच जीवन्मुक्ति वरित । असे साधकासी ॥१८॥
अशास्त्रिय जें बोलिलें । त्याचेहि दो प्रकारें मासलें ।
कामादि तीव्रसे भासले । मनोराज्य तें मंद ॥१९॥
कामक्रोधादि असुर । हेचि मोक्षासी विघ्नकर ।
विवेक वैराग्य महावीर । क्षणमात्रें जिंकिती ॥२०॥
बोधापूर्वीच हे निमाले । तरीच ज्ञान उपतिष्ठलें ।
दोषदृष्टीं त्यागितां पावलें । अति समाधान ॥२१॥
बोधा उर्ध्व तरी निःशेष । निरसावे हे विशेष ।
बहुधा श्रुतीचे घोष । जीवन्मुक्तिसुखार्थ ॥२२॥
जरी कामादि सांडिसी । जीवन्मुक्ति-सुख पावसी ।
कामादि अंगिकारिसी । दृष्ट दुःख नासेना ॥२३॥
श्रोता म्हणे जालिया ज्ञान । मोक्ष तो नव्हे अप्रमाण ।
जन्ममरणाचें खंडण । ज्ञानें जालें ॥२४॥
नव्हे जरी जीवन्मुक्ति । दृष्ट दुःखे न नासतीं ।
अंतकाळीं होय मुक्ति । इतुकेंचि पुरे ॥२५॥
वक्ता म्हणे ऐका वचन । अत्यंत दोष कामालागून ।
राहतां घडे यथेष्टाचरण । हेंचि निषिद्ध ॥२६॥
ज्ञानापूर्वीं कामे सळिलें । तेणें अत्यंत दुःख झाले ।
पुढें यथेष्टाचरणीं वर्तले । लोकनिंदा होईल ॥२७॥
इहलोकीं मुक्तिसुखाचें फळचि गेलें हातींचें ।
कोण जाणें मोक्षा अंतींचें । देहपातानंतरें ॥२८॥
जो या कामाकरितां । जीवन्मुक्ति होय त्यागितां ।
पुढें स्वर्गादि अपेक्षितां । विदेहमुक्ति त्यागील ॥२९॥
श्रोता म्हणे स्वर्गसुखासी । नाश आहे निश्चयेंसी ।
त्याची अपेक्षा कायसी । स्वसुखापुढें ॥३०॥
वक्ता म्हणे भले भले । स्वर्गसुख म्हणसी नाथिलें ।
कामादि दुष्ट दोषें भरलें । त्याची अपेक्षा करिसी ॥३१॥
तत्त्ववेत्ता हो‍ऊनी । प्रवर्तसी यथेष्टाचरणीं ।
तरी श्वानसूकरादि योनी । त्याहून विशेष कोणतें ॥३२॥
अहो आश्चर्य ज्ञानाचें । दुःख मोठें लोकनिंदेचें ।
हेंचि वैभव तत्वज्ञानाचें । तुजचि साजे ॥३३॥
आणीक एक उपपत्ति । यथेष्टाचरणनिवृत्ति ।
वार्षिकीं  प्रवाहीं नदी वाहती । महापूर येतां ॥३४॥
उष्णकाळीं पात्र फोडिलें । ऐसें नाही ऐकिलें ।
अज्ञानीं कामादि त्यागिलें । ज्ञान जालिया राहतीना ॥३५॥
तथापि वैरी कामादिक । अज्ञान कार्य हे सकळिक ।
राहतां ज्ञानाचा परिपाक । जालाचि नाहीं ॥३६॥
शांतिरसाचें होतां पान । तृष्णेचें होय निसंतान ।
नित्यानंदे तृप्त पूर्ण । इच्छी कोण कामादि ॥३७॥
दोषदृष्टी याचा त्याग । करुनी होईजे निसंग ।
देह जैसा प्रारब्धयोग । वर्तो सुखें ॥३८॥
श्वानसूकरासी तुल्यता । नांगिकारीं तूं तत्ववेत्ता ।
जगीं पूज्य होई समस्तां । देवासारिखा ॥३९॥
तुजला सुख जीवन्मुक्तीचें । शास्त्ररीती वर्ततां साचें ।
प्रमाण घेवून वर्तणुकीचें । जनां मार्ग लागे ॥४०॥
आपण तरून जगातें तारी । तोचि ईश्वर गा निर्धारी ।
म्हणुनि त्याग केलाचि करी । कामादिकांचा ॥४१॥
अशास्त्रीय तीव्र जें जीवद्वैत । याचें हनन तो जीवन्मुक्त ।
परी मंद जें जीवद्वैत । तेंहि जिंकावें ॥४२॥
म्हणसी कामादि गेलिया । मनोजय तो कासया ।
अनर्थहेतु नव्हे तया । काय काज ॥४३॥
हें अनर्था नव्हें कारण । प्रत्यक्ष परी परंपरेनें ।
कामादिकांचे बीज पूर्ण । तें हेंचि मन ॥४४॥
विषय ध्यातां उपजे संग । संगे काम क्रोध मग ।
मोह होतां स्मृतिभंग । बुद्धिनाशें प्रणश्यति ॥४५॥
ऐसे परंपरा अनर्थकर । यास्तव मनोजय हाचि सुखकर ।
श्रोता आक्षेपी सत्वर । म्हणे विरोध दिसे ॥४६॥
मनासवें कासया जावें । स्वस्वरूपातेंचि अनुभवावें ।
यासि मृगजलवत्‌ पाहावें  मागें ऐसें बोलिला ॥४७॥
आतां मनोजय करावा म्हणतां । हाचि विरोध तत्त्वतां ।
वक्ता म्हणे पाहा पुरता । हाचि मनोजय ॥४८॥
विषयचिंतन मात्र सांडावें । चिदचित्तादात्म्य न व्हावें ।
मग दिसेना कां स्वभावें । मृगजलापरी ॥४९॥
हा सरूप वासनाक्षय । हाचि बापा मनोजय ।
सविकल्प समाधि होय । हाचि स्मृतिरूप ॥५०॥
हें जीवन्मुक्तीचें लक्षण । विस्तारें पुढें निरूपण ।
अशास्त्रीय जीवद्वैतहनन । येथें जालें ॥५१॥
इति श्रीमदागमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
जीवद्वैतसंहारे । प्रथमसमासः ॥१॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास २ रा
जीवन्मुक्तिलक्षण


॥ श्रीराम समर्थ ॥ समास २रा - जीवन्मुक्तिलक्षण
जीवन्मुक्तीचें श्रवण । सर्वांसी असे प्रयोजन ।
याचा अव्हेर करी कोण । विना पशू ॥१॥
जीवन्मुक्ताची स्थिति । अति आनंद ज्ञात्या प्रति ।
साधका मननसंपत्ति । सदृढ होय ॥२॥
मुमुक्षूसी वाटे मनीं । हीं चिन्हें कधीं मजलागुनी ।
प्राप्तिसाठीं साधनीं । नित्य नूतन श्रद्धा ॥३॥
बद्ध जरी हे ऐकतां । क्षणभरी पस्तावती चित्ता ।
तयासीही अनुताप होतां । मुमुक्षा उपजे ॥४॥
हटयोगी जरी जाले । जीवन्मुक्तीसी अंतरले ।
तयासी ऐसें जरी कळलें । म्हणती कष्टलों व्यर्थ ॥५॥
असो हा सर्वांचा विषय । मुमुक्षुसाधकां हाचि उपाय ।
जीवन्मुक्ता संचारु होय । तोचि अवधारा ॥६॥
साधकसिद्धां नाहीं भेद । करणें हा साधका छंद ।
निःसंशय सिद्ध निर्द्वंद्व । सहजस्थिति ॥७॥
गेली अवघी तळमळ । आनंदें डुले सर्वकाळ ।
तिहीं अवस्थेसी कल्लोळ । समाधिसुखाचे ॥८॥
आत्मा ब्रह्म परिपूर्ण । कैचें समाधि उत्थान ।
त्याहून आपण असावें भिन्न । तरी अवस्थांतर होतें ॥९॥
आतां करणें ना धरणें । पाहणें ना ऐकणें ।
चालणें ना बोलणें । तेंहि नाहीं ॥१०॥
निद्रा ना आहार । स्वप्न ना जागर ।
बैसणें ना व्यापार । तेंहि नाहीं ॥११॥
इंद्रिय विषय देवता । भिन्नपणें कैची आतां ।
अंतःकरण प्राणां समस्ता । एकरस जालें ॥१२॥
तोंवरी अलंकारा मासले । जों मुसेंत नाहीं साठवले ।
अग्निसंगे जरी आटिले । तरी मग सुवर्ण ॥१३॥
जेव्हां होती अलंकार । सुवर्णचि आंतबाहेर ।
हा वाचारंभण प्रकार । नामरूपाचा ॥१४॥
माझे अस्तित्वें भरले । माझे स्फुरणें दिसूं लागले ।
पृथक्सत्व कैचें आलें । यासि मजवांचुनी ॥१५॥
आतां मीच सदोदित । देहगेहा मी नातळत ।
शुद्धबुद्ध मी अनंत । अवस्था मज केवी ॥१६॥
देहासि घडे व्यापार । म्हणसि कैसा निर्विकार ।
येविशींचे उत्तर । सावध ऐका ॥१७॥
तरंग जळेंविण न राहे । तरंगीं पाहतां पाणीच आहे ।
परी तरंग अवस्था साहे । जळासि केवी ॥१८॥
मज वांचून प्राणादिकासी । असणेंचि नाहीं निश्चयेसी ।
माझें सदत्व या सर्वांसी । सारिखें असे ॥१९॥
परी त्या त्या नामरूपात्मकाचे । धर्म मजलागी न वचे ।
सुखदुःख उद्‌भवलयाचे । ज्याचे त्या विकार ॥२०॥
मी विकारापूर्वी आहे । विकार होतां जाणताहें ।
लया जातां असतची आहें । असण्यानसण्याविण ॥२१॥
म्हणुन मी सर्वातीत । व्यापून धर्म धर्मीसहित ।
या सर्वांसी येतां अंत । मी जैसा तैसा ॥२२॥
अवस्था धर्म बुद्धि धर्मी । जागृति स्वप्नातें नेमी ।
अथवा लीनत्वें अज्ञान तमीं । सुषुप्तीं बुद्धीसी ॥२३॥
जागृतींच्या व्यापारी । इंद्रियें धावती विषयावरी ।
धर्मिधर्मत्वें निर्धारी । भिन्न भिन्न असती ॥२४॥
श्रोत्र-शब्द-वाचे-तें । अधिष्ठिलें मिया त्यातें ।
परी ऐकणें बोलणें मातें । स्पर्शलें नाहीं ॥२५॥
त्वचा स्पर्श पाणी । वेगळें कैचे मजवाचुनी ।
परी स्पर्शत्वग्रहणदानीं । नातळेंचि मी ॥२६॥
चक्षु पाद आणि रूपातें । व्यापिलें मिया अनंते ।
परी पाहणें चालणें मातें । किमपि नाहीं ॥२७॥
रसना उपस्थ मात्रा रस । मजमाजीं असे वास ।
परी अन्नपानरतिसुखास । मज संबंध असेना ॥२८॥
घ्राण गुद गंध विषय । माझा सर्वत्रीं अन्वय ।
सुगंध विसर्ग जो होय । मज काय तेणें ॥२९॥
जन्ममृत्यु धर्म शरीराचे । तैसेचि बाल्यादि अवस्थेचे ।
मज भय काय असे त्याचें । मज म्या ओळखितां ॥३०॥
क्षुधा तृषा प्राणधर्म । तेणें देहाची पुष्टि परम ।
मी परिपूर्ण आत्माराम । स्थूळ रोड नव्हे ॥३१॥
मनोधर्म मोह शोक । अविवेकेंचि वाहतसे धाक ।
मी केवळ निष्कलंक । चंचलत्व नाहीं ॥३२॥
वर्ण आश्रम मज कैचा । अवघा जोजार स्थूलाचा ।
तेणेंविण कर्मधर्माचा । कर्ता मी नव्हे ॥३३॥
अंतःकरण हें प्रमाण । इंद्रियद्वारा विषयग्रहण ।
यास्तव प्रमाता अभिधान । आभासा आलें ॥३४॥
तया कर्ता भोक्ता आरोप । यथार्थ नव्हे जीवासि रूप ।
तरी माझा ठाई आपेआप । न बोलतां अकर्तृत्व ॥३५॥
मी करी ना करवी । भोगी ना भोगवी ।
हले ना हलवी । चंचळपणें ॥३६॥
जागृति स्वप्न आणि सुषुप्ति । अथवा समाधि ज्यातें म्हणती ॥
मजसी संबंध अर्थाअर्थी । कल्पांती नाहीं ॥३७॥
व्यापार व्हावा कीं राहावा । देह दुःखी कीं सुखी व्हावा ।
जन्मतां मरतां असावा । संबंध मज केवी ॥३८॥
एक पिंडीचा मासला । स्वानुभवें जाणीतला ।
हा ब्रह्मगोळ अवघा व्यापला । म्याचि व्यापकत्वें ॥३९॥
एक देही असुनी । लिप्त नव्हे देहाचरणीं ।
तैसा सर्व ब्रह्मांडभुवनीं । व्यापून अलिप्त ॥४०॥
मी सुखदुःखा नातळें । पापपुण्यासी निराळे ।
चंचळ जळीं प्रतिबिंब चळे । मुख्य बिंब ते चळेना ॥४१॥
कोठे चंचळ कोठें निश्चळ । परि मी एकलाचि असे सकळ ।
व्यापोनि अलिप्त केवळ । आकाश जैसें ॥४२॥
हेचि पुढें निरूपण । श्रोते ऐकोत सावधान ।
एक पिंडींचे विवेचन । स्वानुभवें केलें ॥४३॥
इति श्रीमदागमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
जीवन्मुक्तिलक्षणप्रकारे । द्वितीयसमासः ॥२॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ३ रा
ब्रह्माण्डतादात्म्यप्रकार


पुढती जीवन्मुक्त लक्षण । सविकल्पात्मक जाण ।
सकळ ब्रह्मांडीं आपण । ब्रह्मगोळ आपणांत ॥१॥
मीतूंपण आटिलें निजरूपीं । माझें तुझें साठविलें मापीं ।
क्रीडे कैसा स्वस्वरूपीं । आपपर नेणतां ॥२॥
जें जें तत्व दिसतें । नामरूप निस्तत्व वाटतें ।
अस्तिभाति संचलें तें । दुजे आढळेचि ना ॥३॥
पृथ्वीवरी चालतां चरणीं । आपुली आपणा होय घसणी ।
पाय ठेवितां उचलोनी । तळीं ब्रह्म ॥४॥
पृथ्वीचें कठिणत्व विरालें । चरण गमनासी विसरले ।
त्रैलोक्य पलाटण जरी केलें । तरी ठाईचा ठाई ॥५॥
आपीं देह बुचकाळिला । आपण ओतप्रोत संचला ।
हे पाणी हा देह विसरला । तरी स्नान कैचें ॥६॥
अग्नि धडधडी रक्तवर्ण । आपण वर्णरहित अवर्ण ।
आंत बाहेरि व्यापून । अग्नित्व नाम सांडिले ॥७॥
तेज आप तिजें अन्न । तीनच भूतें संपूर्ण ।
हें छांदोग्यश्रुतीचें वचन । यापासून चराचर ॥८॥
जितके भौतिक समस्त । तेथें तिन्हीं भूतें मिश्रित ।
तेज रक्त आप श्वेत । पृथ्वी कृष्ण ॥९॥
जड चंचल सकळिक । शीत उष्णप्रकाशक ।
तेथें तिहींचे रूपक । तिहीं वर्णी ॥१०॥
चंद्रसूर्य तारांगण । औषधी धातू संपूर्ण ।
स्थावर जंगमें भिन्न भिन्न । नामरूप जितुकें ॥११॥
कृष्ण तितुकें अन्नाचें । श्वेतरूप तें आपाचें ।
रक्त जाणिजे तेजाचें । कार्यजात ॥१२॥
तिहींचे रूप निवडिलें । नामरूपा निस्तत्व आलें ।
वाचारंभण श्रुति बोले । तिन्हींच सत्य ॥१३॥
सर्व मिथ्या कळावें । तिहीमाजीं समरसावें ।
पुढें तिहीं भूतांचे जाणावें । रूप कैसें ॥१४॥
एकमेकां संहारिती । पाहतां नासे हे प्रतीति ।
सत्यत्वें प्रतिपादी श्रुति । तरी लय बोलतीना ॥१५॥
आणि तैसाचि अनुभव । सद्‌रूपेंवीण कैचा ठाव ।
विवेकें कळतां रूपनांव । निस्तत्वरूप ॥१६॥
तिहीं भूतांसी मिथ्यात्व आलें । भौतिकें तैसींच होती फोलें ।
सत्य सत्यत्वें उरलें । निस्तत्वेंविण ॥१७॥
आतां चंचळ आणि अवकाश । हेचि माया शून्य फोस ।
निश्चळीं आकाश वायूस । रिगचि कैसा ॥१८॥
समुद्रामाजी लवण । राहे जरी घर बांधून ।
तरीच वायू आणि गगन । स्वस्वरूपीं राहे ॥१९॥
जोंवरी पाणियासी वेगळें । तोंवरी लवण राहिलें ।
जोंवरी स्वरूप नाहीं कळलें । तोवरी गगन वायू ॥२०॥
परब्रह्मीं होतां अभिन्न । अवकाश आणि चंचलपण ।
निस्तत्वें उरे सद्‌रूपाविण । जळेंवीण तरंग जैसा ॥२१॥
असो ऐसा जीवन्मुक्त । परब्रह्मीं असे क्रीडत ।
उर्णनाभि तंतु सृजित । आणि विहरत एकला ॥२२॥
होतां वृत्तीचें स्फुरण । सर्व जगा करी निर्माण ।
शेवटीं वृत्तींत साठऊन । तेहि ग्रासून आपण उरे ॥२३॥
ऐसें चराचर आपणांत । आपणचि ब्रह्मांडीं वर्तत ।
नामरूपाचा करुनि घात । एकरस स्वानंदीं ॥२४॥
ब्रह्मांड वृत्तींत साठवलें । कीं सप्तावर्णवापरी वेष्टिलें ।
जैसे समुद्रीं राहिले । नाना जलचर ॥२५॥
ऐसें अनंत ब्रह्मांड । रेणू ऐसे उदंड ।
वृत्तींत करिती बुडबुड । निस्तत्वपणें ॥२६॥
गवसणी अनंत ब्रह्मांडाची । मर्यादा नव्हे कीं वृत्तीची ।
मग केवळ निरावलंबाची । केवि बोलावी ॥२७॥
अंत नव्हे म्हणोनि अनंत । ऐसा श्रुतीचा संकेत ।
ब्रह्मांडें जैसीं सागरांत । बुदबुद फेण ॥२८॥
आपणावीण कांही नाहीं । आपणचि असे सर्वदाही ।
आतां नाहीं आहे कांहीं । बोलावे लागे ॥२९॥
आपुलिये निजस्वरूपीं । वृत्ति एकदेशी आरोपी ।
तया वृत्तिचिये मापीं । साठवलीं ब्रह्मांडे ॥३०॥
एका ब्रह्मांडाच्या पोटीं । अनंत पिंडांची दाटी ।
त्यांतील एक पिंडाची रहाटी । मी मी हे कोणेपरी ॥३१॥
मी मी होतां लहाणाळला । वाढत वाढत शेवटा गेला ।
अवधि सरतां मावळला । दीपु जैसा ॥३२॥
आधीं एकपणें सांडिलें । मग बहुपणीं पैसावलें ।
एक बहु एकीं आटलें । एकपणेंविण ॥३३॥
आकाश राहिलें घटीं । घट आकाशाचे पोटीं ।
पिंड ब्रह्मांडीं ब्रह्माची दाटी । ब्रह्मी राहाटी सर्वाची ॥३४॥
घट जैसा आकाशीं फिरे । तैसा जीवन्मुक्त वावरे ।
आकाशापरी निश्चय बारे । ज्ञानीं अखंड ॥३५॥
इति श्रीमदागमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
ब्रह्मांडतादात्म्यप्रकारे । तृतीयसमासः ॥३॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ४ था
सविकल्पसमाधी


परब्रह्मीं नित्य विचरती । परी तयासी न जाणती ।
शयनप्राय ते सुषुप्ति । कलिप्राय तो बद्ध ॥१॥
तें परब्रह्म जाणावें । ऐसें इच्छीं मनोभावें ।
शयनींच जागृतीं यावें । तोचि द्वापार मुमुक्षु ॥२॥
श्रवणमननें ब्रह्म जाणें । निदिध्यासें अपरोक्ष होणें ।
साधनीं संपन्न साधकपणें । उठिला तो त्रेतायुग ॥३॥
साधनें संपून साध्य झाला । परब्रह्मीं संचरे एकला ।
तोचि जीवन्मुक्त बोलिला । कृतयुग तें ॥४॥
सर्व जन जेथें जागती । तेथें जयासी आली सुषुप्ति ।
जन जेथें शयन करिती । तेथें जागृति अखंड ॥५॥
सर्वासि जें अगोचर । तेथेंचि जयाचें बिढार ।
सर्वांचा जेथे विहार । वमकापरी तें त्यागिलें ॥६॥
सर्वाहूनी विलक्षण । विवेकें निघाला आपण ।
जनसमुदाय गेला टाकुन । ऐसेंहि न घडे ॥७॥
मथून नवनीत काढिलें । परी तक्रींच जैसे ठेविलें ।
पुन्हा जरी एक केलें । तरी नव्हे कल्पांती ॥८॥
तैसा जनसमुदाईं ज्ञाता । अलिप्त राहे जनीं वर्ततां ।
वर्तणूक तयाची तत्वतां । यथामति बोलूं ॥९॥
नामरूपातें सांडिलें । अस्तिभाति कोंदाटलें ।
म्हणे मीचि मातें देखिलें । नवल माझें ॥१०॥
अहो मज माझा नमस्कारु । माझा मीच जाणे बडिवारु ।
वाहा वाहाजी सद्‌गुरू । मी मज चोजविला ॥११॥
नेणों माझें अज्ञान । कोठें गेलें संपूर्ण ।
ज्ञानें ब्रह्मांडादि जाळून । राखोंडी केली ॥१२॥
मी येवढा घनदाट । कीं अणूसी नव्हे वाट ।
ओतप्रोत आणि अविट । काहींचा  बाही ॥१३॥
परि मी देसेना कोणासी । ब्रह्मादि कष्टतां सायासी ।
माझा मी अखंडैकरसीं । परिपूर्ण अनंत ॥१४॥
माझा मज अंत कळेना । मज कोण आणितो अनुमाना ।
असो तैसा अंतःकरणा । न चोजवें मी ॥१५॥
तेथें जिव्हा हे चामडी । केउती पा बडबडी ।
परेनें मारिली दडी । जाणीव सांडुनी ॥१६॥
जें कां ज्ञानासी चोरिलें । तरी तेथें ज्ञानें काय केलें ।
अज्ञान जाळून मावळलें । उरलें चिन्मात्र तें मीं ॥१७॥
मजला तूर्य ऐसे म्हणती । जाणतसें तिही अवस्थेप्रति ।
हे उपाधियोगें आरोपिती । मी स्वयंज्योती एकला ॥१८॥
मी तरी अखंड एकला । व्याप्येवीण केवि व्यापिला ।
नुसधेपणें थोटावला । अनुभव अनुभवी ॥१९॥
वेदें सर्व प्रकाशिलें । मज पाहून मौन धरिलें ।
मौनही सांडून राहिले । मीच हो‍ऊनी ॥२०॥
अहो हें ब्रह्मांड काय जालें । कीं मजमाजीं सांठवलें ।
मूळमायेचें घेतलें । आपोशन मीचि ॥२१॥
येवढा परिपूर्ण मी असतां । नाथिली कल्पिली अहंममता ।
अहा कष्टलों निर्हेतुता । म्हणुन रडूंचि लागे ॥२२॥
लोक पुसती काय जालें । म्हणे माझे आईबाप मेले ।
पुत्रकांतेसी वधिलें । माझे म्यांचि ॥२३॥
लोक समजाविती कोडें । मन जालें स्वरूपा येव्हडें ।
माझा मी मजचि आवडे । हासूं लागे या हेतू ॥२४॥
हासतां आनंदें दाटला । स्वेदरोमांचें थरारिला ।
आवेशें वेगिं उडाला । जाउनी पडला अन्य स्थानीं ॥२५॥
अहो हें कैसें जालें । आश्चर्यें मन भुलून गेलें ।
देह नाचूंचि लागले । कळसूत्रापरी ॥२६॥
माझिया सुखाची सरोभरी । लोक होतील वाटेकरी ।
म्हणोनि पळाला निर्धारी । मर्यादेविण ॥२७॥
माझे मीचि जाणें सुख । कोण जाणती बापुडे मूर्ख ।
म्हणोनि बैसला अधोमुख । पृथ्वीसारिखा ॥२८॥
जयाचा चोहटा तोचि एकांत । हटयोगी व्यर्थचि कष्टत ।
जनीं विजनीं सदोदित । ब्रह्म एकदेशी नव्हे ॥२९॥
खोलींत ब्रह्म योगियाचें । डोळांचि असे मुद्राधराचें ।
हें उघडें कैवल्य जयाचें । तोचि जाणें स्वप्रभ ॥३०॥
उपासक वैष्णव म्हणती । देव असे वैकुंठाप्रती ।
शैवही गलबला करिती । शिव कैलासीं आहे ॥३१॥
येवढा मोठा देवराय । वैकुंठीं कैलासीं कैसा सामाय ।
अहा हे भुलले काय । उपाय तो कळेना ॥३२॥
असो परोपदेशीं काज । काय असे बापा मज ।
माझें मजला गुह्य गुज । प्राप्त सद्‌गुरुप्रसादें ॥३३॥
अगस्तीनें तप केलें । सागरातें उदरीं भरिलें ।
मी तो दृष्टीनें ग्रासिलें । मायेसहित ब्रह्मांड ॥३४॥
मस्तकींचे केस उडती । ते स्वर्गसुखा वाकुल्या दाविती ।
अधोमुखें हात शेषाप्रती । म्हणती हा भारवाही ॥३५॥
नेत्रकटाक्षें पाहिलें । तेणें सदाशिवा सुचविलें ।
कीं तुमचें ऐश्वर्य प्राप्त जालें । मजलागी हें ॥३६॥
विष्णूतें म्हणे अवतार घ्यावे । सज्जनासी प्रतिपाळावें ।
आमुचें वंदन तुम्हां बरवें । हस्तसंकेतें करी ॥३७॥
अहो अहोजी ब्रह्मदेवा । आतां लोभ असो द्यावा ।
तुम्हां उत्पत्तीचा गोवा । बहुकाळ पडिला ॥३८॥
पुन्हा वृत्ति चित्सागरीं । बुडून गेली निर्धारी ।
देह शुष्क तृणाचे परी । वर्तत असे ॥३९॥
प्रारब्धें जे जे भोग येती । ते ते भोग यथारीती ।
संकल्पविकल्पाची रती । उरली नाहीं ॥४०॥
बद्धता पुढें जातसे । मागें मोक्ष वाटा पुसे ।
एकेविण राहणें नसे । एकवरी जाउळिया ॥४१॥
इति श्रीमदागमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
सविकल्पसमाधिप्रकारे । चतुर्थ समासः ॥४॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ५ वा
अंतकालप्रकार


ब्रह्मीं ब्रह्म परिपूर्ण । निर्भय ज्ञाता अभिन्न ।
देहायेवढेंपण । राहिलें नाहीं ॥१॥
देह हा आकल्प राहिला । अथवा आजचि मरण पावला ।
संबंध नाहीं गा तयाला । अर्थाअर्थी ॥२॥
चक्राचें भ्रमण पुरें । तरी आपेआप थावरें ।
तैसा श्वास जेधवा सरे । देह पडे अचेतन ॥३॥
क्रिमि विष्ठा अथवा भस्म । याचे तीनचि परिणाम ।
पुढें अनायासें अनुक्रम । पृथ्वीमाजीं ॥४॥
सर्वांची गती ऐसी । इतर लोकांची कल्पना कैसी ।
कीं मरावें काशीसी । प्रयागादितीर्थी ॥५॥
शुक्लपक्ष उत्तरायण । गृहीं दीप दिवामरण ।
अंतीं असावें स्मरण । उत्तर गतीसी ॥६॥
सुस्थळीं बोलतां चालतां । समुदाय असावा भोवतां ।
ऐसा जरी मृत्यु येतां । जना आश्चर्य वाटे ॥७॥
ज्ञान अज्ञान कळेना । उगेचि करीति कल्पना ।
म्हणती कोठें हो वासना । गुंतली नाहीं ॥८॥
न करितां तत्त्व विवेचन ।. नव्हे तो ब्रह्म सनातन ।
जरी आलें बरें मरण । तरी अधोगती ॥९॥
ज्ञानेंवीण जें जें स्मरलें । तें तें पुढें प्राप्त जालें ।
म्हणती देवासी आठविलें । परि तें कैचें ॥१०॥
जैसा असे पूर्वाध्यास । तेचि कल्पि मानस ।
दुःखें केलें कासावीस । भ्रमचि व्यापि ॥११॥
तथापि पुण्यसंस्कारें । अंती देवातें स्मरे ।
तरी देवलोकीं वास बारे । कर्मानुसार होय ॥१२॥
पुण्य असे तंवचिवरि । सरतां जन्मती भूमीवरी ।
ज्ञानावांचून निर्धारि । मोक्ष कैंचा ॥१३॥
योगी अथवा उपासक । ब्रम्हरंध्रा पाडून भोंक ।
पावती सत्यादि ब्रह्मलोक । तेहि फल निकृष्ट ॥१४॥
कामना जरी दिव्य भोगाची । अधिकाधिक साची ।
सामुग्री सरतां गाठींची । पुन्हा जन्मे ॥१५॥
वैराग्यें कामना जरी सांडिली । दिव्य भोगेच्छा अव्हेरिली ।
अपरोक्ष ज्ञानाची किल्ली । ब्रह्मयापासून प्राप्त ॥१६॥
तरी ब्रह्मदेवा होईल अंत । पंचभूतादि कल्पांत ।
तों काल राहे मूर्तिमंत । ब्रह्मदेवासह ॥१७॥
सर्व जेव्हां लया जाय । त्याकाळीं मोक्षाची सोय ।
हा क्रममुक्तिप्रकार होय । कर्मयोगियासी ॥१८॥
येचि देहीं येचि डोळां । न भोगिजे मुक्तीचा सोहळा ।
कोण जाणे अंतकाळा । क्रम मुक्तीच्या ॥१९॥
असो ज्ञाता जीवन्मुक्त । करून संकल्पाचा घात ।
देह असतां जिवंत । ब्रह्मानंद पावला ॥२०॥
त्यासि नलगे उत्तरायण । काशी अथवा बरें मरण ।
अंतकालीं नको स्मरण । आधींच ब्रह्मरूप अंगें ॥२१॥
ब्रह्म जरी जन्मे मरे । पाप पुण्य कर्मद्वारें ।
तरिच ज्ञाताही भरीं भरें । जन्ममृत्यूच्या ॥२२॥
कर्तृतंत्र जो असेल । तरिच भीति त्या होईल ।
हा ब्रह्मचि कोणा स्मरेल । अंतकाळीं ॥२३॥
चिदचिद्‌ग्रंथीचा भेद । तेव्हांचि प्राणाचा उपमर्द ।
तोचि अंतकाल प्रसिद्ध । आत्यंतिक प्रलय जो ॥२४॥
जयासी फिरून असे जन्मणें । त्यासी अंतकाळ कोण म्हणे ।
जन्ममरणाच्या भ्रमणें । मध्यकाल बोलावा ॥२५॥
म्हणून प्रलय आत्यंतिकु । हाचि अंतकाल विवेकु ।
प्राणवियोगाचा धाकु । मीपणेंविण कोणा ॥२६॥
मरणा ऐलीकडे मेला । संपादिलें उत्तर क्रियेला ।
पुढें देह राहिला कीं गेला । कोण काज ॥२७॥
रज्जूवरी सर्प भासला । रज्जू ओळखितांच गेला ।
तैसा प्राणादिकांचा मासला । अज्ञान तोंवरी ॥२८॥
जावें ब्रह्मांड भेदून । तो प्राणा नव्हे उत्क्रमण ।
श्वास सरतां होती लीन । जेथील जेथें ॥२९॥
आधींच ब्रह्माकार जाला । आठवविसरा विसरला ।
स्मरण उर्ध्वगमन कासयाला । जीवन्मुक्तासी ॥३०॥
जैसी दग्धवस्त्राची घडी । पांघरावया कोण काढी ।
फिरून लावितां सनकाडी । रक्षा ती जळेना ॥३१॥
तैसा मेला तो पुन्हा मरे । हे प्रमाण नव्हेती उत्तरे ।
यास्तव जीवन्मुक्ता बारे । भीतीचि नाहीं ॥३२॥
साधूचा देह पडिला रानीं । कीं मरे किकटीं जाऊनी ।
अथवा पडिला जाउनी । लेंड वोहळीं ॥३३॥
भोंवती श्वान शुकरें । विष्ठेनें सर्वांग भरे ।
गीध श्वापदें मांजरें । रिसें व्याघ्रें फाडिती ॥३४॥
ग्रामीं अथवा विदेशीं । अंत्यजगृहीं कीं काशी ।
सर्व समान जयासी । भेदचि नाहीं ॥३५॥
पुण्यपापा सांडिलें । उंचनीच हें त्यागिलें ।
नरकासि होणें पडिलें । कैवल्यापरी ॥३६॥
सुवर्णावांचून कांही । परिसा स्पर्श अन्य धातूस नाहीं ।
तैसे दृष्टी जे पडता तेंही । कैवल्यचि होय ॥३७॥
वैकुंठकैलासादि अघवे । आणि घरें ग्रामें पुरें सर्वे ।
जनीं विजनीं अपूर्वें । आपणावीण नाहीं ॥३८॥
ऐसा महाराज राजयोगी । स्पर्श होतांचि भूमीलागी ।
अत्यंत हर्षे रोमांगीं । हेलावती उद्‌भिज ॥३९॥
मग देह जेथें पडिला । ते पवित्रता न कळे शेषाला ।
सर्व तीर्थाचा मेळा पातला । चतुःसागरांतील ॥४०॥
सकळ सुरवर हें सुख वांछितां । लेश न मिळे कीं पुरता ।
तें मुमुक्षूचें धन तत्त्वतां । इतरां प्राप्त कैचें ॥४१॥
ऐसें जया सुख व्हावें । तेणे सद्‌गुरुपाद सेवावे ।
जीवन्मुक्तीतें पावावें । अनायासें ॥४२॥
इति श्रीमदागमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
अंतकालप्रकारे । पंचमसमासः ॥५॥
॥ इति जीवन्मुक्तिलक्षणपंचिका संपूर्णा ॥ १०॥  ओवीसंख्या २१२ ॥

GO TOP