॥ श्रीहंसराज स्वामी कृत ॥

॥ आगमसार ॥

(उत्तरार्ध)

पंचिका ९ वी
अद्वैतसिद्धिविवेचन

॥ श्रीरामसमर्थ ॥

समास १ ला
निर्भयत्वसाम्राज्य


मोहार्णव हा सागर । साधन सेतु केला थोर ।
शमदमादि वानर । गेला रघुवीर पैलतीरा ॥१॥
कामक्रोधादि असुर । निर्दाळुनिया समग्र ।
शांतिसीता हे सुंदर । आत्मारामा प्राप्त जाली ॥२॥
स्वानुभवविमानीं बैसले । भावार्थभरतासि भेटले ।
नि:संदेह राज्य केलें । अयोद्धेचें ॥३॥
तैसें साधनचतुष्टय । चतुरंगसेना समुदाय ।
अज्ञानशत्रूचा पराजय । करुनि विजय पावला ॥४॥
स्वात्मबोध लाभ जाला । साम्राज्यपदासी पावला ।
सुमुहूर्ती अभिषेक केला । संतमुनिजनीं ॥५॥
विवेकादि महाशूर । विजय पावोनि समग्र ।
आवेश टाकोनियां थोर । ब्रह्मानंदी शोभलें ॥६॥
मग स्वानुभवाचें भांडार । उचित दिधलें अपार ।
जैसा जयाचा अधिकार । आतृप्ति निजधन ॥७॥
शिष्यवर्ग याचक आले । तया साधनधन वाटिले ।
कोणी ज्ञानें तृप्त जाले । कोणी उपासना ॥८॥
कोणा विहित अनुष्ठान । जैसा अधिकार जया पूर्ण ।
तें तें तयासी देऊन । तृप्त केले ॥९॥
द्वितीयापासून भय होतें । तरी द्वैताचि जाली प्रेतें ।
हे जनक पावलासी अभयातें । श्रुतिसिद्ध निर्भयता ॥१०॥
एकपणीं समरसला । द्वैतेंवीण एकला ।
अहंकारू तरी घातला । निज बंदिखानीं ॥११॥
आतां भय तरी कोणाचें । कोणासी होईल साचें ।
अद्वैतीं पाहतां द्वैताचें । नामचि नाहीं ॥१२॥
ऐसें ऐकोनी श्रोता । वक्त्यासी म्हणे तत्त्वतां ।
नसे द्वैताची वार्ता । हें बोलणें अप्रमाण ॥१३॥
कामक्रोधादि गेले । विवेकादिकीं निवटिले ।
परी दिसती वेगळाले । ज्ञात्याचे ठाई ॥१४॥
तरी हे निमाले कैसें । द्वैतही कैसें न दिसें ।
ज्ञाता निर्भय जालासे । कोणे परी ॥१५॥
वक्ता म्हणे ऐका सादर । ज्ञातयासी ज्ञानोत्तर ।
द्वैत दिसे परी साचार । सत्यत्वें नाहीं ॥१६॥
मृगजळ उभयांसी दिसतें । सारिखें परी जाणत्या कळतें ।
नेणतें बापुडें कष्टी होतें । सत्यत्वबुद्धीं मृग ॥१७॥
नसतां अज्ञानें सत्य केलें । ज्ञानें जाणतां लया गेलें ।
मिथ्यात्वें जरी दिसलें । तरी काय भीति ॥१८॥
तैसेचि कामक्रोधादिक । प्रेतरूप जाले सकळिक ।
तरी आतां याचा धाक । कासयाचा ॥१९॥
जोंवरी अविद्या पाठीसी । तोंवरी सामर्थ्य होतें यासी ।
तेव्हांचि जर्जर केलें तयासी । विवेकादिकीं ॥२०॥
ज्ञानें घालूनियां घाला । अज्ञानशत्रु जिवें मारिला ।
अहंकारप्रधान धरिला । सहज निर्बळ कामादि ॥२१॥
मग विवेक वैराग्य उठावले । कामक्रोधादि वधिले ।
शिरें धडें छिन्न पडिले । रणभूमीसी ॥२२॥
ही साम्राज्यसंपदा । भाट गाताती सदा ।
जयजयकारें आनंदा । प्रेतें पाहूनी करिती ॥२३॥
प्रेतादि जेव्हां दिसती । म्हणसी निर्भयता नसे चित्तीं ।
तरि हे जिवंत जैं होतीं । समोर न राहती कोणीही ॥२४॥
आतां तरी प्रेतें जालीं । कैसीं लढतील मेलीं ।
म्हणून निर्भयता पावलीं । ब्रह्मानंदीं ॥२५॥
जैसी जिवंत उंदिरें । न होती मांजरासमोरे ।
मेल्या मारिती मांजरें । काशावरूनी ॥२६॥
पाशुपतास्रें वांचला । तो जलफेसें मृत्यु पावला ।
प्रमाण मानिजे या बोला । बाळपणींच ॥२७॥
असे निर्भयत्व परिपूर्ण । चक्रवर्ती साम्राज्य पाऊन ।
निर्वैर भोगी स्वानंदघन । अविट आणि अचळ ॥२८॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
निर्भयत्वसाम्राज्यद्वारे । प्रथमसमास: ॥१॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास २ रा
ग्रंथीभेद


परावर आत्मा परिपूर्ण । तेथें बुद्धीचें पडिलें ठाण ।
तें समई ग्रंथीचे भेदन । आणि निवर्तन संशया ॥१॥
अशेष कर्माची क्षीणता । हा श्रुति-उद्‌घोष तत्त्वतां ।
आणि अनुभूतीही पाहतां । ऐसीच असे ॥२॥
चित्‌ म्हणिजे चैतन्य । अचित्‌ हें जड संपूर्ण ।
अहि नसता रज्जुत्व जाण । सर्पाकार जालें ॥३॥
तेवि अहंकारासमवेत । देहादि जे असत्‌ ।
उगेंच मीपणें स्फुरत । सच्चिद्‌ घेउनी ॥४॥
असज्जड दु:खात्मक । आत्मत्वीं आरोपीं अविवेक ।
अस्तिभातिप्रियात्मक । देहादिकां आलें ॥५॥
अन्योन्याध्यास ऐसा । अज्ञानकार्याचा ठसा ।
उमटला तो अपैसा । ज्ञानें नष्ट जाला ॥६॥
रज्जु यथार्थ कळतां । मिथ्या सर्पाची वार्ता ।
तैसें सत्यत्व यथार्थ जाणतां । अहंममता विराली ॥७॥
सच्चिदानंद आत्मा आपण । असज्जड दु:ख संपूर्ण ।
यासी निवडिलें भिन्न भिन्न । विवेकदृष्टीं ॥८॥
पुन्हा तयासी एकत्र । हो‍ऊंचि नेदी अणुमात्र ।
होत असतां व्यापार । तक्र लोणी न मिळें जैसे ॥९॥
हाच जाणिजे ग्रंथिभेद । निवडिले चित्‌ आणि अचित्‌ ।
जन्ममृत्यूचा खेद । तुटला एकसरां ॥१०॥
श्रोता म्हणे ज्ञान रज्जूचें । होतां सर्पदृष्टि न वचे ।
ज्ञान होतां आत्मयाचें । देहादिक दिसती ॥११॥
वक्ता म्हणे उपाधिक भ्रम । स्फटिक आणि जपाकुसुम ।
एक स्थळीं असतां परम । रक्त स्फटिक दिसे ॥१२॥
वेगळेपणें जाणितला । श्वेत स्पटिक जरी कळला ।
यावत्सांनिध्य कुसुमाला । तों काळ तांबडा दिसे ॥१३॥
तैसा आत्मा जरी कळला । सच्चिदानंद प्रतीति आला ।
तरी देहादि दिसती त्याला । उपाधिक भ्रमें ॥१४॥
जों काल प्रारब्ध देहाचें । तों काल दिसणें साचें ।
दिसतां पुन्हा ग्रंथीचें । ऐक्य नव्हे ॥१५॥
म्हणसी व्यापार करितां । दिसताहे अहंममता ।
तरी चिद्‌रूप आणि अहंता । न मिळे कदा ॥१६॥
हर्ष विषाद सांडुनी । प्रारब्ध भोगी ज्ञानी ।
श्रीकृष्ण बोलिला वचनीं । गीतेमाजीं अर्जुना ॥१७॥
प्राप्ताचा द्वेष न करी । गेलियाची इच्छा न धरी ।
भोगी उदासीनापरी । हाचि ग्रंथिभेद ॥१८॥
म्हणसी जड हो‍ऊनी पडिला । त्या उदासीन कृष्ण बोलिला ।
तरी त्यासारिखा या शब्दाला । व्यर्थता आली ॥१९॥
उदासीनापरी म्हणतां । जड नव्हे की ज्ञाता ।
प्रारब्ध  भोग भोगितां । अलिप्तता असे ॥२०॥
श्रोता म्हणे भरतादिक । जडत्व पावले अनेक ।
जडत्व तेचि आवश्यक । ज्ञानी म्हणावे ॥२१॥
वक्ता म्हणे राज्य करितां । जनका नाम विदेहता ।
येविशीं श्रुतीहि संमता । नायकसी ते ॥२२॥
यानीं अथवा उपवनीं । स्रियासंघ अथवा जनीं ।
विनोदें क्रीडे अनुदिनी । परी क्रीडतों हें स्मरेना ॥२३॥
ज्ञानी जाला काष्ठवत्‌ । तैसेचि रोगीही निचेष्ठित ।
ज्ञाता आणि रोगयुक्त । एक कैसे ॥२४॥
रोगी आणि जीवन्मुक्त । एक अज्ञानी मानित ।
हेंचि बोलणें अयुक्त । प्रमाणसिद्ध नव्हे ॥२५॥
भरतादि जे जाले । दुष्ट संगासि भ्याले ।
जनसमुदाय वर्जिले । सुखें राहिले निवांत ॥२६॥
तेहि काष्ठवत्‌ न होती । खाती चालती नेत्रीं पाहती ।
मौन म्हणतां रहुगणाप्रति । उपदेश केला ॥२७॥
म्हणोनि ज्ञाता जीवनमुक्त । प्रारब्ध भोगून अलिप्त ।
तेथे जडत्वाचा संकेत । लाऊं नये ॥२८॥
ब्रह्मानंदस्वानुभवें । नित्य तृप्त स्वभावें ।
प्रारब्ध देहादि अघवे । उपाधि तोंवरी ॥२९॥
देह जातां आत्मा न जाय । देह खातां आत्मा न खाय ।
देह भोगितां नाना विषय । आत्मा भोगातीत ॥३०॥
देह जन्मला कीं  मेला । आत्मा परिपूर्ण संचला ।
क्रीडला अथवा पडिला । देहचि प्रारब्धें ॥३१॥
ते देह जरी आपण । तरिच हटनिग्रह करणें ।
देहबुद्धीचें निसंतान । ज्ञानेंचि केलें ॥३२॥
आतां देह आणि देहसंबंध । वर्तो पडो नसे खेद ।
आपुला आपण स्वानंदकंद । बोध सदृढ जाला ॥३३॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
ग्रंथिभेदप्रकारे । द्वितीयसमास: ॥२॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ३ रा
संशयच्छेदनप्रकार


सांगितला ग्रंथिभेद । संशयाचा कैसा छेद ।
तोचि कीजेतो विशद । येणें समासीं ॥१॥
संशयात्मा नाश पावे । म्हणुन संशय खंडावे ।
मळमळ करीत जेवावें । हें बरवें नव्हे ॥२॥
लौकिक रीतीचे दंडक । वर्तताती अनेक ।
इतुके पाहतां एक । निश्चय नव्हे ॥३॥
असो अज्ञानाची कृति । काज नसे निश्चिती ।
संशय जे ज्ञात्याप्रती । संक्षेपगती बोलूं ते ॥४॥
नाना शास्त्रांचा गलबला । तेथें मोक्षही बोलिला ।
तया साधनकचाटिला । साधकीं न पडावें ॥५॥
जेथें अज्ञान-निवृत्ति । स्वात्मलाभाची तृप्ति ।
हाचि मोक्ष आदिअंतीं । दुसरा नाहीं ॥६॥
मागां ज्ञाते जाले उदंड । कोणी उन्मत्त कोणी जड ।
एक करिती बडबड । एक चाहाड सर्वदा ॥७॥
एक कर्मचि आचरती । एक कर्मातें त्यागिती ।
एक राज्यादि करिती । एक फिरती नागवे ॥८॥
तरी आपण कैसें वर्तावें । भिन्न भिन्न दिसती अघवे ।
ऐशा संशया करूं धावे । क्षणा क्षणा एक ॥९॥
वर्तणूक ही प्रारब्धाची । स्थिति नव्हे कीं ज्ञानाची ।
सर्वाचें प्रारब्ध एकचि । बोलोंचि नये ॥१०॥
जैसी कर्मगती गहन । तैसे देहा घडो वर्तन ।
ब्रह्मबुद्धि करी जतन । करणें न करणें सांडीं ॥११॥
तथापि कांहीं अवलंबिसी । प्रारब्ध भोगितां कष्टी होसी ।
तेणें जीवनमुक्तिसुखासी । अंचविसी निर्धारी ॥१२॥
सकळ धर्मामध्ये धर्म । स्वरूपीं राहणें हा स्वधर्म ।
या विरहित सर्व कर्म । तें निरर्थक ॥१३॥
सामर्थ्यवंत तेचि ज्ञाते । आमुचें ज्ञानचि नुसतें ।
म्हणोनियां सामर्थ्यातें । इच्छी जो ज्ञाता ॥१४॥
तरी हें सामर्थ्य तपाचें । बोलूं नये ज्ञानाचे ।
सामर्थ्य तरी देहाचें । येणें आत्म्यासी काय ॥१५॥
लोकरीती सामर्थ्य आलें । जगीं मोठे मान्य जाले ।
परी आपुलें घर बुडविलें । देहबुद्धिनें ॥१६॥
म्हणोनि देहबुद्धि सांडावी । माइकाची उठाठेवी ।
आत्मलाभेंचि तृप्ति व्हावी । सामर्थ्य कैचें ॥१७॥
काम्य कर्म त्यागावें । विहित कर्म आचरावें ।
कोठें नि:शेष त्यागावें । बोलिलें ऐसें ॥१८॥
आतां हे कर्म करूं कीं न करूं । ऐसा संशयाचा भरू ।
याचें कैसें उत्तरू । दिधलें पाहिजे ॥१९॥
करूं न करूं मनचि करितें । वृथा आरोपिसी आत्मयातें ।
देहयोगें होतें जातें । तुजला काय तेणें ॥२०॥
कर्म देहानें केलें । तुज काय प्राप्त जालें ।
अथवा नि:शेष सांडिलें । तुझी हानी कोणती ॥२१॥
अथवा करीं प्रवर्ततां । देहादिपंचकसत्ता ।
आत्मयासी श्रर्म केउता । विचारीं मनीं ॥२२॥
करूं न करूं जे धरिलें । इतुकेंचि पाहिजे सांडिले ।
बुद्धीनें सांडिलें अथवा केलें । तरी प्रायश्चित्त आणि बद्धता ॥२३॥
देह विस्मरण जरी जालें । तरी अनायासें राहिलें ।
अथवा जें जें कर्म निपजलें । हें म्यां केलें नसावें ॥२४॥
आतां हे घडो कीं न घडो । आत्मा तेथें न सांपडो ।
अहंकर्तव्यता झडो । सद्‌गुरूप्रसादें ॥२५॥
ऐसे उदंड संशय । श्रवणमननें करावें क्षय।
तरिच पाविजे निश्चय । समाधानाचा ॥२६॥
सर्व ग्रंथींचें निरूपण । करिती संशयाचे खंडण ।
किंचित संशयाचें लक्षण । कळावया बोलिलें ॥२७॥
आणीक अवधारा पुढती । थोर संशय दोन असती ।
तयासी जे ओळखिती । तेचि ज्ञाते ॥२८॥
ब्रह्मात्मज्ञान पूर्ण जालें । अज्ञान नि:शेष हरपलें ।
देहद्वय दिसूं लागलें । दग्धपटापरी ॥२९॥
जैसें स्थूळाचें दिसणें । तैसेंचि लिंगाचे भासणें ।
सोपाधि भ्रमाच्या गुणें । भ्रमाभावीं राहती ॥३०॥
मनादि अंत:करण । तें न राहेचि स्फुरण ।
ज्ञाता धरी अनुमान । म्हणे मज हे बाधिती ॥३१॥
नाना प्रकारें कष्टी होतां । शीणचि होय तत्वतां ।
आपुलें पूर्णत्व न जाणतां । अज्ञानचि आलें ॥३२॥
जळें तरंग काय सांडिले । कीं आकाशें मेघ दवडिले ।
तैसें आत्मस्वरूपीं भासलें । अज्ञान तोंवरी बाधक ॥३३॥
तेचि आपण असावें । तरी जन्ममृत्यू सोसावे ।
परिपूर्ण असतां स्वभावें । भय काय त्याचें ॥३४॥
दग्ध पटाचें दिसणें । तैसें स्थूलाचे असणें ।
भर्जित बीजाचे राहणें । लिंगदेह तैसा ॥३५॥
भर्जितबीजें क्षुधाहरण । परी पेरितां ते निष्कारण ।
लिंगदेहाचें जें चळण । प्रारब्ध भोगार्थ ॥३६॥
परी जन्मा नव्हे हेतु । हें निश्चये जाण पा तूं ।
आत्मा परिपूर्ण अनंतु । तरी संशय कासया ॥३७॥
दुसरा अंतकाळीं । आठवे । तें तें होणें असे बरवें ।
अंतकाळी स्मरण असावे । म्हणोनी तळमळी ॥३८॥
अंतकाळ तो कोणता । अज्ञान निरसे ज्ञान होतां ।
चिदचिद्‌ग्रंथि तत्वतां । तुटे तोचि मोक्ष ॥३९॥
मरणा ऐलीकडे मेला । मृत्यु यावा कोणाला ।
मरणाभावीं स्मरणाला । काय काज ॥४०॥
त्याचा प्रकार पुढें असे । येथें बोलिलें कांहींसें ।
कारण संशय कांहीं न सोसे । परब्रह्मीं ॥४१॥
संशय तितुका घातक । बळेंचि धरी वेगळिक ।
म्हणून संशय-छेदक । विचार असावा ॥४२॥
आतां श्रुति युक्ति अनुभव । जाणावें हें सर्व ।
संशयाचा ठाव । पुसून टाकी ॥४३॥
करणें न करणें अन्यथा करणें । इतुकें देहाचेनि गुणें ।
श्रवणमननादि साधनें । देहास्तव ॥४४॥
पाप पुण्य सुख दु:ख । ज्ञान ध्यान अशेख ।
निश्चय समाधिहि देख । देहसंबंध ॥४५॥
आत्मत्वीं हें काहीं नसे । बोलिजे त्याहून अनारिसें ।
तेंचि आपण ज्ञान ऐसें । तरी संशय कोणा ॥४६॥
आत्मा आत्मत्वीं उरला । तत्क्षणीं संशय हरपला ।
येणें रीती प्रसंग जाला । संशयछेद ॥४७॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
संशयछेदनप्रकारे । तृतीयसमास: ॥३॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ४ था
कर्मक्षयानुकार


आतां श्रुतीचा संकेत । कीं सर्व कर्मांचा घात ।
बहुवचनें प्रारब्धसमवेत । सर्वहि गेलें ॥१॥
संचित जें पूर्वार्जित । तेंचि प्रारब्ध भोगा येत ।
प्रस्तुत जें होय संपादित । तेंचि क्रियमाण ॥२॥
स्वात्मानुभव अज्ञान । तेणेंचि संभवे कर्तेपण ।
व्यर्थचि सोसी जन्ममरण । चक्रभ्रमणापरी ॥३॥
संचितेंचि देह जाला । प्रारब्धें सुखदु:ख पावला ।
क्रियमाण येथें करू लागला । पुढील जन्मा आधारु ॥४॥
इतुक्याचें बीज अज्ञान । तेंचि ज्ञानें होय दहन ।
जन्ममरणातीत आपण । ज्ञान तें हेंचि ॥५॥
तरी आतां कोण कर्ता । अहंपणाची मिथ्या वार्ता ।
अहंकर्तृत्वचि निमतां । त्रिविध कर्मे नासलीं ॥६॥
स्वप्नीं होताती व्यवहार । अवस्थाकालीं जे साचार ।
पुण्यपापाचे संस्कार । सुखदु:खप्रतीति ॥७॥
तेथें जें जें पुण्य घडलें । जागृतीं कोण स्वर्गा गेलें ।
अथवा महापाप प्रतीतीस आलें । कोणें घेतलें प्रायश्चित्त  ॥८॥
सुखदु:ख पुण्यपाप । हा तोंवरीचि संताप ।
जागृति येतां आपेआप । सर्वहि निमालें ॥९॥
अज्ञान सुषुप्ती गहन । मी कर्ता भोक्ता हें स्वप्न ।
मी आत्मा हें होतां ज्ञान । सकार्य नासे ॥१०॥
मागें जें पुण्यपाप केलें । तें ज्ञान होतां जळालें ।
अहंकर्तृत्व जेव्हां निमालें । शून्य पडिले क्रियमाणा ॥११॥
प्रारब्ध देहासी भोग । नाना सुखदु:खांचा प्रसंग ।
आत्मा आपण असंग । एवं प्रारब्धही नाहीं ॥१२॥
ऐसें ऐकतां म्हणे श्रोता । सर्व करीतसे ज्ञाता ।
करून कैसा तो अकर्ता । आम्हां सांगावें ॥१३॥
वक्ता म्हणे सावधान । गीतेंत बोलिला श्रीकृष्ण ।
देहेंद्रिय अहंकार प्राण । पांचवें दैव ॥१४॥
इतुका मिळे संघात । न्यायान्याय कर्म समस्त ।
होत तया अलिप्त । गृहकर्मा दीप जैसा ॥१५॥
न जाणतां आत्मस्वरूप । संघाताचें नेणतां रूप ।
आत्मत्वीं करिती आरोप । कर्तेपणाचा ॥१६॥
मेघगति चंद्रावरी । बाळ जैसा आरोप करी ।
तैसे अज्ञान तोंवरी । अहंकर्तव्यता ॥१७॥
संशयातीत आपण । ज्ञानेंचि गळालें मीपण ।
संचित आणि क्रियमाण । तत्क्षणीं दग्ध जालें ॥१८॥
म्हणसी स्वप्न सुकृत दुष्कृता । दग्ध जालें जागृति येतां ।
तैसें पूर्वार्जित संचिता । ज्ञानें नाशिलें ॥१९॥
परी जागृतीसी कर्म जालें । तें पुढें पाहिजे भोगिलें ।
ज्ञानोत्तरीं क्रियमाण घडलें । तें भोगणें लागे ॥२०॥
ऐसें न घडे सर्वथा । नाहंकर्तृत्वें गेलें वृथा ।
पापपुण्यादि अनर्था । बोलोंचि नये ॥२१॥
तेणें सर्वासि वधिलें । अथवा ब्रह्मांड रचिलें ।
श्रीकृष्णवचनें कळलें । ज्ञाता अलिप्त ॥२२॥
जेव्हां अज्ञान बळकट होतें । तेव्हांचि नातळे कर्मातें ।
उगेंचि धरितां मीपणातें । सुखदु:ख पावे ॥२३॥
सुखादि भोक्तृत्व मुळीं नाहीं । अहंकर्तुत्वें दिसें कांही ।
ज्ञानें निमतां अहं-अही । न बोलतां अकर्ता ॥२४॥
मृगजळ जेथें पडिलें । तेथें तृणहि नाहीं बुडालें ।
आटतां कोरडें जालें । बोलावें नलगे ॥२५॥
एवं क्रियमाण नाहीं ज्ञात्यासी । घडतसे तया गति कैसी ।
ऐसें कांहीं कल्पिसी । श्रुतिसिद्ध ऐका तें ॥२६॥
ज्ञात्याचें कर्म पुण्यात्मक । त्याचे अधिकारी सेवक ।
वंदिती पूजिती निष्ठा एक । मानसीं जया ॥२७॥
जें कां निंदक दुर्जन । गांजिती लाविती दूषण ।
ज्ञात्याचें जें पाप गहन । तयांचे माथां ॥२८॥
पशु धन वस्त्रे जितुकें । त्यासि अधिकारी पुत्रादिकें ।
ज्ञाता अलिप्त विवेकें । मोकळा जाला ॥२९॥
श्रोता म्हणे जी भलें जालें । संचित क्रियमाण नासलें ।
परी प्रारब्ध पाहिजे भोगिलें । ज्ञातयानीं ॥३०॥
वक्ता म्हणे हो आयिका । उगा गलबला करूं नका ।
प्रारब्धभोग देहादिकां । कीं आत्मयासी ॥३१॥
देहाचें तादात्म्य जो धरिता । अज्ञान अहंकार तत्वतां ।
देहसंघात नव्हे कीं ज्ञाता । तरी प्रारब्ध कोणा ॥३२॥
प्रारब्ध देहासी भोगवी । आत्मत्वीं केवि बोलावी ।
ज्ञाता आत्मा भेद भावी । तोचि अधम ॥३३॥
लोखंड कुटितां घणीं । अग्नीसी नव्हे जाचणी ।
बळें कल्पिजे अज्ञानीं । प्रारब्धही तैसें ॥३४॥
श्रुति अज्ञांना सांगत । कीं ज्ञाता प्रारब्धीं वर्तत ।
माता जैसी बुझावीत । रडतयासी ॥३५॥
ज्ञातयासी प्रारब्ध नाहीं । श्रुतीनें उभवून बाही ।
सर्व कर्माचा लेश नाहीं । बहुवचनें बोलत ॥३६॥
एवं सर्व कर्मांची क्षीणता । वस्तुरूप असे ज्ञाता ।
यदर्थी संशयाची वार्ता । बोलोंचि नये ॥३७॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
कर्मक्षयानुकारे । चतुर्थसमास: ॥४॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ५ वा
प्रारब्धकर्मानुकार


विवेकें प्रारब्ध देहासी । भोगितां भय काय आत्मयासी ।
अखंड परिपूर्ण अभेदासी । ज्ञाता पावला ॥१॥
म्हणसी अभेदज्ञान जालिया । प्रारब्ध नसावें ज्ञातया ।
भोगानंतरें पावे क्षया । हें अघटित ॥२॥
तरी ऐसें न कल्पावें । ज्ञान होतां लया जावें ।
तरी जगदोद्धार संभवे । कोणें प्रकारें ॥३॥
ज्ञाते प्रारब्धिं वर्ततां । ज्ञातयासी नसे वार्ता ।
मुमुक्षुसाधकापुरता । महोदय जाला ॥४॥
जैसें सूर्यादिकां भ्रमण । स्वात्मार्थे नसे जाण ।
त्रिभुवनींचे सर्व जन । प्रकाशें वर्तती ॥५॥
ब्रह्मा विष्णु सदाशिव । तेथून परंपरा समुदाव ।
गुरुशिष्यद्वारां अपूर्व । ज्ञानप्रवाह चालिला ॥६॥
मागें पुढे आणि वर्तमानीं । समाधान पावले ज्ञानीं ।
हें प्रारब्धाची करणी । ज्ञानोत्तर ज्ञात्याचे ॥७॥
अज्ञान ज्ञानिया प्रारब्ध । सारिखा देहाचा संबंध ।
निद्रा आहारादिकां भेद । किमपि नाहीं ॥८॥
भोग उभयातें समान । परी ज्ञाता आनंदें समाधान ।
अज्ञान पावती शीण । नाना सुखदु:खें ॥९॥
मज अप्राप्त तें प्राप्त व्हावें । प्राप्त तें चिरकाल राहावें ।
नाना सायास करूं धावे । दु:खरूप नेणें ॥१०॥
प्राप्त विषयासी आनंदें । सवेंचि नासतां खेदे ।
रडे पडे आक्रंदे । वासनाबद्ध हो‍ऊनी ॥११॥
ज्ञाता ज्ञानें समाधान । आपणांहून जें कांहीं भिन्न ।
तें मृगजळासमान । मिथ्यात्वें पाहे ॥१२॥
मृगजळें तृषाहरण । होय यासी काय प्रमाण ।
विषयजाता पडिलें शून्य । आतां काय इच्छावें ॥१३॥
इच्छा नसतां प्राप्त जालें । तें तें उगेंचि भोगिलें ।
तेणें सुख अनुभविलें । न वचे विषयाचें ॥१४॥
अंत्यजाच्या घरिंचा पाक । जालासे परम रसिक ।
तया सोवळे वैदिक । नातळती जैसें ॥१५॥
आत्मा हा सोवळा ब्राह्मण । देहादि अंत्यज संपूर्ण ।
तरी प्रारब्धभोगाचा शीण । आत्मबोधें कैचा ॥१६॥
कर्मानुसार विषय नासती । ज्ञात्यासी विषाद न चित्तीं ।
जैसी वांजेची संतती । एकदाचि बुडाली ॥१७॥
इंद्रपदादि प्राप्त जालें । अथवा सर्वही बुडालें ।
परी हर्ष विषाद टाकिले । तरी सुखदु:ख कैचें ॥१८॥
सुखदु:ख धर्म मनाचा । संगचि सांडिला तयाचा ।
तेणेंविण विषयभोगाचा । संबंध नसे ॥१९॥
आत्मबोधें संतोषला । सर्व विषयाचा त्याग केला ।
दरिद्री राज्यपद पावला । पूर्वील चिंध्या नेणे तों ॥२०॥
येथें आक्षेपु असे केला । ज्ञाता इच्छितो विषयाला ।
तरी अभाव कामनेचा जाला । काशावरुनी ॥२१॥
इच्छा जरी ज्ञातयासी । तरी सुखादि अप्रतीति कैसी ।
सांडोनि हर्ष शोकासी । समाधान कैसें तें ॥२२॥
आतां याचें कैसें उत्तर । प्रारब्धाचे तीन प्रकार ।
इच्छा अनेच्छा आणि पर । भोगवी देहासी ॥२३॥
इच्छून यत्नें संपादिलें । तें इच्छा प्रारब्ध बोलिलें ।
न इच्छितां भोगासि आलें । अनेच्छाकर्म ॥२४॥
इच्छा अनेच्छा दोन्ही नसे । परदाक्षिण्याचें मिषें ।
भोगणें सुखदु:खाचें अपैसे । परेच्छाकर्म तें ॥२५॥
हे तिन्हींही एकासी असती । एक नेमिता न ये मति ।
इच्छिता न इच्छिता योय प्राप्ति । काल-कर्माधीन तें ॥२६॥
क्षुधेचें करावें हरण । इच्छून कई भिक्षाटण ।
तेथें मिळालें वस्त्रधन । इच्छेवाचुनी ॥२७॥
मित्र कोणी आवडता । त्या नसावी दु:खवार्ता ।
उपयार्थ लगबग करितां । सुख दु:ख पावे ॥२८॥
देहधारी जितुका जाला । प्रारब्धें न वचे सोडिला ।
अरे कर्माचाचि उभारिला । तेणेंवीण न राहे ॥२९॥
पट सुताचा विणिला । तंतूंत तंतू गोविला ।
गोवा अवघाचि काढिला । तरी पट कैचा ॥३०॥
तैसें प्रारब्धावाचुनी । देह हा नसे नयनीं ।
सुखदु:ख-भोग तया लागुनी । चुकेना कीं ॥३१॥
प्रतिकार होणाराचा । जरी होता सुखदु:खाचा ।
नल-राम-धर्मादिकांचा । वनीं वास न होय ॥३२॥
ईश्वर अंगें आपण । प्रारब्ध भोग नव्हे न्युन ।
ईशसामर्थ्य मानिसी उणें । तोचि प्रेरक कर्मासी ॥३३॥
आपुली आज्ञा चक्रवर्ती । पाळितसे यथा रीती ।
म्हणोनि राजसामर्थ्यशक्ति । काय उणी जाली ॥३४॥
असो प्रारब्ध देहा सुटेना । ज्ञाता प्रतिकारही करीना ।
हर्ष शोक टाकुनी नाना । मौनेंचि भोगी ॥३५॥
इच्छून भोगी जरी ज्ञाता । तरी त्या हर्षशोकाची नसे वार्ता ।
कारण नामरूपात्मक द्वैता । शोन्य पडिलें ॥३६॥
द्वैत सत्य जरी असावें । तरी हानि लाभ संभवे ।
हानिलाभेविण असावें हर्ष शोक केवी ॥३७।
जैसे देहीं नाना अवयव । इतुका मीचि हा दृढभाव ।
उजवे करींचे अलंकार सर्व । डावे हाती घातले ॥३८॥
एका लाभ एकासी हानी । काय दिसती भिन्नपणीं ।
हर्ष शोक न वाटे मनीं । एकात्मता दृढ जाली ॥३९॥
तैसें हे चराचर जितुकें । आपुला ठाई अनेकें ।
मीतूंपणेंविण विवेकें । एक आत्मा परिपूर्ण ॥४०॥
आपणामध्यें विषयजात । येथें कोणतें अप्राप्त ।
गेले आले आपणांत । लाभ ना हानी ॥४१॥
दृढ बोधें अद्वैत जाला । हर्ष शोक नि:शेष गेला ।
मग कोटि इच्छा करूं लागला । तेणें उणें कोणतें ॥४२॥
इच्छा हें अज्ञान जीवातें । बांधून घाली बळें जन्मातें ।
त्याचि इच्छेनें ज्ञानियां होतें । द्विगुण समाधान ॥४३॥
एक मुळी मार्गी पडली । एक भ्याला एकें ओळखिली ।
दोघांची अवस्था भिन्न जाली । विवेक अविवेकें ॥४४॥
अबोधाचें चिन्ह ते प्रीति । अनुराग असो ज्ञात्याप्रती ।
दोहीं वचनांची यथा स्थिति । सार्थक्यता जाली ॥४५॥
शंकराचें जें आभरण । तेंचि इतरासी मरण ।
अज्ञानाचें जें दूषण । होय भूषण ज्ञानियां ॥४६॥
म्हणोनि ज्ञानी आणि अज्ञान । उभयतां भोग समान ।
देहद्वयाचेंहि दिसणें । सारिखें असे ॥४७॥
प्रारब्ध ज्ञाना विरोधि असे । तरी जनकादि राहती कैसे ।
प्रवर्तती हननीं तैसे । ज्ञानसिद्धि व्हावया ॥४८॥
अथवा ज्ञान विरोधी प्रारब्धासी । बोलूं नये निश्चयेसी ।
एक विषय असतां दोहींसी । विरोध होता ॥४९॥
भिन्न विषय भिन्नपणीं । विरोध नव्हे या लागुनी ।
पूर्वपश्चिमे एकत्र गमनीं । नवचे जैसें ॥५०॥
स्वरूपाविण जितकें अन्य । तितुकें मिथ्यात्वें अवलोकन ।
हेंचि ज्ञानाचे लक्षण । प्रारब्धें न नासे ॥५१॥
विषय सत्यत्वें स्थापावे । मग जीवासी भोग द्यावे ।
ऐसें कदा न संभवे । मिथ्यात्वें भोग घडती ॥५२॥
इंद्रजाल मिथ्याचि परी । विनोदें मनरंजन करी ।
पाहतां तयासी निर्धारी । सत्यत्व नवचे ॥५३॥
प्रारब्ध अग्र हें जीवासी । सुखदु:ख द्यावे निश्चयेसी ।
सत्यचि प्रतिपादी विषयासी । हें तो न घडे ॥५४॥
म्हणोनि ज्ञाना विरोधि नव्हे । प्रारब्ध भोगून नासताहे ।
प्रारब्धासीहि नासून लाहे । नि:शेष ज्ञान ॥५५॥
सर्व मिथ्या जाणावें । खांदून नवचे काढावें ।
प्रारब्धभोग सुखें नावें । घडेना कां ॥५६॥
असो ज्ञान प्रारब्धाप्रती । विरोध नसे गा निश्चिती ।
ज्ञान अज्ञान एक स्थिति । न घडे कदा ॥५७॥
अज्ञान नि;शेष जरी गेलें । तरिच ज्ञान प्रतिष्ठिलें ।
म्हणून अज्ञान नाशिलें । ज्ञानें येणें ॥५८॥
विषदंत उपडिला सर्पाचा । क्रीडतां लेश नसे भीतीचा ।
तैसा ठाव पुसून अज्ञानाचा । प्रारब्ध भोगी ॥५९॥
अज्ञान कारण गेलें । प्रारब्ध कार्य कैसें उरलें ।
म्हणसी तरी राहिलें । कारणाभावीं क्षणभरी ॥६०॥
वृक्ष मुळींहूनि तोडिला । तत्क्षणीं न वचे वाळला ।
रज्जु कळतां सर्प गेला । परी कंप राहे ॥६१॥
देह बहुत काळ राहतो । क्षणिक कैसा मानावा तो ।
म्हणसी तरी कल्पांत होतो । आमुचे क्षणीं ॥६२॥
स्वप्नीं जैसे क्षणांत । बहुकाळ वाटे लोटत ।
ज्ञानोत्तरी महाकल्पांत । क्षणहि न वचे ॥६३॥
असो देहद्वयाचे भोग । होतांहि आपण नि:संग ।
परिपूर्ण अक्षई अभंग । कालकर्मातीत तो ॥६४॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
प्रारब्धकर्मानुकारे । पंचमसमास: ॥५॥
इति पंचिका संपूर्णा ॥९॥ ओवीसआंख्या २०९

GO TOP