॥ श्रीहंसराज स्वामी कृत ॥

॥ आगमसार ॥

(पूर्वार्ध)

पंचिका ७ वी
असिपदविवरण

॥ श्रीरामसमर्थ ॥

समास १ ला
ब्रह्मात्मैक्यप्रकार


त्वंपदलक्ष्य प्रत्यगात्मा । तत्पदलक्ष्य परमात्मा ।
अधिकारी जो महात्मा । उभयां ऐक्य करी   ॥१॥
ऐक्य न होतां भिन्नपणें । निर्भय नव्हेचि तेणें गुणें ।
द्वितीयासी भय श्रुतीनें । प्रतिपाद्य केलें  ॥२॥
ऐक्यासी पडतां अंतर । किंचित जरी अणुमात्र ।
तयासी भीति हा निर्थार । श्रुतीनें केला  ॥३॥
अंतर म्हणिजे ध्येय ध्याता । भिन्नपणें ध्यान करितां ।
उपासक होय ध्याता । उपास्य ध्येय ब्रह्म    ॥४॥
हा भेद जरी त्रिपुटीचा । उरे साध्य साधकाचा ।
तैसाचि ज्ञेय ज्ञात्याचा । साधन ज्ञानें होय   ॥५॥
हे कर्तृतंत्र लक्षण । जों काल राहे अनुसंधान ।
तों काल राहे समाधान । सुस्वानुभवीं   ॥६॥
अनुसंधान जरी राहिलें । तरी समाधान बिघडलें ।
वाटे काय हरपलें । साधाकासी         ॥७॥
जया समाधि उत्थान । तें म्हणूं नये शुद्धज्ञान ।
विचारें होय जो अभिन्न । तें ज्ञान वस्तुतंत्र   ॥८॥
आत्मतत्त्वीं होय अभिन्न । अंतःकरण मनेंविण ।
ब्रह्मतत्व राहिलें अन्य । तरी समाधान कैंचें    ॥९॥
आत्मतत्त्वासी सांडुनी । ब्रह्मतत्वाची शिराणी ।
मी ब्रह्म प्रतीति लागुनी । अंचवला तो     ॥१०॥
ब्रह्मात्मभेद निरसे । पैठा होय अखंडैक्यरसें ।
मग त्रिपुटीरहित होतसे । अत्यंत समाधान   ॥११॥
तरी तें ऐक्य कैसें होतें । ब्रह्म परोक्षसें वाटतें ।
अब्रह्मत्व आत्मयातें । सहजची आलें   ॥१२॥
परोक्षत्व अब्रह्मत्व आलें प्रत्यगात्मा ब्रह्म वेगळाले ।
मन माया उपाधीनें केलें । नाथिलेंपणें   ॥१३॥
अब्रह्मत्व आत्मयाचें । पूर्वी निरूपण जालें त्याचें ।
सच्चिदानंद लक्षण ब्रह्मीचें । आत्मवीं साधिलें ॥१४॥
तरी ब्रह्मचि आत्मा निश्चय । बोलिलासे यथान्वय ।
शास्त्रगुरुआत्मप्रत्यय । अब्रह्मत्व निरसलें    ॥१५॥
आतां परोक्षत्व ब्रह्म मायेनें । केलें ते अपरोक्ष करणें ।
तरी ऐका सावधानें । उपोद्‌घातत्वें   ॥१६॥
एक चैतन्य चतुर्विध । उपाधीनें जालें अनुविद्ध ।
ब्रह्म कूटस्थ शुद्ध । जीवेश आभास दोन्ही    ॥१७॥
स्वतां एकचि असतां । उपाधीनें चतुर्विधता ।
यासि दृष्टांत पाहता । आकाश ऐसा ॥१८॥
एक आकाश विभागलें । उपाधीनें चतुर्धा भासलें ।
महाकाश घटाकाश जालें । निरुपाधिकत्वें    ॥१९॥
जलाकाश मेघाकाश । हे दोन्ही मिथ्या आभास ।
चौप्रकारें आकाश । निरोपिलें ॥२०॥
जितुकें घटाचे पोकळपण । तितुकें व्यापलेंसे गगन ।
तें घटाकाश अभिधान । निर्विकारत्वें पावलें  ॥२१॥
घटीं जें जें साठविलें । उष्ण शीतळ घट्ट ओलें ।
त्या त्या पदार्था राहिलें । आकाश अलिप्त   ॥२२॥
तैसें पिंडीं  कूटस्थ सामान्य । निर्विकारत्वें चैतन्य ।
प्रकाशून राहिलें अन्य । निर्विकारत्वें साक्षी   ॥२३॥
जें जें देहीं कर्म निपजलें । न्याय अन्याय वर्तले ।
लिंगाध्यासें आभासें केलें । कूटस्थ अलिप्त   ॥२४॥
घटीं जल घालितां । सनक्षत्र आकाश बिंबतां ।
प्रतिभास दिसे अतौतां । तें जलाकाश ॥२५॥
जल तोंवरी आकाश दिसे । जलाभावीं सवेंचि नासे ।
घटाकाश जैसें तैसें । तेणेंवीण आहे ॥२६॥
तैसें बुद्धींत प्रतिबिंबलें । चैतन्य भासा जीवत्व आलें ।
बुद्धि-अभावीं लया गेलें । मिथ्या म्हणोनि    ॥२७॥
कूटस्थ तो सदोदित । अविनाशी विकार रहित ।
घटाकाश जैसें निवांत । व्यापकपणें          ॥२८॥
आकाशीं मेघ उठती । त्यांत जळाची होय भरती ।
कैसे म्हणसी तरी पडती । पर्जन्यधारा  ॥२९॥
जळ तेथें प्रतिबिंब पडे । घट जळाचेनि पाडें ।
आकाश तेथें रोकडें । मेघीं बिंबलें ॥३०॥
तें जाणावें मेघाकाश । उपाधीस्तव होय भास ।
उपाधि नसतां नाश । बोलावा न लगे     ॥३१॥
ब्रह्माकाशीं मायामेघ । जगनीराचा साठवला ओघ ।
प्रतिफळलें चैतन्य अमोघ । तें ईश चैतन्य   ॥३२॥
यावत्‌ उपाधि मायेची । तावत्‌ स्थिति आभासाची ।
जैसी स्थिति अंतःकरणाची । चिरकाल नसे  ॥३३॥
बुद्धि नसतां जीव हरपे । माया-अभावीं ईश्वरत्व लोपे ।
हे दोन्ही जाउपे । माया अविद्येची ॥३४॥
जीव ईश दोन्हीं समान । मिथ्यात्वें हें प्रमाण ।
जलाकाश मेघाकाशा दोन । मिथ्यात्वें सारिखे ॥३५॥
जलमेघ उपाधिरहित । महाकाश सदोदित ।
तैसें ब्रह्म तें शाश्वत । माया उपाधिविण  ॥३६॥
ब्रह्म जें का परिपूर्ण । तेंचि पिंडीं असे व्यापकपण ।
कूटस्थ निर्विकार संपूर्ण । घटाकाशापरी ॥३७॥
जीवेश हे असत्य । म्हणसी कूटस्थ कैसा सत्य ।
जितुकें उपाधीचें कृत्य । तेचि नाशे येर नाहीं ॥३८॥
कूटस्थ उपाधिरहित । देह उपाधिकल्पित ।
देह नासतां मिळत । परब्रह्मीं  ॥३९॥
घट जैसा फुटतां । आकाश आकाशीं तत्त्वतां ।
अविनाशत्व कूटस्था । अकृत्रिम असे   ॥४०॥
जीवेश मिथ्या असती । भेद ही मिथ्या तया प्रती ।
कूटस्थ ब्रह्म सत्य प्रतीति । तरी भेदही  सत्य    ॥४१॥
तरी अवधारीं अंतरी । भेद सत्य म्हणसी जरी ।
महाकाश व्यापिलें घटांतरीं । तेथे भेद कोणता    ॥४२॥
घटाकारत्व जया आलें । घटाकाश नाम पावलें ।
पिंडीं ब्रम्ह जें व्यापलें । कूटस्थ नाम या हेतू ॥४३॥
नाममात्र असे भेद । वस्तुतां तें अभेद ।
प्रत्यगात्मा सच्चिदानंद । अविनाशी परब्रह्म  ॥४४॥
अहंप्रत्ययावलंबन । साक्षी ब्रह्म चिद्‌घन ।
अपरोक्ष प्रतीति पावन । येणेचि ज्ञानें होइजे  ॥४५॥
प्रत्यगात्मा सोपाधिक । अपरोक्ष घडे हा विवेक ।
परब्रह्म जें निरुपाधिक । अपरोक्ष केवि  ॥४६॥
आत्मा उपाधिक बोलसी । सांग उपाधि ते कैसी ।
अंतःकरणाची जरी म्हणसी । तरी ब्रह्म ही सोपाधिक  ॥४७॥
उपाधि अंतःकरणसहित । तेवीं ब्रह्मीं अंतःकरणरहित ।
सुवर्ण लोहो भेद दिसत । शृंखळा बंधन सारिखें   ॥४८॥
अंतःकरण उपाधि अवलंबिता । तरी आत्मा अपरोक्ष केउता ।
वृत्तियोगें जाणतां । परोक्ष होय   ॥४९॥
वृत्तीतें जरी सांडिलें । आत्मया आत्मत्वीं अनुभविलें ।
तयातें अपरोक्ष बोलिलें । महानुभावीं    ॥५०॥
तैसें ब्रह्मीं कां न घडे । अपरोक्षाचे कोण सांकडे ।
वृत्तिरहित दोहीकडें । ब्रह्मात्मप्रतीति ॥५१॥
एवं हा आत्मा ब्रह्म । श्रुतिसिद्ध जो परम ।
सांडितांचि भेदभ्रम । ऐक्य सहजची   ॥५२॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
ब्रह्मात्म्यैक्यलक्षणप्रकारे । प्रथमसमासः ॥१॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास २ रा
लक्षणावृत्तिप्रकार


तें हें एकार्थता न घडे । विरोधची येऊन पडे ।
विरोधबाधें एकार्थ आतुडे । लक्षणावृत्तिन्यायें  ॥१॥
लक्षणावृत्तिवांचुनी । न पविजे अर्थालागुनी ।
साधुसंतमुनिजनीं । बोलिली लक्षणा    ॥२॥
श्रोता म्हणे जी अवधारा । लक्षणा वृत्ति कासया करा ।
संसर्ग विशिष्ट लोकव्यापारा । अर्थसिद्धि होती ॥३॥
वक्ता म्हणे अखंडैकरसीं । विशिष्ट आणि संसर्गासी ।
प्रवृत्ति नव्हे अर्थाविशी । तेंवि ओळखावें  ॥४॥
जो जो पदार्थ अति सन्निध । लक्षणेंवीण होय बाध ।
गाय आणीं बोलतां शब्द । तत्काळ आणी   ॥५॥
यासि म्हणावें संसर्ग । इंद्रियसन्निकर्षाचा योग ।
संसर्गाची लगबग । ब्रह्मात्मबोधा न चाले ॥६॥
तैसेचि रंगादिक आढळे । नीलश्वेतादि कमळें ।
बोलतांचि अर्थ कळे । हें विशिष्ट वाक्य  ॥७॥
ऐसें न घडे वस्तूसी । अलक्ष्य, लक्षणें कैसीं ।
पूर्ण अखंडैकरसीं । विशिष्टत्व न घडे ॥८॥
म्हणोनि हे लक्षणा वृत्ति । येणेंचि पाविजे अर्थाप्रती ।
त्या लक्षणाही असती । त्रिविधा प्रकारें ॥९॥
एक जाणिजे जहत्‌ । दुसरी ते अजहत्‌ ।
तिसरी जहदजहत्‌ । लक्षणावृत्ति         ॥१०॥
जहत्‌ म्हणिजे त्याग । अजहत्‌ तेचि अत्याग ।
तिसरी ते त्यागात्याग । जहदजहल्लक्षणा   ॥११॥
त्यांत दोनी लक्षणांचे । काज नाहीं तयाचें ।
मुख्य जहदजहल्लक्षणेचें । ग्रहण असे   ॥१२॥
दोहीं लक्षणेचें ग्रहण । का न करा म्हणसी पूर्ण ।
तरी तेंचि ऐका सावधान । शास्त्रसिद्ध     ॥१३॥
गंगेमध्यें गौळवाडा । तरी हा विरोध उघडा ।
प्रवाहाचा अत्यंत वोढा । तरी कां न वाहवे   ॥१४॥
येथें त्यागलक्षणेचा स्वीकार । प्रवाह सांडिजे समग्र ।
लक्षिलें पाहिजे गंगातीर । तरी विरोध उडे    ॥१५॥
तें तूं हे दोनी शब्द । परोक्ष अपरोक्ष विरोध ।
सर्वांश सांडिला जरी सिद्ध । पदांतर कोणतें   ॥१६॥
म्हणोनि त्याग लक्षणा न घडे । विरोधें मुख्यार्थही विघडे ।
पदांतर अपेक्षा न पडे । म्हणोनिया ॥१७॥
तांबडा धांवे म्हणता । विरोध वाटे तत्वतां ।
घोडा एक स्वीकारितां । वर्णत्याग नलगे ॥१८॥
ही अजहल्लक्षणा । उपेगा नये ब्रह्मज्ञाना ।
वाच्यांश न त्यागितां जाणा । विरोध न जाय ॥१९॥
तत्‌त्वंपदें दोन । अपेक्षा नसे पदा आन ।
म्हणोनि अजहल्लक्षण । सांडिले संती ॥२०॥
तत्‌त्वं हे ऐक्यार्थ । करावया तेंचि समर्थ ।
प्राप्त होय गुह्यार्थ । जहदजहल्लक्षणें   ॥२१॥
आतां तेचि लक्षणा कैसी । बोलिजेती अपैसी ।
जेणें ब्रह्मात्मयासी । ऐक्यता घडे       ॥२२॥
तोचि हा पुरुष जाणावा । काशी देशींचा बरवा ।
शामकेशी अति युवा । उष्णकाळीं पाहिला    ॥२३॥
हा आतां शीतकाळीं । श्वेतकेश जरा आली ।
दक्षिण देशी नेत्रकमळीं । पाहिलाना कीं ॥२४॥
काशी आणि दक्षिण देश । उष्ण शीत काळास ।
वृद्धयुवा शामश्वेतकेश । ऐक्यता न घडे  ॥२५॥
देश काल वय अवस्था । ह्या त्यागाव्या समस्ता ।
विरोध नसे पुरुष लक्षितां । तो हा देवदत्त    ॥२६॥
तैसें तें म्हणिजे परोक्ष । हें म्हणिजे अपरोक्ष ।
उभयार्थी वाच्य लक्ष्य । एकार्थता न घडे ॥२७॥
तत्पदींचा शबलांश । त्वंपदींचा वाच्यांश ।
सांडून घे‍इजे लक्ष्यांश । तत्त्वंपदींचा  ॥२८॥
हे त्यागात्याग लक्षणा । ओळखावी विवंचना ।
प्रत्यगात्मा ब्रह्मपूर्णा । ऐक्यता घडे   ॥२९॥
हेंचि निरोपिजे पुढती । सावधान असावें श्रोतीं ।
वाच्य लक्ष्य साधकांप्रती । कळलें पाहिजे    ॥३०॥
तत्पदीं शबल शुद्ध । भेद असती प्रसिद्ध ।
मायातीत जें शुद्ध । शबल ते माईक ॥३१॥
सर्वज्ञ आणि सर्वशक्ति । सर्वेश्वर स्वयंज्योति ।
हे मायेस्तव भासती । शबल वाच्य ॥३२॥
मनादि उपाधिरहित । अविद्या अज्ञान निरसत ।
केवल उरे जें चित्‌ । तें त्वंपदलक्ष्य      ॥३३॥
अंतःकरणाची उपाधि । अविद्येचिये संबंधी ।
कर्तृत्व भोक्तृत्व प्रतिपादी । किंचिज्ज्ञ जीव    ॥३४॥
यासि शबल बोलिजे । सगट ऐक्या विरोध उपजे ।
सर्वज्ञ किंचिज्ज्ञां न होईजे । एकार्थ कधीं    ॥३५॥
तत्पदींचे सर्वज्ञत्वादि । किंचिज्ज्ञत्वादि त्वंपदीं ।
माया अविद्येची उपाधि । मिथ्यात्वें जैं सांडिजे    ॥३६॥
दोहींचा घेइजे जो लक्ष्यांश । प्रत्यगात्मा आणि परेश ।
उपाथि निरसतां अविनाश । एकरूप   ॥३७॥
उपाधि मिथ्या जाणावी । तत्कृत लक्षणें त्यागावीं ।
मग ऐक्यतेची पदवी ।  तत्क्षणीं साधकां    ॥३८॥
मी ब्रह्म हे प्रतीति । जेथें भिन्नत्वाची गळे वृत्ति ।
सर्व संशयां समाप्ति । निवळे ज्ञप्ति अखंड    ॥३९॥
गुरुशास्त्र आणि विचार । सकळ साधनांचे सार ।
तो हा जाणिजे साक्षात्कार । ब्रह्मात्मज्ञान    ॥४०॥
येथें विचारचि कारण । गुरु शास्त्र हे दोन ।
ज्ञानें पाविजे समाधान । मोक्ष तो हाची ॥४१॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
लक्षणावृत्तिप्रकारे । द्वितीयसमासः ॥२॥

॥ श्रीराम समर्थ ॥  समास  ३ रा  -  सर्वभेदानुकार

निःशेष भेदाचे खंडण । तेंचि जाणिजें शुद्धज्ञान ।
ब्रह्म प्रत्यगात्मा अभिन्न । मोक्ष पुरुषार्थ हाची    ॥१॥
शुद्ध लक्ष्यांश हें अभेद । बोलणे नलगे हें विशद ।
उपाधीचाहि नसे भेद । निवळून पाहा   ॥२॥
वाच्यांशासीहि ऐक्य घडे । मग लक्ष्यांशीं  काय सांकडें ।
श्रोता म्हणे हें कुडें । विरोध बोलतां      ॥३॥
मागा विरोध बोलिला । ऐक्य नव्हे वाच्यांशाला ।
आतां म्हणतां उपाधीला । ऐक्यता घडे  ॥४॥
वक्ता म्हणे ऐका वचन । विरोध नाहीं पाहा शोधून ।
ज्याची भेददृष्टि अधिक न्यून । त्या ऐक्यता न घडे ॥५॥
त्यासि अभेदबोध व्हावा । म्हणोनि विरोध खंडावा ।
वास्तवीक पाहतां जीव शिवा । भेदचि नाहीं  ॥६॥
पर्वतप्राय सुवर्ण । गुंजभरी तेंही सुवर्ण ।
सांडितां न्यूनाधिकपण । सुवर्णी भेद नाहीं    ॥७॥
न्यूनाधिकपण जावें । म्हणोनि मागें बोलिलें बरवें ।
उपाधीसी ऐक्य न व्हावें । न्यूनाधिकपणें    ॥८॥
न्यूनाधिक हें सांडितां । उपाधीसीहि घडे ऐक्यता ।
तरी विरोध कोणता । विचारें पाहा   ॥९॥
श्रोता म्हणो उपाधि-अभेद । तेचि सांगा कैसी विशद ।
वक्ता म्हणे अनुवाद । कीजे ऐका ॥१०॥
तत्पदीं उपाधि विद्या । त्वंपदीं उपाधी अविद्या ।
नेहटून पाहतां अनाद्या । सारिख्या दोन्ही    ॥११॥
जळ एक ते निर्मळ । थिल्लरींचे तें डहुळ ।
परी पाहतां जळ । एकरूप असे     ॥१२॥
विद्या अविद्या एक होतां । सहज कार्यासी ऐक्यता ।
तेंचि ऐका समस्ता । कार्य कारणरूपें  ॥१३॥
विराट हा पंचभूतांचा । तदंश पिंड अस्थिमांसाचा ।
दोहींकडे भूतांचा । जड भाग सारिखा   ॥१४॥
पिंडीं अवस्था जागृति । तेंचि ब्रह्मांडी उत्पत्ति ।
अकारमात्रा उभयांप्रती । एकचि असे    ॥१५॥
जागृतीचा विश्वाभिमानी । तोचि ब्रह्मा उत्पत्तिलागुनी ।
ब्रह्मांडी असे देह धरूनी । पिंडी अंशरूपें  ॥१६॥
भूतांचें अपंचीकरण । सूक्ष्म आणि हिरण्य ।
सप्तदशकलात्मक जाण । दोहींकडे सारिखें    ॥१७॥
स्वप्नावस्था पालण । उकारमात्रा भासकपण ।
जागृति-उत्पत्ति चे कारण । सारिखें दोन्हीं  ॥१८॥
विश्व ब्रह्मयाचा पिता । विष्णु तैजस तत्वतां ।
तेथें भेदाची वार्ता । बोलोंचि नये ॥१९॥
सूत्रात्मा लिंगाचे स्थान । अव्याकृत आणि कारण ।
अज्ञान तमोगुण । मकारमात्रा   ॥२०॥
सुषुप्ति आणि प्रलय । यासि भेद तो काय ।
विष्णु तैजस जेथें होय । रुद्र प्राज्ञ अभिमानी ॥२१॥
असो विद्याप्रतिबिंब शिव । अविद्याप्रतिबिंब जीव ।
या दोहींचा स्वभाव । सारिखाचि  ॥२२॥
सर्वज्ञ म्हणिजे बहु जाणें । किंचिज्ज्ञ म्हणिजे थोडे जाणें ।
दोहींकडे जाणणें । एकरूप ॥२३॥
जीव शिव अविद्या माया । स्थूल सूक्ष्म कारण कार्या ।
विराट्‌ हिरण्यगर्भ अव्याकृत या । नाममात्र भेद   ॥२४॥
जागृति स्वप्न सुषुप्ति । उत्पत्ति स्थिति प्रलय म्हणती ।
यासि भेद नाहीं रती । नामेंवीण   ॥२५॥
विश्व तैजसु प्राज्ञ तीन । ते ब्रह्मा विष्णु ईशान ।
हे जाणावे कार्याकरण । भेद नाहीं   ॥२६॥
जैसा एक आम्रवृक्ष । तेथें नामाचे उदंड पक्ष ।
परी तो जाणिजे वृक्ष । एकचि असे      ॥२७॥
मूळ खोड फाट्या शाखा । पानें डिर्‍या देठ लाखा ।
सुमनें फळें नाम लेखा । एक आंबा  ॥२८॥
तैसें जें जें नाम आलें । व्यवहारार्थ ठेविलें ।
अस्तिभातिवीण देखिलें । सांगा कोठें   ॥२९॥
ब्रह्मवृक्षाचिये पोटीं । नामरूपाची दाटी ।
शोधून पाहतां शेवटीं । अब्रह्मत्व कैचें   ॥३०॥
वास्तवरूप यासि असावें । तरी ब्रह्मीं भिन्न कल्पावें ।
आधींच नसतां स्वभावें । भेद तो कोणता    ॥३१॥
म्हणोनिया भेद भुली । यासि दे तिलांजुली ।
बंधमोक्षाची साकळी । बोलोंचि नये   ॥३२॥
एक पिंड ओळखिला । यथार्थ प्रतीतीस आला ।
तैसा अनेक पिंडाचा गलबला । भिन्नत्व कैचें ॥३३॥
एक मृण्मय जाणितलें । घट गाडगें परळ जालें ।
रांझण डेरे एकें पाहिले । मृत्तिकेचे ॥३४॥
तैसें सकळ पिंडेसी ब्रह्मांड । ब्रह्मबीजाचें झाड ।
तेथें भेदबुद्धि हे द्वाड । कोठोनि आली  ॥३५॥
येणें आक्षेपिलें कांहीं । ब्रह्मप्रपंचा भेद नाहीं ।
उत्पत्ति लय होतांहि । अवस्था ब्रह्मीं असेल   ॥३६॥
येथें ऐका उपपत्ति । पाणियावरी तरंग उठती ।
शेवटीं तेथें लया जावी । पाणी जैसें तैसें    ॥३७॥
पाणियावेगळें करिता । नये तरंगा समस्ता ।
परी तरंग-धर्माची वार्ता । पाणिया नाहीं ॥३८॥
तैसें नामरूप हें सर्व । निजरूपीं उमटलें भाव ।
लय अथवा उद्‌भव । नामरूपासी  ॥३९॥
नामरूप लया गेलें । परब्रह्म तैसेंचि संचले ।
नामरूप जेव्हां जालें । तरी ब्रह्म जन्मेना ॥४०॥
आत्मा म्हणिजे आपण । जें कां ब्रह्म परिपूर्ण ।
आतां भेदाची वार्ता जाण । झणी घेसी  ॥४१॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
सर्वभेदानुकारे । तृतीयसमासः ॥३॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ४ था
अभेदवर्णन


श्रोता वक्तया समोर । पुसतां होय विचार ।
इशद्‌भेद होतां अणुमात्र । तरी भीति चुकेना  ॥१॥
वस्तु ठाईचि अभेद । मिथ्यात्वें नामरूपा नसे भेद ।
ऐसाचि बुद्धीसी लागे छंद । तरिच समाधान  ॥२॥
तेंचि अनुसंधान विसरतां । भेदचि उठे मागुता ।
अनुसंधानही राखितां । त्रिपुटी उपजे    ॥३॥
त्रिपुटी जरी उद्‌भवली । तरि ते भेदबुद्धी जाली ।
तरी हे स्वानुभव किल्ली । कृपा करून सांगावी    ॥४॥
वक्ता  म्हणे सावधान । बहु उत्तम केला प्रश्न ।
याचें कैसें समाधान । बोलिजे तें ऐका ॥५॥
सर्व हें मिथ्या जालें । हें बुद्धि-निश्चया आलें ।
अभेदा जरी प्रतिपादिलें । तरी दिसणें न राहे  ॥६॥
नामरूप क्रिया अघवी । मिथ्या परि लागे करावी ।
परी सत्यत्वें भेदबुद्धि जावी । हेंचि ज्ञान ॥७॥
तैसेंचि धरितां अनुसंधान । होय ध्येय ध्याता ध्यान ।
त्रिपुटी होतां अभिन्न । भेद तो मिथ्या  ॥८॥
भेद जरी ध्यानें केला । ती प्रकारें विभागला ।
सत्यत्वेंचि प्रतिपादिला । तरीच द्वैत    ॥९॥
त्रिपुटीसी मिथ्या अवलोकन । सहज भेदासी खंडण ।
एकरूप असती तीन । एका अधिष्ठानीं   ॥१०॥
तें अधिष्ठान ओळखावें । ध्येय कोणासी म्हणावें ।
ध्यातां ध्यान तें स्वभावें । निवडून पाहे ॥११॥
जो ध्याता तोचि ध्येय । तरी ध्याना रूप काय ।
ध्यानेंवीण ध्यातृध्येय । नामचि मिथ्या ॥१२॥
सहज ध्यान तरी जालें । परी त्रिपुटीतें खंडिले ।
मग भेदाचे मासले । कोठें असती  ॥१३॥
अथवा ध्याता आणि ध्यान । तें तरी नव्हें कीं आपण ।
अखंड जें का परिपूर्ण । गगनापरी ध्येय ॥१४॥
तेंचि आपण हा निश्चय । ध्याता ध्यान कल्पूं नये ।
तेथें भेदाचें रूप काय । निर्धारीं पा    ॥१५॥
अंतःकरणीं चैतन्य बिंबलें । तया ध्याता हें नाम जालें ।
येर ओतप्रोत जें उरलें । तेंचि ध्येयरूप  ॥१६॥
ध्यानें ध्येयीं अनुसंधान । ध्याता होय जरी आपण ।
तरी ब्रह्मरूपीं भिन्न । सहजची पडिला ॥१७॥
ध्याता तो एकदेशी । कैसी पुरवी वस्तुसी ।
सांडून ध्यातृध्यानासी । ध्येयचि होईजे  ॥१८॥
ध्याता ध्यान ध्येयीं मुरे । मग एकपणें ज्ञप्ति उरे ।
जैसें सागरीं लवण विरे । मग अखंडैकरस    ॥१९॥
येणें रीती ज्ञाता ज्ञान । आणि साधक साधन ।
साध्यज्ञेयीं समरसन । त्रिपुटीचें होय    ॥२०॥
साधनें जया साधावें । ज्ञानें जया जाणावें ।
ध्यानें ज्यातें ध्यावें । तेंचि आपण  ॥२१॥
तेंचि आपण सर्वदा आहे । विसरून म्हणे मज मी कैं लाहे ।
जाणतां विस्मरण नव्हे । मग लाभ हा कोणा ॥२२॥
विस्मरणें होतां हरपला । तो स्मरणेंचि सांपडला ।
आपणा आपण भेटला । बहुतां दिवसां ॥२३॥
आतां साधनें काय साधावें । ज्ञानें कोणा जाणावें ।
ध्यानें कोणासी ध्यावें । आपण वस्तु ॥२४॥
आपण वस्तु असतां । स्मरणाची कायसी चिंता ।
मी ब्रह्म हें नाठवितां । ब्रह्मचि व्हावें      ॥२५॥
जरी आठव आणि विसर । हे दोन्हीं आपणासमोर ।
होती जाती ज्ञप्तिमात्र । आपण असे  ॥२६॥
आता संशय तो कोणता । विचारीं बापा पुरता ।
येथें विनवीतसे श्रोता । अत्यादरें    ॥२७॥
जरी जालिया स्मरण । वाटे परम समाधान ।
किंचित्‌ होतां विस्मरण । हरपलें वाटे   ॥२८॥
देखून श्रोतयाचा आदरू । वक्ता सरसावला थोरु ।
महासंशयाचा केरु । झाडून टाकी ॥२९॥
होतांचि मेखळा बंधन । शूद्राचे होती ब्राह्मण ।
मग विसरतां एक क्षण । पुन्हा शूद्र नव्हे    ॥३०॥
आपण ब्रम्ह जाणीतले । देहबुद्धीचें पाप गेलें ।
अखंडैकरस कोंदलें । स्मरण विस्मरणेंविण ॥३१॥
आपण स्मरणें नवा जाला । तरी विस्मरणें हारपला ।
स्मरणाभावीं आपुला । आपण असे   ॥३२॥
कोण्या सदैवाची पत्नी । मी सुवासीण विसरली मनीं ।
तरी सौभाग्यसुखाची शिराणी । तिजला नव्हे ॥३३॥
तैसें ब्रह्मत्व आपुलें । विस्मरणें नवचे हरपलें ।
विस्मरणें दुःख जालें । कोणतें सांग   ॥३४॥
देहबुद्धि लागे म्हणसी । इतुका अवसर कोठें तिसी ।
स्मरण होय वेगेसी । काकदृष्टीसम   ॥३५॥
अथवा व्यापारीं मी माझें म्हणतां । देहबुद्धि वाटे तत्त्वतां ।
त्यासि मिथ्या अवलोकितां । विस्मरण कैसें  ॥३६॥
जैसा डोहो लोटला । मागें ओलावा उरला ।
विस्मरणीं अमुक वेळ जाला । तो आठविला स्मरणें ॥३७॥
विस्मरणीं स्मरण न होतें । तरी विस्मरण आठवे कोणातें ।
म्हणोनिया स्मरणातें । अखंडता आयती ॥३८॥
अखंड स्मरणचि दाटलें । विस्मरण कोठें उरलें ।
विस्मरण जें कांहीं वाटलें । तेंचि स्मरण ॥३९॥
स्मरणें विस्मरण ग्रासिलें । स्मरण तरी कोठें उरलें ।
तेंहि वितळून गेलें । चित्सागरीं लवण  ॥४०॥
ओतप्रोत अखंड । सीमाचि नाहीं उदंड ।
तेथें कैचें आणिलें द्वाड । स्मरणास्मरण ॥४१॥
स्फुरणापासून तृणांत । नामरूपें समस्त ।
ते चित्सागरीं भासत । लहरी जैसी   ॥४२॥
लहरी आली आणि गेली । उद्‌भवतां स्वरूपीं वृद्धि जाली ।
लय होतां क्षीणता आली । न वचे कदा ॥४३॥
होतां जातां आपण । क्षयवृद्धीविण सधन ।
आतां नाही कीं भेदभान । निःसंशय ॥४४॥
येथे जालें समाधान । जितचि भेद पावला मरण ।
द्वैताचें जालें निःसंतान । सद्‌गुरुप्रसादे   ॥४५॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
अभेदवर्णनप्रकारे । चतुर्थसमासः ॥४॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ५ वा
तृप्तिवर्णन


जालें जन्माचें सार्थक । आत्मा ब्रह्म आपण एक ।
जाला ज्ञानाचा परिपाक । निष्कलंक विज्ञान  ॥१॥
चिद्रसाचा सागरीं । घटपिंडाची सरोभरी ।
घटपिंडा येतां मारी । चित्सागर ओहटेना    ॥२॥
आतां कल्पांत राहो । कीं आजचि विघडो देहो ।
एतद्विशीं संदेहो । किमपि नसे ॥३॥
प्रश्न अथवा प्रश्नोत्तर । द्वैतींच याचा व्यवहार ।
द्वैतेंवीण परिहार । अद्वैतीं नाही ॥४॥
जया जाणावें उरलें असे । तया श्रवणाची श्रद्धा असे ।
ब्रह्म जाणतां जाणणें नसे । तरी श्रवण कासया    ॥५॥
जयासी बहुत संशय । मननीं प्रवर्तती तीय ।
मी सर्वदा निःसंशय । तरी मनन राहिलें    ॥६॥
विपर्यास कांही असावा । तेणें निदिध्यास करावा ।
निर्विकल्पा मजसि गोवा । निदिध्यास केवि  ॥७॥
आपण ब्रह्म परिपूर्ण । कदां नसे भिन्नपण ।
तरी साक्षात्काराचें लक्षण । तेंचि कवणा ॥८॥
वाहवे जो मनासवें । तेणें चित्त निरोधावें ।
मज अमनस्का स्वभावें । समाधि ना उत्थान ॥९॥
श्रोता म्हणे मन विकारी । सुखदुःखें शीणचि करी ।
यासि निरोधितां अंतरी । समाधान पावे ॥१०॥
जयासी मन आवरावें वाटें । तेणें गुदिं टाचावें नेट ।
मृगजळ बांधावें मोटें । आम्हां काज नाही    ॥११॥
मनासवें शिणतां । श्रमचि उरती तत्त्वतां ।
नाना सायासें कष्टी होतां । मन अनावर ॥१२॥
अनंत योग अभ्यासिले । सहस्त्रधा ध्यान केलें ।
तरी मनाचें हलवलें । नाही रोम ॥१३॥
असो मनादि टाकुन दुरी । आपुला आपण निर्धारी ।
कोण पडे मृगजलपुरीं । सेतूच्या खटपटी ॥१४॥
सिद्धान्नपात्र टाकिलें । मधुकरींचे निर्धारी सुडकें घेतलें ।
करोत जे मायेनें भुलविले । मी मायातीत   ॥१५॥
समाधि आणि उत्थान । सविकल्प निर्विकल्प उन्मन ।
यासी कारण एक मन । मजसी संबंध नाहीं  ॥१६॥
कोणी कर्मे आचरती । कोणी जपध्यान करिती ।
कोणी वायूच भक्षिती । मायानिरासार्थ   ॥१७॥
असो मज परोपदेशीं । काज नसे निश्चयेंसी ।
मी विधि आणि निषेधासी । तिळपात्र सोडिलें ॥१८॥
कांहीं करणें त्यागणें । भोग्य ना भोगणें ।
येणें ना जाणें । किमपि असेना   ॥१९॥
लोकीं जरी मज भाविलें । स्नानभोजनादि कल्पिलें ।
तरी कार्यजात स्पर्शलें । नाहीं मज   ॥२०॥
लोकीं गुंजापुंज देखिला । म्हणती पाहा अग्न लागला ।
भावितां काय राख जाला । वास्तवपणें  ॥२१॥
तेवि मज कासया चिंता । लोकदृष्टीच्या संकेता ।
असो करणें तें आतां । कांही उरलें नाहीं ॥२२॥
अखंड अद्वैत स्वभावें । उरलें काय तें प्राप्त व्हावें ।
पुरलीं उपायांची धावें । विचारासहित    ॥२३॥
दीपिका जैसी सूर्यापुढें । प्रकाशी केवि बापुडे ।
तैसे शब्दादिक वेडे । माझा ठाई  ॥२४॥
मी कोणा नव्हे विषय । काय करितील उपाय ।
अवघा जड समुदाय । स्वप्रभ न कळे   ॥२५॥
जैसा आहे तैसाचि । एक आपुला आपणची ।
जाणावया ब्रह्मादिकांची । शक्ति नसे       ॥२६॥
बहु काय बोलावें । मज जाणणेंचि न संभवें ।
आतां क्रियमाणाचे नावें । बिंदुलें पडिलें  ॥२७॥
श्रोता म्हणे हो तुम्हासी । लोकसंग्रहार्थ अपैसी ।
सर्व करणें लागे कर्मासी । आणि ज्ञान विचार ॥२८॥
आपुलेनी प्रौढपणें । स्वीकारिलें सर्व करणें ।
उपाधियोगें घडतां तेणें । काय उणें माझें    ॥२९॥
शास्त्रीय अथवा लौकिक । व्यापार होतां अनेक ।
कायिक अथवा मानसिक । होईना सुखें ॥३०॥
समाधि किंवा मूर्तिध्यानीं । अथवा प्रवर्तो अर्चनीं ।
वेदपठणीं कीं हरिभजनीं । प्रवर्तो सुखें   ॥३१॥
अथवा करो अग्नहोत्र । कीं प्रकार यंत्रतंत्र ।
अथवा असो स्वतंत्र । कीं परतंत्रत्वें करो   ॥३२॥
ब्रह्मचर्य कीं गृहस्थाश्रम । आचरो वानप्रस्थाचें धर्म ।
अथवा शिखासूत्रादि सर्व कर्म । संन्यास करो ॥३३॥
असो देहासी प्रेतत्व आलें । अंत्यजापरी बाटलें ।
याचें केलें आणि न केलें । सारिखें दोन्हीं    ॥३४॥
म्हणुन करणें आणि न करणें । दोन्हीं नसून म्या असणें ।
सद्‌गुरूकृपेचेनि गुणें । आपुला आपण   ॥३५॥
धन्य धन्य गुरुराया । तुजहून ओवाळिली माया ।
पिंड ब्रम्हांड अष्टकाया । पादुका चरणीं   ॥३६॥
तुझे तुजसी समर्पिलें । काय माझे हात झिजले ।
माझें माझेंहि उरलें । द्वाड कोठें ॥३७॥
मीचि नाहीं नाहीं नाहीं । नाहीं म्हणे तैसा तोहि तोहि ।
मौनासगट बोलणें तेंहि । समरस जालें  ॥३८॥
तैसेंचि शास्त्र साधन । विचारासहित अवघिया नमन ।
बोलणें राहिलें येथून । ज्ञाना हाव पुरली ॥३९॥
मुख्य ज्ञानाचा विचार । जाला पूर्वार्धी निर्धार ।
मागा बोलिला अधिकार । साधन चतुष्टय    ॥४०॥
हे तयाची संपत्ती । घेऊन उभी माळ हातीं ।
येर जे का मंदमती । त्यांकडे न पाहे ॥४१॥
हें विचाराचें लक्षण । न पविजे अधिकारियावीण ।
जे अधिकाराचा करिती यत्न । तेहि पावती निजवस्तु   ॥४२॥
श्रोतीं कोप न मानावा । प्रसंग लागे संपादावा ।
हा सलगीचा शब्द जाणावा । क्षमा करावी    ॥४३॥
क्षमाशील जे संत । अत्यंत औदार्य कृपावंत ।
काया वाचा जीवित । त्यांचि पादरक्षा   ॥४४॥
असो जाला पूर्वार्ध । तुटला द्वैताचा संबंध ।
अद्वैत प्रगटला स्वानंद । मुमुक्षुजनाचा   ॥४५॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
तृप्तिवर्णनानुकारे । पंचमसमासः ॥५॥
इति पंचिका संपूर्णा ॥७॥  ओवीसंख्या २२४
इति श्रीमद् आगमसारे पूर्वार्धः समाप्तः  ॥  पूर्वार्ध ओवीसंख्या २०८३

GO TOP