॥ श्रीहंसराज स्वामी कृत ॥

॥ आगमसार ॥

(उत्तरार्ध)

पंचिका ८ वी
समाधिअभ्यास

॥ श्रीरामसमर्थ ॥

समास १ ला
निदिध्यासपंचदशांगप्रकार


श्रोता पुसे वक्तया लागून । पूर्वार्धीं जालें निरूपण ।
उत्तम अधिकारियाचें लक्षण । आतां एक अपेक्षा ॥१॥
मंदप्रज्ञ भावार्थी । तया साधनें मोक्षप्राप्ति ।
तरी तयासि होय मुक्ति । तेचि निरोपा ॥२॥
वक्ता बोले तदनंतर । त्यासिहि पाहिजे अधिकार ।
विश्वासी आणि तत्पर । साधानाविशीं ॥३॥
सुषुप्ति आणि मरण । तों काल राखी अनुसंधान ।
तरी तोहि पावे समाधान । विचारापरी ॥४॥
सांख्ययोगें होय पावन । तेंचि पाविजे योगेंकडून ।
ऐसें बोलिला भगवान । अर्जुनाप्रति ॥५॥
येथें कोणी भाविती । मायादिकां सत्यत्वें स्थापिती ।
तरी ते मतवादियाची मति । आभासयुक्त सांख्यादि ॥६॥
सांख्य म्हणिजे विचार । योग म्हणिजे चित्त स्थिर ।
विचारें पावले परपार । तें योगेंहि पावे ॥७॥
व्हावें चित्त एकाग्र । वैराग्य विवेक समग्र ।
तेणें करावी आदर । निर्गुणोपासना ॥८॥
त्या उपासनेचें लक्षण । बहुधा असे भिन्न भिन्न ।
साधन पाहतां अनुसंधान । एकचि असे ॥९॥
श्रीमत्‌ आचार्य उक्ति । निरोपिली अपरोक्षानुभूतीं ।
बोलिली साधनसंपत्ति । पंधरा अंगे ॥१०॥
नामें मात्र भिन्न भिन्न । जाणिजे एक अनुसंधान ।
ऐका तयाची नामाभिधानें । आणि रूपें कैसीं ॥११॥
यम नियम त्याग मौन । देशकाल आसन ।
मूलबंध देहसमान । दृष्टिस्थिति ॥१२॥
प्राणायाम प्रत्याहार । धारणा ध्यानप्रकार ।
समाधि हा निर्धार । पंधरा अंगे ॥१३॥
हे सुलभ राजयोगिया । कठिण नव्हेति अभ्यासावया ।
निदिध्यासा अधिकार जया । तेणें हेंचि अनुष्ठावें ॥१४॥
जयासि न ठके श्रवण मनन । अनुसंधानीं जो मळिण ।
तेणें योगाभ्यास करणें । पतंजलियुक्त ॥१५॥
जयाचे शुद्ध हृदय । तेणें करणें हा उपाय ।
तोचि कैसा यथान्वय । बोलिजे तो ॥१६॥
सर्व ब्रह्म ओळखावें । बाह्येंद्रियासी आवरावें ।
विवेक विषय त्यागावें । हा अभ्यास यमाचा ॥१७॥
ब्रह्म जें कां परिपूर्ण । तेथें मनाचें अनुसंधान ।
जडजात विसर्जून । हा नियम ज्ञात्याचा ॥१८॥
नामरूप विसर्जावें । अस्तिभातिप्रिय जाणावें ।
चिदात्मत्व आठवावें । हाचि त्याग मुख्य ॥१९॥
वाणी मना अगोचर । हाचि जयाचा निर्धार ।
तेथें चित्तासि करी स्थिर । हेंचि मौन उत्तम ॥२०॥
ब्रह्मीं वाणी मुराली । प्रपंची नवचे बोली ।
सदसत्कल्पना केली । तरी ते व्यर्थ ॥२१॥
म्हणुन शब्दाची प्रवृत्ति । विवादें पडेना गुंती ।
हेंचि मौन निर्धारी चित्तीं । न बोलणें मुर्खाचे ॥२२॥
आदिअंतीं जग नसे । मध्येंहि जाणावें तैसें ।
जयास्तव सर्व दिसे । तोचि देश सेवावा ॥२३॥
जयाचिया निमिष्यांत । ब्रह्मादि होती अनंत ।
तोचि काल सदोदित । प्रातःकाळादि नव्हे ॥२४॥
सर्वाचें जें अधिष्ठान । तेथें सुखें अनुसंधान ।
सहजसिद्ध आसन । जेथें सिद्ध बैसले ॥२५॥
उत्पत्तिस्थान सर्वांचें । तेथेंचि स्थापन मनाचें ।
हें जाणिजे मूलबंधाचे । लक्षण राजयोगिया ॥२६॥
मायेपासून तत्वादि जितुकें । ब्रह्मतत्वींच हे निकें ।
अंगें अंगींच सुशोभकें । समता राहे ॥२७॥
येर देहाचें समानत्व । शुष्ककाष्ठाचें रुजुत्व ।
तें अज्ञानियाचें महत्व । कोरडे श्रम ॥२८॥
नेत्रीं ज्ञानाचें अंजन । सर्व जगचि जगजीवन ।
करी सर्वदा अवलोकन । ज्ञानदृष्टी ॥२९॥
दृश्य द्रष्टा दर्शन । या तिहींसी जें अधिष्ठान ।
तेथें जयाचें अनुसंधान । नासाग्र विलोकन ढोंगिया ॥३०॥
अंतःकरणाची वृत्ति । ब्रह्माकारें स्फुरती ।
निरोधल्या विषयवृत्ति । हाचि प्राणायाम ॥३१॥
प्राणायामाचें लक्षण । पूरक कुंभक रेचन ।
तें बोलिजे भिन्न भिन्न । अनुसंधानात्मक ॥३२॥
प्रपंच नामरूपात्मक । याचा निषेध तो रेचक ।
मी ब्रह्म हें धरिलें एक । पूरक तो हाचि ॥३३॥
तया वृत्तीचें निश्चलत्व । हें कुंभकाचें महत्त्व ।
ज्ञानिया असे सहजत्व । अज्ञान घ्राणा पीडिती ॥३४॥
विषय ब्रह्माकार पाहे । ब्रह्मीं चित्त स्थिर राहे ।
ज्ञात्यासि हा सुलभ आहे । प्रत्याहार ॥३५॥
मन धांवताहे जेथें जेथें । तो आपणासी पाहे तेथें ।
येणें रीती धरणें मनातें । धारणा प्रसिद्ध जगीं हेची ॥३६॥
आता चवदावें ध्यान । जेथें जेथें जाय मन ।
तेथें ब्रह्म परिपूर्ण । कोंदाटलेंसे ॥३७॥
तेथें तरी विषय कैचा । चित्तीं ध्यास निरालंबाचा ।
हाचि अखंड ध्यानाचा । राजयोगिया आनंद ॥३८॥
तो ग्रासुनी वृत्त्यानंद । सुखरूप स्वानंदकंद ।
हरपला द्वैताचा भेद । हा समाधि ज्ञानिया ॥३९॥
ऐसीं हें पंधरा अंगें । अभ्यासी जो संतसंगे ।
एकरूप अंतरंगे । सहजसिद्ध ॥४०॥
तया अभ्यासें कडून । अवलंबे अपरोक्ष ज्ञान ।
संशयरहित समाधान । पावे योगिराज ॥४१॥
जाले साधनाचें सफळ । उरलें परब्रह्म केवळ ।
माया अविद्येचा मळ । अभ्यासें धुतला ॥४२॥
मग साधनापासून सुटला । केवळ निःसंदेह जाला ।
बंधमोक्षवार्ता तयाला । उरली नाहीं ॥४३॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
निदिध्यासपंचदशांगप्रकारे । प्रथमसमासः ॥१॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास २ रा
निर्गुणोपासनाप्रकार


निर्गुण ब्रह्म उपासन । हेंचि मुमुक्षूसी साधन ।
भवबंधाचे निकृंतन । तात्कालचि होय ॥१॥
संवादि भ्रमाचे परी । सत्य वस्तूचें ध्यान करी ।
चिरकाल अभ्यासितां दुरी । मुक्ति नसे साधका ॥२॥
वेगळाले आवरक स्थानीं । ठेविले दीप आणि मणी ।
उभयांची प्रभा अंगणीं । सारिखी पडिली ॥३॥
कोणी एक दोघे जण । उभय प्रभा अवलोकून ।
मणिबुद्ध्या करिती गमन । दोघे दोहींवरी ॥४॥
मणिबुद्ध्या दीपावरी । धाविला त्यासी श्रमासी उरी ।
मणि न लभेचि करीं । विसंवादी भ्रम ऐसा ॥५॥
देखुनी मण्याचे प्रभेला । अनुमानें मणीस वाटला ।
धावतां मणिलाभ झाला । तो संवादी भ्रम ॥६॥
तैसें निर्गुण ब्रह्म ध्यातां । निर्गुणचि होय तत्त्वतां ।
कीटक भ्रमरीतें आठवितां । भ्रमरीच होय ॥७॥
श्रोता म्हणे जी निर्गुण । जाणतां करावें ध्यान ।
कीं न जाणतां अनुसंधान । किजेत आहे ॥८॥
श्रुतिसिद्ध कळतां प्राप्त जालें । मग ध्यान कासया लागलें ।
न कळतांहि ध्यान घडलें । नवचे कदा ॥९॥
ऐसें उभयपक्षीं पाहतां । ध्यानें नये उपासितां ।
ऐसें ऐकूनियां वक्ता । म्हणे तिसरा पक्ष ॥१०॥
ब्रह्म परोक्षत्वें जाणावें । सच्चिदानंद ओळखावें ।
अपरोक्षालागी स्वभावें । ध्यान घडे साधका ॥११॥
गुरुपदीं अति विश्वास । श्रवणमनन रात्रंदिवस ।
तरी परोक्ष ज्ञान तयास । तात्काळ होय ॥१२॥
विचारें अपरोक्ष जाणतां । समाधान पावे अवचिता ।
विचारा असे प्रतिबंधता । तरी ध्यान करावें ॥१३॥
ब्रह्म परोक्षत्वें जाणितलें । तरी भ्रम कां नाम ठेविलें ।
स्वतां निजांगें नाहीं जालें । म्हणोनि भ्रम ॥१४॥
मनबुद्धि अगोचर । ब्रह्म असे निर्विकार ।
श्रवणमननें केला निर्धार । सद्‌गुरुवचनें ॥१५॥
ब्रह्म परिपूर्ण कोंदाटलें । ऐसें अनुसंधान लागलें ।
परोक्षत्वें अनुभविलें । सच्चिदानंद ॥१६॥
विष्णु आणि सदाशिव । शास्त्रीं कळले सावयव ।
तैसेचि ध्यानीं धरी आठव । मानसपूजनीं ॥१७॥
तेचि वासना दृढ होतां । विष्णु शिव प्रगटतीं तत्त्वतां ।
इच्छिलें पुरविती भक्ता । कृपाळुदेव ॥१८॥
तैसे ब्रह्म निर्गुण ध्यातां । वेगळा नुरेचि तत्त्वतां ।
ब्रह्मरूप अवचिता । हो‍ऊनी जातो ॥१९॥
हा मनाचा स्वभाव । जैसा जैसा दृढभाव ।
तैसाचि होय स्वयमेव । अन्यथा नव्हे ॥२०॥
भूताचें ध्यान करितां । भूतें होतीं तत्त्वतां ।
देव ध्यानीं आठवितां । देवा पाविजे ॥२१॥
जे जे धरिलें मनें । तैसे लागे जीवासि होणें ।
म्हणून निर्गुण उपासनें । निर्गुणचि होईजे ॥२२॥
श्रोता म्हणे जी पुढती । ध्यानें धरावे सगुण मूर्ति।
निराकार जे आदिअंती । तरी ध्यान कैसे ॥२३॥
वक्ता म्हणे ध्यान नव्हे । जाणणें तरी कोठे संभवे ।
ज्ञानेवीण पावावें । परपार कैसें ॥२४॥
श्रोता म्हणे ब्रह्म स्वप्रकाश । विचारें कळें साधकास ।
परी ध्याना नसे अवकाश । अंतःकरणीं ॥२५॥
वक्ता म्हणे ज्ञानें कोणें । स्वप्रकाशातें जाणें ।
जड अवधी करणें । जाणती ना ॥२६॥
श्रोता म्हणे न कळे कोणासी । बुद्धि निश्चया करी ऐसी ।
तैंचि आपण असंगासी । जाणणें घडे ॥२७॥
वक्ता म्हणे जैसें जाणिले । आपण असंगसें कळले ।
तैसेंचि पाहिजे ध्यान केले । निदिध्यासरूप ॥२८॥
श्रोता म्हणे ज्ञान ध्यान । एकरूप दिसती समान ।
वक्ता म्हणे सावधान । भेद आहे ॥२९॥
विसर आठवातीत । अंगे ब्रम्हचि निश्चित ।
वस्तुतंत्र त्रिपुटीरहित । या नांव ज्ञान ॥३०॥
कर्तृतंत्रें उपासन । ब्रह्म मी ऐसें करी ध्यान ।
त्रिपुटीचें होतसें भान । द्वैतरूपत्वें ॥३१॥
जो काल राहे ध्यान । तो काल वाटे समाधान ।
ध्यान भंगतां आपण । तळमळी जीविं ॥३२॥
ध्यानें जें संपादिलें । तेणेंविण लया गेलें ।
वस्तुरूप नाहीं जालें । म्हणोनिया ॥३३॥
वस्तुरूप व्हावयासाठी । ध्यान साधन कचाटि ।
होता अभ्यासाची पुष्टी । ज्ञानही लाभे ॥३४॥
म्हणऊन ध्यान सोडूं नये । हे विचार ज्ञानास उपाय ।
ध्यानेंवीण दुजें काय । समीप असे ॥३५॥
कर्म अर्चन आणि योग । परंपरा तयाचा योग ।
निर्गुणोपासना लागवेग । असंगज्ञान करी ॥३६॥
श्रोता म्हणे निर्गुणोपासना । न करिती कोणी जन ।
कर्मयोग सगुणोपासन । बहुत करिती ॥३७॥
निर्गुण ध्यान श्रेष्ठ जरी । प्रवृत्ति कां नसे तरी ।
जेथें प्रवृत्तीची दाटी भारी । तेंचि श्रेष्ठ ॥३८॥
वक्ता म्हणे अवधारा । कृषिगोरक्षादि व्यापारा ।
जितुका प्रवृत्तिपसारा । तितुका कर्मीं कोठें ॥३९॥
शंभरामाजीं एकला । कर्मप्रवृत्तीं देखिला ।
तरी कृष्यादिकाहून कर्माला । हीनत्व न ये ॥४०॥
सहस्त्र कर्मी मिळतां । योगा प्रवर्ते एकुलता ।
कर्माहून योगयुक्ता । योग्यता असे ॥४१॥
योगाची ही लक्षणगति । एखादिया सगुण भक्ति ।
परी योगाहूनि शक्ति । उपासनेची ॥४२॥
तूं म्हणसी सगुणाचा ठाई । तत्पर असती बहु समुदाई ।
तरी ते कामनेचे अपायीं । गुंतून पडिले ॥४३॥
कामनेवीण सगुण भक्ति । कीं भगवान्‌ सर्वाभूतीं ।
ऐसे भक्त थोडे असती । परी श्रेष्ठत्व अधिक ॥४४॥
कोटीमाजी कोणी एक । पाहे निर्गुणाचा विवेक ।
निर्गुण ध्यान आवश्यक । श्रेष्ठचि आहे ॥४५॥
श्रोता म्हणे जी पुढती । निर्गुण ध्यानाची संपत्ति ।
श्रेष्ठ परी वाटती । अत्यंत कठिण ॥४६॥
इतर साधनें सुलभ जाणावीं । तरी तेंचि ना आदरावी ।
वक्ता म्हणे हो बरवी । युक्ति काढिली ॥४७॥
ब्राह्मणाचे धर्म कठिण । अत्यंत मोकळे यवन ।
तरि कां सांडून संध्यास्नान । ब्राह्मण भ्रष्टती ॥४८॥
तुजला मनें ओढिलें । देहबुद्धीसी जे सोकले ।
सुलभ परि तया जाले । अत्यंत कठिण ॥४९॥
सोपा यवनाचा पाहून धर्म । सांडिलें आपुलें सर्व कर्म ।
जेव्हां होईल संग्राम । तेव्हां कळेल ॥५०॥
द्वैतीं भय असे उघडें । वाजती श्रुतीचे चौघडे ।
द्वैती जें जें करणें पडे । तें तें भयरूप ॥५१॥
जरी देहबुद्धि मावळे । तयासी साधनसोहळे ।
पुढें सन्निधचि निवळे । ज्ञानसूर्य ॥५२॥
सूर्यापूर्वी अरुणाचा । प्रकाश होय साचा ।
तेवि निर्गुण उपासनेचा । अधिकारी असे ॥५३॥
श्रोता म्हणे जी बरें झालें । महासंशयातें खंडिलें ।
आतां ध्यानचि अभ्यासिलें । पाहिजे साधकीं ॥५४॥
परि हे निर्गुन ध्यान करिता । निर्बंध असे कोणता ।
जपादि मूर्तिध्यान धरितां । नेम बहु असती ॥५५॥
तरि हे आतां सांगावें । नियमेंचि ध्यान करावें ।
मौनादिक अवलंबावे । किंवा कैसें ॥५६॥
वक्ता म्हणे सावधान । कोणतें नसे निर्बंधन ।
अखंड असावे स्मरण । ब्रह्मतत्वाचें ॥५७॥
नलगे एकांत आसन । अथवा जपादि मौन ।
दृढ राखावें अनुसंधान । योषाजारापरीं ॥५८॥
व्हावया क्षुधा हरण । कीजे जैसें भोजन ।
द्वैताचें होय हनन । तैसें ध्यान करावें ॥५९॥
श्रोता म्हणे भोजनासी । निर्बंध असे निश्चयेसी ।
वक्ता म्हणे क्षुधाहरणासी । निर्बंध नलगे ॥६०॥
असो ब्रह्मात्मत्वीं अखंडिं । निरंतर वृत्ति मुरडी ।
जगजीवादिकां रोकडी । मिथ्या पाहे ॥६१॥
ब्रह्मात्मा हेचि सत्य । जगजीवादि अनित्य ।
इतुकेचि ध्यानाचें कृत्य । सर्वदा राहे ॥६२॥
जरी म्हणसी ध्यानासी । मौन असावें वाचेसी ।
इतुके नलगे व्यवहारेसी । स्मरण असावें ॥६३॥
तेंचि वाणीचें चिंतन । श्रोतयासी करी कथन ।
वक्ता सांगतां करी श्रवण । हेंचि एकपरत्व ॥६४॥
तैसेचि व्यापार भोजनादि । आला समय संपादी ।
परी मन गुंतले छंदी । स्वरूपाकारत्वें ॥६५॥
म्हणसी भोजनीं होय विस्मर । देहादि सत्य वाटती जर ।
इतुका नसे अवसर । स्मरे झडकरी ॥६६॥
विस्मर होतां क्षणभरी । व्रतभंग नव्हे निर्धारि ।
वस्तुनिश्चय सदृढ करी । बंधनें येरी कासया ॥६७॥
भोजनादि संपादावें । काव्यतर्कादि सांडावे ।
कृष्यादिकही त्यागावे । ध्याना विघ्नकर जे ॥६८॥
काव्यतर्कादि पाहिले । तरी तत्व जाय उपेक्षिलें ।
म्हणून पाहिजे सांडिलें । अवश्य यासी ॥६९॥
भोजनादि नये सांडितां । शरीर पडेल अवचिता ।
तर्क कृष्यादि न करितां । देहनिर्वाह चाले ॥७०॥
म्हणसी राज्य संपादी जनक । तरी दृढबोध निश्चयात्मक ।
तैसा तुज असतां तर्क । पढें अथवा कृषि करा ॥७१॥
एवं हें निर्गुणोपासन । बहुत होताती पावन ।
पुढे अभ्यासलक्षण । निरोपिजेत ॥७२॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
निर्गुणोपासनप्रकारे । द्वितीयसमासः ॥२॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ३ रा
अभ्यासयोग


ब्रह्म सच्चिदानंद पूर्ण । मागां बोलिलें लक्षण ।
सच्चिद्‍रूपा आच्छादन । अज्ञान माया करीना ॥१॥
सच्चिद् जरी आच्छादावें । तरी अज्ञान कोठें संभवें ।
मायाकार्य व्यवहारावें । कासयावरी ॥२॥
तिसरा अंश आनंदाचा । आच्छादिल्या परी साचा ।
नाश व्हावया आवरणाचा । महावाक्यें प्रवर्तती ॥३॥
व्हावी आनंदाची प्राप्ति । सत्‌शास्त्र सत्संगति ।
उत्तम अधिकारी पावती । विचारें अपरोक्ष ॥४॥
तेवि मंदप्रज्ञा न घडे । तया अभ्यासें मोक्ष जोडे ।
यदर्थी बोलिजे रोकडे । अभ्यासयोग ॥५॥
गुरुमुखें करावें श्रवण । संशयरहित परोक्षज्ञान ।
जाणावें ब्रह्म परिपूर्ण । श्रुतिप्रमाण जें ॥६॥
तेंचि होणें निजांगें । तरी अभ्यास करणें लागवेगें ।
अभ्यासेंवीण वाउगें । शब्दज्ञान ॥७॥
जैसी कोरडी लेखणी । न निघे अक्षरश्रेणी ।
ब्रह्म न जाणतां मनीं । सर्वब्रह्मता उमटेना ॥८॥
अंतःकरण गुहास्थानीं । ब्रह्म निहित श्रुतिवचनीं ।
त्या मषीतें बुद्धिलेखणी । अभ्यासें चुबकळी ॥९॥
मग इंद्रियांची प्रवृत्ति । जेथें तेथें प्रगटे ज्ञप्ति ।
तेंचि कैसे यथानिगुती । बोलिजेति साधन ॥१०॥
अभ्यासाचिया भूमिका । चारी गा शीष्यटिळका ।
त्या अभ्यासाविया एका । अंतःकरणीं ॥११॥
विक्षिप्तता गतायाता । संश्लिष्टता सुलीनता ।
एकांती बैसुनी तत्वतां । भूमिका अभ्यासी ॥१२॥
मन जेथून उमटतें । विषय कल्पना आठवितें ।
आठवणीतें जाणतें । तेंचि कवण ॥१३॥
सांडूनिया मनपण । स्फुरण वायूचें लक्षण ।
तेथें निश्चळ रूप जाणणें । अवलंबावे ॥१४॥
स्फुरण उपाधीस्तव । एकदेशी चंचलस्वभाव ।
दिसूं लागलें परी ते वाव । निश्चळ गगनापरी ॥१५॥
तेंचि निर्धारितां अंतरीं । चैतन्य सागरापरी ।
मध्यें स्फुरणाची लहरी । एकदेशी दिसे ॥१६॥
तेंचि आपणसें वाटलें । तेणें आनंदें ब्रह्मांड भरलें ।
तें सुख नवचे बोलिलें । ज्याचा तो जाणे ॥१७॥
परी अभ्यास करितां । विघ्नें होताती तत्वता ।
तेहि चार ओळखीं । आता परिहारासहित ॥१८॥
विक्षेप लय कषाय । चौथा रसास्वाद होय ।
भूमिका अभ्यासितां जाय । विघ्न निरसुनी ॥१९॥
विक्षेपाचें कैसें स्वरूप । विषयाकार मन संकल्प ।
निर्विकारीं भासती अल्प । देखिलें पदार्थ जे ॥२०॥
येथें पाहिजे वैराग्य । जें ऐश्वर्याचें सौभाग्य ।
दोषदृष्टीनें अयोग्य । त्याग कीजे ॥२१॥
तो त्याग तरी कैसा । असावा विवेक सरिसा ।
विषय पदार्थाचा ठसा । उमटला काशावरी ॥२२॥
आकाशीं उमटती मेघ । कीं पाणियावरी तरंग ।
तैसे स्वरुपीं अमोघ । विषय भासती ॥२३॥
गोंडाळ सांडून एकीकडे । नीर जैसे सेवणे पडे ।
तैसें निजरूप रोकडे । जाणून विषय त्यागावा ॥२४॥
एकदा सोडितां न जाय । वारंवार भास होय ।
विवेकें सांडावा उपाय । दुजा नाहीं ॥२५॥
हा विक्षेप विक्षिप्तता । हाचि अभ्यास सर्वदा करितां ।
मनासि गोडी अवचिता । उपजे ब्रह्मीं ॥२६॥
परी दोहीकडे आवडी । विषयाकडे क्षणें वोढी ।
क्षणें स्वरूपीं मारी बुडी । आपुले आपण ॥।२७॥
यासि म्हणिजे गतायाता । हा विक्षेप संस्कार ओळखी ताता ।
यासि पूर्वाभ्यास विवेकसहित । वैराग्य असावें ॥२८॥
होतां अभ्यासपाटव । मनासी विषयाचा अभाव ।
विषयावीण स्वभाव । मनाचा हारपे ॥२९॥
येणें रीती विक्षेपाचें । अभ्यासें मूळ तुटें त्याचें ।
पुढें विघ्न असे लयाचें । तें दोप्रकारें ॥३०॥
मनाचें राहतां चळण । निद्रा व्यापी येऊन ।
अथवा वृत्ति होय शून्य । न स्मरे कांही ॥३१॥
तेणें आत्मत्व अंतरलें । निज सुखासी बिघडलें ।
याचें निरसन पाहिजे केलें । अत्यंत आवडीनें ॥३२॥
मी सर्व सुखाचा कंद । अमुप निष्कल निर्द्वंद्व ।
आठवावें परी शब्द । अवलंबू नये ॥३३॥
तेणें सुखाचि उमटे । वृत्तिमाजीं भरतें दाटे ।
तेणें निद्रादि वोहटे । प्रकाशीं तम जैसें ॥३४॥
तो वृत्यानंद अवलंबितां । तेचि जाणावी संश्लिष्टता ।
लय विक्षेपादि समस्ता । दवडिले इनें ॥३५॥
संश्लिष्टतेपासून । विघ्नें उमटतीं दोन ।
कषाय आणि रसास्वाद । विघ्नकर समाधीसी ॥३६॥
हिरवें पिवळें दिसावें । अथवा नादचि उमटावें ।
हें कषायाचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥३७॥
मी ब्रह्म जालों परिपूर्ण । वृत्तीनें घेतला अभिमान ।
स्वस्वरूपाहून पडिला भिन्न । हा रसास्वादु ॥३८॥
यासि कैसें करावें । भिन्न वृत्तीतें सांडावें ।
नादरंगही त्यागावे । वमक जैसे ॥३९॥
वृत्ति स्वरूपींच मुरे । भूमत्वचि मात्र उरे ।
मेघ गगनींच विरे । कीं तरंग सागरीं ॥४०॥
हे जाणावी सुलीनता । निर्विकार जे अवस्था ।
ऐसा समाधि दृढ होतां । निर्विशेष ब्रह्मानंद ॥४१॥
अपरोक्ष सुख अनुभविलें । अंतःकरण चुबकळलें ।
मन बुद्धीसी दाटलें । अहंकारासहित ॥४२॥
तुटतां अज्ञान आवरण । ब्रह्म जें का सच्चिद्‍घन ।
हृदयाकाशीं भरलें पूर्ण । आनंदें सहित ॥४३॥
इंद्रियद्वारें दाटलीं । तेणें घटाची घनता विराली ।
सर्वांगाची दशा जाली । आकाशापरी ॥४४॥
आनंदप्रकाश उसळला । सर्व ब्रह्मांडभरी जाला ।
सकळ पिंडासी व्यापिला । अंतर्बाहेरी ॥४५॥
कठिणपण उरोचि नेदी । अणुसहित सर्वातें भेदी ।
पृथ्वी आकाशातें कोंदीं । आपुले पुष्टपणीं ॥४६॥
ब्रह्मांडा न धरवे धीर । कठिणत्व विरालें समग्र ।
नामरूपाचा व्यवहार । मृगजळापरी ॥४७॥
आत्मस्वरूपाच्या पुरीं । अनंत ब्रह्मांडाच्या हारी ।
अणु तुषाराच्या लहरी । दिसती स्वानुभवें ॥४८॥
त्या वृत्तीतें जरी सांडिलें । अनंत ब्रह्मंड लया गेलें ।
उपरी जें निःसंग भरलें । केवळ ब्रह्म ॥४९॥
जया अभ्यासीं आवडी । तेणें स्वानुभवें उभविली गुढी ।
सायोज्यमुक्ति धडफुडी । विवेकें केली ॥५०॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
अभ्यासयोगप्रकारे । तृतीयसमासः ॥३॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ४ था
ब्रह्मानंदविवेचन


आणिकही एक प्रकार । आभ्यासाचा विचार ।
होत असतां व्यवहार । साधकीं आभ्यासावा ॥१॥
एक मुख्य ब्रह्मानंद । दुजेविण सुखकंद ।
अनुभाव्यरूप निर्द्वंद । द्वैतवार्ता नसे ॥२॥
तयाची व्हावीया प्रतीति । द्वारें दोनचि असतीं ।
वासनानंद अभ्यासिती । विषयानंदद्वारा ॥३॥
ब्रह्मानंद विषयानंद । तिसरा तो वासनानंद ।
तिहीं वेगळा चौथा आनंद । भूमंडळीं असेना ॥४॥
श्रोता म्हणे आनंद बहुत । निजानंद आणि अद्वैत ।
विद्यानंदादि असत । तरी तीनचि कैसे ॥५॥
नांव वेगळालें जालें । परि तें तीनचि मासले ।
अद्वैतादि जे बोलिले । ब्रह्मानंदासी ॥६॥
विद्या आणि वासनानंद । यासी नसे कांही भेद ।
संपूर्ण विषयांचे स्वाद । एक विषयानंदीं ॥७॥
आधीं या तिहींसी जाणावें । सत्य मिथ्या ओळखावें ।
आलिया वाटेचि जावें । मूळ उगमासी ॥८॥
मुख्य ब्रह्मानंद कोणता । जो सुषुप्तींत असे तत्वतां ।
जीव नाना श्रर्म पावता । जेथें विश्रांती येतसे ॥९॥
हा सर्वानुभव साचार । समाधिकाली ज्ञानिया गोचर ।
जेथें मनादि अहंकार । लीन होती ॥१०॥
सुषुप्तिकाळीं असे नेणणें । तया आनंदाते कोण जाणें ।
दुजेनिवीण असणें । सुखरूप मात्र ॥११॥
तया सुखातें जाणणें । तरी वासनानंदाच्या अनुमानें ।
तो वासनानंद अनुभवणें । विषयानंदीं ॥१२॥
जैसा महाजळाचा आशय । भूमिपोटीं प्रगट न होय ।
शीतळत्वें अनुभवास ये । परीक्षावंताच्या ॥१३॥
तेथें कोमळ तृणें लसलसितीं । आणि औषधी हिरवाळती ।
तरी ते जाणावी शक्ति । रसरूपें आपाची ॥१४॥
महा आशय आच्छदिला । तैसा ब्रह्मानंद भरला ।
नेणपणें न जाय कळला । आच्छादिल्यापरी ॥१५॥
शीतस्पर्शी अनुभविला । परीक्षावंतीं जाणितला ।
तो वासनानंद ओळखिला । पाहिजे अंतरी ॥१६॥
नाना औषधी वनस्पती । रसरूप टवटवीती ।
तैसा विषयानंद सेविती । लोकसमूह ॥१७॥
आतां हेंचि प्रांजळ कीजें । जेणें ब्रह्मानंद उमजे ।
विषय-सेवनीं लाहिजे । निजसुख आपुलें ॥१८॥
जागृतीं विषय भोगिले । तेणें अति श्रम पावलें ।
इंद्रिय मनादि जाले । पराभिभूत ॥१९॥
तेव्हां विश्रांति आवडे । विषयसुख तें नावडे ।
इंद्रियसमुदाय जाऊनि पडे । मनाच्या पोटीं ॥२०॥
मनही बुध्दीत मिळालें । बुध्दीने माघारा अवलोकिलें ।
तेव्हां आनंदाचें प्रतिबिंब पडिलें । बुद्धिमाजीं अकस्मात । ॥२१॥
ते समई जरी अवलोकिलें । तरी कांहीं जाय अनुभविलें ।
पुढें बुद्धीसी ठक पडिले । मुख्यानंद अवलंबिला ॥२२॥
बुद्धि नसतां वेगळेपणें । ब्रह्मानंद जाणिजे कोणें ।
सुखरूपचि असणें । अनुभवेंविण ॥२३॥
मन बुद्धि अहंकार । निःशेष हरपती समग्र ।
एकला उरे ज्ञप्तिमात्र । स्वानंद आत्मा ॥२४॥
म्हणसी बुद्धीवीण सुख । कैसें असे अशेख ।
जेथें नसती सुखदुःख । निर्विशेषत्वें ॥२५॥
विषयापरी संपादिलें । तें सुख तेव्हांचि हरपलें ।
हें सदोदित कोंदाटलें । अनुभवेंवीण ॥२६॥
म्हणसी मृदु शय्यादि असती । सुषुप्तीं सुखसाधनें होतीं ।
तैसेंही न घडे आदिअंती । आनंदरूप असे ॥२७॥
भुकेस कोंडा निद्रेस धोंडा । लोकदंडक हा उघडा ।
म्हणऊन आनंद रोकडा । सुखदुःखाभावीं ॥२८॥
श्रोता म्हणे पुढती । सुखदुःखाभावीं सुषुप्ति ।
तरी मृत्तिका पाषाण होती । सुखसंपन्न ॥२९॥
वक्ता म्हणे सुख पाषाणीं । जाणिलें हे काशावरूनी ।
तेथें हर्ष किंवा ग्लानी । दोन्ही नसे ॥३०॥
कोणी पुरुष निजेला । तेथें सुखविकास देखिला ।
म्हणऊन सुखाचा स्वीकार केला । पाहिजे सुषुप्तीं ॥३१॥
हें श्रोतयासी न मने । अनुभवेविण कोण जाणें ।
वक्ता म्हणे शून्य तरि कोणें । अनुभविलें सांग ॥३२॥
श्रोता म्हणे हो मनहि बुद्धीतंत मिळालें । बुद्धीनें अनुभव ।
प्रसिद्ध असे नेणिव । वक्ता म्हणे हो अपूर्व । पुसेन ते सांग पा ॥३३॥
तुवा जे नेणिव देखिली ।  परसुषुप्ति कीं आपुली ।
म्हणसी परनिद्रा अनुभविली । तरी अवधारीं पा ॥३४॥
आपुलें सुखदुःख नेणे । तो पराचें काय जाणे ।
तरी नेणिवेचीं लक्षणें । पाहिलीं कोठें ॥३५॥
श्रोता म्हणे निद्रा आपुली । तेथेंचि नेणिव देखिली ।
वक्ता म्हणे हो साधली गोष्ट आमुची ॥३६॥
देखतां आपुली नेणिव । तोचि जयासी आठव ।
हा तरी सुखाचा अनुभव । अनुभवून सांगसी ॥३७॥
तरी सुख हें सुषुप्तीं असें । आपुलें  अनुभवें जाणतसे ।
तया अज्ञान ही आलेंसे । व्यर्थचि नांव ॥३८॥
बागुलत्व बागुलासी । लेकुरें कल्पितीं तयासी ।
तैसें अज्ञानें सुषुप्तीसी । अज्ञान नाम ठेविलें ॥३९॥
स्वसुखातें जाणे । आपुले निर्विशेषत्वपणें ।
या हेतु श्रुतिहि म्हणणे प्राज्ञचि प्रज्ञा ॥४०॥
आणि ज्ञात्याचाही अनुभव । पुसून अज्ञानाचा ठाव ।
निजानंदाची ठेव । स्वप्रभत्वें असे ॥४१॥
असो समाधि अथवा सुषुप्ति । आनंद सुखाची व्याप्ति ।
तेंचि पुढे अनुभविती । वासनानंदी ॥४२॥
तो वासनानंद कैसा । तोचि बोलिजे अपैसा ।
सुषुप्त्यानंदाचा ठसा । उमटला बुद्धीं ॥४३॥
तैसा जागृतीच्या अंतीं । निद्रा जेव्ह्या व्यापिती ।
तैसीच निद्रेची समाप्ति । वासना सुखरूप ॥४४॥
समाधिकालीं ज्ञातयानीं । निर्विशेष सुखाची खाणी ।
तेंचि प्रगटलें उत्थानीं । वृत्तीसी आनंद ॥४५॥
ज्ञात्यासी तो आनंदाचा । व्यापारीं लोप नसे साचा ।
जागृति येतां अज्ञानाचा । प्रवाह विषई ॥४६॥
म्हणोनि वासनानंद । जागृत-सुषुप्तीचा मध्य ।
सर्व लोकासी प्रसिद्ध । क्षणेक असे ॥४७॥
तो वासनानंद साधकीं । ज्ञानदृष्टीं अवलोकीं ।
विषयसुखीं अनेकीं । ओळखी होय ॥४८॥
पात्र जळें भरिलें । बाह्य शीतत्वें अनुभविलें ।
परी जळा अनुमापक जालें । तेवी वासनानंद ॥४९॥
आतां विषयानंदद्वारां । वासनानंद अवधारा ।
उभयानुमानें एकसरा । ब्रह्मानंद प्रगटे ॥५०॥
अंतःकरण मन बुद्धि । मिळून इंद्रियाची मांदी ।
विषयसुखातें संपादी । जागृतीमध्यें ॥५१॥
परी ती बुद्धीची वृत्ति । त्रिगुणरूप व्यवहारती ।
तयाचीं रूपकें निश्चितीं । वेगळालीं परियेसा ॥५२॥
घोर मूढ आणि शांत । गुणयोगें वृत्ति होत ।
शांतवृत्तीत बिंबत । आनंदांश कांही ॥५३॥
घोर मूढ वृत्ति होतां । आनंद लोपे तत्त्वतां ।
सत्‌ आणि चिद्‌रूपता । हे दोन्ही असती ॥५४॥
अग्निसंगे जळ तप्त । उष्णत्व अंश दिसत ।
परी प्रकाशांश लोपत । जळ उपाधीमुळें ॥५५॥
तैसे आनंदावांचून । सच्चिल्लक्षणें दोन ।
घोर मूढ वृत्तिलागून । व्यवहार होय ॥५६॥
मूढ वृत्ति तमोगुण । तयाचें कैसें लक्षण ।
आलस्य प्रमाद नेणणें । परी सच्चिदंश असे ॥५७॥
सदंश प्रगट असे । चिदंश मलिणत्वें दिसे ।
पाणी डहुळतां जैसें । प्रतिबिंब मळीण ॥५८॥
घोर रजाच्या वृत्ति । काम क्रोध लोभ प्रीति ।
मोहादि वासना होती । नानाविध ॥५९॥
तेथें सत्‌ आणि चिदंश । वस्ती केली सावकाश ।
परी नसे आनंदांश । प्रगट जनीं ॥६०॥
विषयभोगा सोकले । सुखदुःखा वरपडे जाले ।
निजसुख आच्छादिलें । येणें रीती ॥६१॥
शांत वृत्ति सत्त्वगुण । क्षमा तितिक्षा विरक्ति पूर्ण ।
तेथें सच्चित्‌ हे लक्षण । आनंदही असे ॥६२॥
परी तो प्रगट असेना । किंचित्‌ येतसे अनुमाना ।
विकारें शीणती कल्पना । म्हणोनिया ॥६३॥
हे घोर मूढ आणि शांत । गुणविकार वृत्ति होत ।
या तिहींमाजीं गुप्त वर्तत । उदास वृत्ति चौथी ॥६४॥
गुणाचे विकार न होतां । अथवा संधिमाजीं पाहतां ।
अनुभव हो आइता । उदास वृत्तिचा ॥६५॥
तेथें सच्चिद्‌रूपासहित । आनंदही प्रतिबिंबत ।
तो वासनानंद निश्चित । साधकीं ओळखावा ॥६६॥
करूनी सत्त्वगुणाचा आश्रय । रजतमाचा करी क्षय ।
पुढें शांतवृत्तीचा लय । उदासवृत्तिमाजीं ॥६७॥
गुण विकार होती जाती । मध्य संधीं उदासवृत्ति ।
तेसमई आनंदानुभूति । प्रगटे साधका ॥६८॥
जागृति स्वप्न व्यवहार होतां । निमिषोन्मेषीं अवलोकितां ।
मना आनंदाचें ज्ञान होतां । सुखचि होय ॥६९॥
तैसाचि अभ्यास वाढवावा । विषई वासनानंद जाणावा ।
बळेंचि अनुभव घ्यावा । ब्रह्मानंदाचा ॥७०॥
तोचि जागृतीच्या अंती । सुषुप्ति न ये पुरती ।
सहज होय अनुभूति । जागृतीं अभ्यासें ॥७१॥
सुषुप्तींत नलगे बोलणें । ब्रह्मानंदाचीं लक्षणें ।
अनुभूतिवीण असणें । सुखस्वरूप ॥७२॥
एवं जागृति स्वप्न सुषुप्ति । असे आनंदाची व्याप्ति ।
हेंचि साधन अहोराति । साधकें कीजे ॥७३॥
व्यापार आणि ब्रह्मानुभूति । एकसमईं उभय प्रतीति ।
अभ्यासें बळाविली मति । सुखदुःखा नातळे तो ॥७४॥
जैसा माध्यान्हीं गंगाजीवनीं । कटिपर्यंत उभा कोणी ।
तयासी उष्ण शीत दोन्हीं । एकसमईं अनुभूति ॥७५॥
अखंड आनंदाचें स्मरण । हाचि समाधि संप्रज्ञ ।
तया नसे उत्थान । तिहीं अवस्थें ॥७६॥
एवं विषय आणि वासना । ब्रह्मानंदीं पावती अवसाना ।
वर्तून लहरी जीवना । माजीं लय होय ॥७७॥
तरंगीं जैसें जळ । कीं ज्वाळीं असे अनळ ।
वासनानंदीं कल्लोळ । ब्रह्मानंदाचे ॥७८॥
तरंगीं जळ ओळखिलें । तरंग जरी लया गेले ।
परी पाणी नवचे हलवलें । जैसें तैसें ॥७९॥
सुषुप्तिं अथवा प्राणप्रयाणीं । विषय वासना हरपती दोन्ही ।
एकटा उरे निदानीं । ब्रह्मानंद ॥८०॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
ब्रह्मानंदविवेचनप्रकारे । चतुर्थसमासः ॥४॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ५ वा
आचार्योपासन


पुरे साधनाची कचाटी। किती करूं पा चावटी ।
सकळ शेवटाचें शेवटी । मुख्यत्वें साधन ॥१॥
सकळ साधनांमाजीं वरिष्ठ । सुलभ आणि स्पष्ट ।
सकळ साधनांचे कष्ट । येणें साधनें सफळ ॥२॥
सकल उपायांसी विश्रांति । ते जाणावें आचार्योपास्ति ।
जया घडे साधकाप्रति । मुक्ति करतळीं त्याच्या ॥३॥
ज्ञान वैराग्य विचार । निद्रेंत उपासिती त्यासमोर ।
श्रुतिस्मृति घेऊनी चामर । साधाकापुढें सर्वदा ॥४॥
ब्रह्मानंद घर पुसे । कीं गुरुपुत्र कोठें राहतसे ।
मज वियोग बहु जालासे । तयावांचुनी ॥५॥
ईश्वर अष्टमहासिद्धींसहित । हृदयींच असे नांदत ।
ॐकार राहिला द्वारांत । द्वारपाळ हो‍उनी ॥६॥
बहु काय बोलूं वचनीं । लाजून पळाली मायराणी ।
अविद्येसी धीर कोठोनी । उभ्या प्राण सांडिला ॥७॥
ऐसें माहात्म्य गुरुभक्तीचें । नेणवे नेणवे साचें ।
अनंत ढीग पुण्याचे । तयासीच घडे ॥८॥
गुरुवीण ब्रह्म निर्गुण । दुजें नसेचि भिन्न ।
तेथें देव हे सगुण । वेगळें कैचें ॥९॥
नेणे ज्ञान नेणे ध्यान । नेणे समाधि उत्थान ।
गुरुविण द्वैतभान । मोक्षादि कां कैचें ॥१०॥
रात्री दिवस नेणें । जग तरी जाणावें कोणें ।
एक सद्‌गुरू व्यापकपणें । दुजें न देखे सर्वथा ॥११॥
घबाडा साधलें घबाड । घबाड जालें कबाड ।
घबाडीं उरलें घबाड । घबाडपणीं ॥१२॥
जाणीव नेणीव बाबुळी । हरपती होय समुळीं ।
रत्नदीप्तीची काजळी । झाडली जैसी ॥१३॥
ऐसा महाराज गुरुदास । केवळ परब्रह्माची मूस ।
जीवशिव येती विश्रांतीस । उपाधि सांडुनी ॥१४॥
वेदासी माहात्म्य न कळे । तें वाणीसी केवि चावळे ।
मौनाचेही जेथें गळे । निस्तत्वपण ॥१५॥
राजा कोणी संग्रामशूर । त्याचें सामर्थ्य त्यासमोर ।
भाट वर्णिती किंकर । परी सामर्थ्य ज्याचें त्या ॥१६॥
तैसें त्याचें महत्त्व त्यासी । भाटापरी तल्लक्षणासी ।
वर्णिजेती गुरुभक्तीसी । यथामती ॥१७॥
गुरुभक्ति गुरुभक्तासी । वर्णनीं काय फळे म्हणसी ।
माळीण हार गुंफी जैसी । भोगे तरी राजपत्नी ॥१८॥
भोगेवीण माळिणीसी । सुगंधाची समृद्धि जैसी ।
तैसें वर्णितां गुरुभक्तीसी । ब्रह्मानंद होय ॥१९॥
म्हणून गुरुभक्तीचें लक्षण । श्रोता वक्ता होय पावन ।
आतां ऐका सावधान । कांही एक बोलूं ॥२०॥
सांडुनी अहं आणि ममता । सद्‌गुरुपदीं अनन्यता ।
आपणासगट समर्पिता । होय गुरुचरणीं ॥२१॥
गुरुसेवनीं लागली गोडी । कल्प मानिला एक घडी ।
नित्य चौगुणी आवडी । जैसी वाढी उद्भिजा ॥२२॥
सूर्यविकाशनी कमळ । सूर्यासमोर सर्वकाळ ।
तेवीं गुरुदास केवळ । सद्‌गुरूपुढें ॥२३॥
काया वाचा आणि मन । गुरुसेवेचें लक्षण ।
बोलिजेती भिन्न भिन्न । संक्षेपमात्रें ॥२४॥
सुखदुःख नेणें देहाचें । सदा सोहळे सेवेचे ।
सूर्योदयापसून उद्याचें । सूर्योदया पावेतों ॥२५॥
सद्‌गुरू जागृतीसी आले । मस्तक चरणीं समर्पिलें ।
पादुकेसी पुढें केलें । वेगें चालिले दिशेकडे ॥२६॥
तें स्थान पूर्वीच शोधिलें । चंदनें संमार्जन केलें ।
दीपमाळा अति शोभले । नाना सुगंधीं ॥२७॥
शौचक्रिया संपादून । आलें जेथें उदकस्थान ।
चौकीवरी बैसऊन । चरण क्षाळीले ॥२९॥
मुखमार्जन जालियावरी । नाना सुगंध उटणें करी ।
दधिमधुघृतक्षिरीं । पंचामृतस्नानें ॥३०॥
शुद्ध जीवन मंगलस्नान । करऊनि पुसिलें आपण ।
शुद्धवस्त्र परिधान । इकडे आसन सिद्ध जालें ॥३१॥
सद्‌गुरूसी बैसविले । पूजासाहित्य सिद्ध केलें ।
गंधपुष्पीं पूजन जालें । वस्त्रालंकार ॥३२॥
पूजा जालिया सांग । नैवेद्याची लगबग ।
षड्रस पात्रीं मग । वाढून आणिले ॥३३॥
धूपदीप समर्पिले । भोजन समाप्त जालें ।
गंगाजळासीं घेतलें । तृप्त जाले गुरुराजे ॥३४॥
पात्रीं राहिले जे शेष । तेचि सेविलें सावकाश ।
तस्तीचें उदक निःशेष । उच्छिष्टपान ॥३५॥
अन्यस्थानीं दुजें आसन । तेथें बैसविलें नेऊन ।
तांबूल अर्पी प्रीतिकरून । पीकपात्र घेऊन उभा ॥३६॥
ज्या ज्या काळीं जे जे भोग । ते ते अर्पी यथासांग ।
गुरुमुखीं ठेवी अभंग । दृष्टि आपुली ॥३७॥
सद्‌गुरू करितां गमन । पाठी चाले आपण ।
सद्‌गुरुचरणींचे रजःकण । मस्तकीं वंदी ॥३८॥
वातें रजःकण उडतां । माथा ओडवी खालुता ।
अतिकृपाळू सद्‌गुरुमाता । मजला शुद्ध करितसे ॥३९॥
गुरु वाहनीं आरूढती । आपण चाले सन्निध गति ।
खडे किंवा कांटे मोडती । परी तो नेणे सर्वथा ॥४०॥
मस्तकीं धरूनीया छत्र । उष्ण न लगे अणुमात्र ।
ऐसें धरी परी वस्त्र । किमपि सुकेना ॥४१॥
जों जों देहा कष्ट होती । तों तों अधिक वाढे प्रीति ।
सद्‌गुरू जेथें बैसती । तेथे उभा सन्मुख ॥४२॥
सूर्य जातां अस्तासी । पुन्हा आरंभिलें पूजेसी ।
गंधमाला धूसरासी । धूप दीप नैवेद्य ॥४३॥
तांबुलादि पूर्वरीती । नीरांजनादि आरती ।
जे जे गुरूसी प्रीति । तेंचि अर्पी तें काळीं ॥४४॥
शयनस्थान सिद्ध केलें । मग गुरूसी उठविले ।
मंचकीं शयन करविले । गुरुपदीं ठेविलें मस्तक ॥४५॥
चरण चुरी आवडी । मुख अवलोकी घडि घडि ।
नसे निद्रेची साकडी । मारिली दडी गुरुपदीं ॥४६॥
तथापि निद्रेनें व्यापिलें । पदींच मस्तक ठेविलें ।
अनंत जन्मींचे श्रम गेले । क्षणामाजीं ॥४७॥
ऐशी काया गुंतली सेवेसी । पवित्रता वर्णावी कैसी ।
तीर्थे पातलीं स्नानासी । चरणरजाच्या ॥४८॥
गुरुउच्छिष्ट भोजन । गुरुतीर्थाचें स्नानपान ।
तया देहाचें महिमान । सहस्त्रवदना कळेना ॥४९॥
या रीती कायीक सेवन । आतां वाणीचें कैसें भजन ।
गुरु हीं अक्षरें दोन । नख शिख व्यापिलीं ॥५०॥
परेपासून वैखरी । गुरु अक्षराच्या हारी ।
जैसीं रत्नें सुवर्णावरी । कोंदण केलें ॥५१॥
पन्नास मातृका आटल्या । दोहीं अक्षरीं साठविल्या ।
ज्याच्या वैखरीसी आल्या । पवित्र व्हावया ॥५२॥
गुरु गुरु जयजय गुरु । नादाचा चालिला सधरु ।
तेणें प्राण जाला स्थिरु । परादिक एक जाल्या ॥५३॥
मन बापुडें वेडावलें । भजनींच नाचूं लागलें ।
ओवाळुनी सांडिलें । समाधिसुखा ॥५४॥
होतां कांही निरूपण । श्रवण करी सावधान ।
नम्रपणें करी प्रश्न । समाधान पावे ॥५५॥
गुरुसी आवडे कैसा । आपुला प्रत्यगात्मा जैसा ।
क्षण एक न विसंबे पाडसा । हरिणी जैसी ॥५६॥
हें परब्रह्म गोठलें । दो ठाईंचि विभागलें ।
गुरुशिष्यरूपें जालें । एकपण न मोडितां ॥५७॥
येथें काय उपमावें । कासया व्यर्थ स्तववावें ।
उभयामाजीं जाऊन पडावें । मीपणेंविण ॥५८॥
असो जयाचे वचनीं । वेद राहिला येउनी ।
अर्थ प्रवेशला अंतःकरणीं । झडि देऊनी बळेंचि ॥५९॥
अंतःकरण प्राण मन । चारी वाणी संपूर्ण ।
गुरु गुरु हेंचि भजन । गुरुरूपचि जालें ॥६०॥
पुढें मन कैसें प्रवर्तलें । गुरुभजनीं जें लागलें ।
तेंचि संक्षेपें बोलिलें । पाहिजे आतां ॥६१॥
निमिष्यभरि गुरुचा । वियोग होतां मनाचा ।
धिवसा नव्हे राहवयाचा । म्हणुन गुरु आठवी ॥६२॥
गुरूचें जें सिंहासन । अंगें जालें आपण ।
वरी मृदु अस्तरण । तेंहि जालों ॥६३॥
गुरुपरिधानवस्त्र । जालों आपण वरी छत्र ।
आणि विंझणें चामर । वारिता मीचि ॥६४॥
गुरुसी जें जें आवडे । तें तें मी होईन रोकडें ।
गुरु पाहती जिकडे । ते दिशा मी होईन ॥६५॥
गुरुसी सुमनें आवडती । बाग होईन मी निश्चिती ।
नानाप्रकारें पुष्पजाति । समूळ होईन मी ॥६६॥
मीच हो‍ऊनी दोरा । मीच होईन फुलारा ।
मीच गुंफीन हारा । मीच घालीन कंठी ॥६७॥
मीच सुगंध होईन । गुरुघ्राणीं प्रवेशेन ।
गंधही मीचि घेईन । देवतारूपें ॥६८॥
नाना धान्यें मी जालों । मीच दळू कांडू लागलों ।
जातिं उखळी साठविलों । पीठही जालों बारिक ॥६९॥
अग्नि पाक पाककर्ता । पात्रें काष्टें तत्त्वतां
धमनी हो‍ऊनी फुंकिता । मीचि होय ॥७०॥
मधुर तीक्ष्ण क्षार । रसरूप जालों सविस्तर ।
ताट वाट्या समग्र । हो‍ऊनी मी भरल्या ॥७१॥
खाली पृथ्वीवरी आडणी । केली ताटाची मांडणी ।
मीच मक्षिकाच्या श्रेणी । विंझण वारी मीच तेथें ॥७२॥
मीच ग्रास होईन । मीच करीं उचलीन ।
गुरुमुखींहि शिरून । म्यां मुख पसरिलें ॥७३॥
मीच गुरूचे दशन । जिव्हा मीचि होईन ।
चावणें आणि रस घेणें । मजचि असे ॥७४॥
मी कुतर्काचा खडा । मजचि कळे उघडा ।
मीच काढी रोकडा । एकीकडा मी टाकी ॥७५॥
मीच झारी मीच जीवन । मीच करितसें पान ।
मीच तृष्णा तृषाहरण । मजचि होय ॥७६॥
मजची मी खाऊन । तृप्त जालों परिपूर्ण ।
मीच ढेंकर देऊन । निज संतोष पावलों ॥७७॥
मीचि तांबूल मीचि सुरंग । मीचि सुगंध मीचि रंग ।
गुरुमुखीं शिरतां अभंग । अविट होईन ॥७८॥
मी पीकपात्र मी उगाळ । मीच सेवीन अळुमाळ ।
मीचि सुगंध शीतळ । विंझणा हो‍ऊन घालीन ॥७९॥
मी चंदन मी उगाळीं । मीचि समतेच्या कचोळीं ।
मीचि उटी करकमळीं । सद्‌गुरू अंगी शोभत ॥८०॥
मृगमदाचा तिलक । मीच करीन अलोलिक ।
मुगुट वनमाळा अनेक । मीच अळंकार ॥८१॥
मी हा सप्तधातू कठीण । मीचि अग्नींत आटेन ।
मग मी सुशोभित होईन । अळंकार सर्व ॥८२॥
करीं मुद्या पवित्रें । चरणीं वाक्या नेपुरें ।
मंद मंद मी गजरें ।सुखशब्द करीन ॥८३॥
जेणें संतोष गुरूचा । नाना कळा तर्काचा ।
वेद हो‍ऊन वेदचर्चा । मीच वाचा शब्द मी ॥८४॥
सद्‌गुरूमनीं जें आवडे । तें मी होईन रोकडें ।
सद्‌गुरुदृष्टि जेथें पडे । दृश्य उघडें मी सर्व ॥८५॥
मी हा आरसा अति सुंदर । मीचि होईन गुरुसमोर ।
गुरुराज बिंबले साचार । माझाच ठाई ॥८६॥
मी पंचप्राणाची वाति । लावीन ब्रह्माग्निज्योतीं ।
मी मी जळेन पुढतीं । मी आरती ओवाळीं ॥८७॥
मीच प्रकाशरूप जालों । मीच तम अज्ञान गेलों ।
मी सद्‌गुरू ओळखून धालों । आनंदलों मी ॥८८॥
मीचि हो‍ऊन सुखसाधन । मीचि गाद्यालोड संपूर्ण ।
गुरुराज करिती आरोहण । मजवरी प्रीति ॥८९॥
मी जाळिया गोंडे चांदवे । त्या मध्यभागीं जो मिरवे ।
गुरुराज धरिती स्वभावें । थोरला गोंडा मीचि ॥९०॥
गुरुचरणींच्या पादुका । मीचि माझिया मस्तका ।
छत्र चामरें वाद्य डंका । सर्व सकटका मी होईन ॥९१॥
मीच भोई हो‍ऊन । मीच पालखी घे‍ईन ।
मीचि मार्गासी चालेन । आडवाट सांडूनी ॥९२॥
श्रुतीचिया राजमार्गे । नाना मतांचे काटवण लागे ।
मी स्वानुभवकुठारीं निजांगें । संशयमूळ छेदीन ॥९३॥
मोक्षापर्यंत जागृतिपासून । सडका केल्या समान ।
चतुरंग सेनेचा दणाण । चालतां दाटी नव्हे ॥९४॥
कामक्रोधादि तस्कर । पळून गेले हे समग्र ।
प्रतिघाटि संग्रामशूर । महावीर मीच जालों ॥९५॥
गुरुमुख निहाळून । मीच उलटा चालेन ।
फडकें प्रेमाचें निशाण । नाना वाद्यें वाजवी ॥९६॥
पदार्थमात्र मीच जालों । सद्‌गुरुसेवेसी लागलों ।
आणि सन्निध राहिलों । गुरुपदें अनन्य ॥९७॥
गुरु तरी निर्विकार । होतो माझाचि जोजार ।
आतां पातलों महाद्वार । अवघा केर राहूं द्या ॥९८॥
पुढे मीपणावाचून । गुरुराज चैतन्यघन ।
मी मी हे तेथें मरोन । गुरुचरणीं दडालों ॥९९॥
एवं ऐसी हे गुरुभक्ति । जया घडे साधकाप्रती ।
तयासी कायसी पा मुक्ति । आहे ऐसी म्हणों ॥१००॥
ऐसा जो कां गुरुभक्त । स्वर्गीचें देव तटस्थ ।
कैलासवासी वर्णित । प्रेमभरित सर्वदा ॥१०१॥
आणि वैकुंठीचा राणा । पुसे नारदादी मुनिजना ।
ऐसा सद्‌गुरू भक्त पहाना । कोणी असे ॥१०२॥
वेद जयाचे बंदिजन । तो हा ब्रह्म परिपूर्ण ।
येणें उद्धरिलें त्रिभुवन । कृपादृष्टी ॥१०३॥
चतुर्भुजादि रूप आमुचें । इतुकें नावडे साचें ।
जैसे देह गुरुभक्ताचें । अत्यंत आवडे ॥१०४॥
धन्य धन्य गुरुभक्ति । धन्य धन्य साधक मूर्ती ।
धन्य धन्य जी का प्रसवती । ऐसीया पुत्रा ॥१०५॥
धन्य धन्य ते जन । गुरुपुत्रासी करिती भाषण ।
धन्य धन्य ते पावन । जे अळंगिती त्या ॥१०७॥
धन्य धन्य जे वंदिती । धन्य धन्य जे स्तविती ।
ते ते पावन होती । श्रोते वक्ते ॥१०८॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
आचार्योपासनप्रकारे । पंचमसमासः ॥५॥
इति पंचिका संपूर्णा ॥८॥ ओवीसंख्या ३५३

GO TOP