॥ श्रीहंसराज स्वामी कृत ॥

॥ आगमसार ॥

(पूर्वार्ध)

पंचिका ६ वी
तत्पदशोधन

॥ श्रीरामसमर्थ ॥

समास १ ला
ईशतनुनिरूपण


आतां तत्पदशोधन । कीजे संक्षेपें कथन ।
तरी असावें सावधान । जे श्रवणार्थी ॥१॥
त्वं पदाचिये परी । तनुचतुष्टय ईश्वरीं ।
तें विवेकें जो निवारीं । तया ब्रह्म निवळे ॥२॥
कांही जें जें भासे दिसे । ब्रह्म त्याहून अनारिसें ।
दिसे भासे तें नासे । हें श्रुतिवचन ॥३॥
गोंडाळ सांडून एकीकडे । नीर सेविजे रोकडें ।
तेवि दृश्य विवेकें बिघडे । तरी निवडे परब्रह्म ॥४॥
पंचभूतिक ब्रह्मांड । भीतरीं सांठवलें पिंड ।
पाहतां दृश्य उघड । परब्रह्म नव्हे ॥५॥
ब्रह्मलोकादि तृणांत । आकार जो जो दिसत ।
तें तें जाणावें नाशवंत । शाश्वत तेंचि शोधावें ॥६॥
रज्जूवरी सर्प भासला । त्या म्हणावें उत्पन्न जाला ।
तैसी उत्पत्ति अवस्था याला । बोलोंचि नये ॥७॥
जे आदिअंती शाश्वत । तेथें अवस्थेचा संकेत ।
हें बोलणें प्रमाणरहित । अवस्थातीत ब्रह्म असे ॥८॥
जे नसतां दिसे उद्भवली । अवस्था तया लागली ।
ब्रह्मांड उत्पत्ति या बोलीं । अकारमात्रा ॥९॥
ब्रह्मांड उत्पत्ति अकार । जड समुदाय समग्र ।
हा दृश्यात्मक केर । ब्रह्मीं नाहीं ॥१०॥
उत्पत्तीचा अभिमानी । ब्रह्मा जाणिजे रजोगुणी ।
महाकल्पीं तयालागुनी । नाश आहे ॥११॥
ब्रह्मीं जालें जें स्फुरण । तेथें प्रगटती त्रिगुण ।
एकेक गुणापसून । तिन्ही देव जाले ॥१२॥
सृष्टि स्थिति प्रलय अवस्था । तिघे करिती व्यवस्था ।
उत्पत्ति पालण संहारिता । ब्रह्मा विष्णु महेश ॥१३॥
ब्रह्मा करितो उत्पन्न । तयासि नव्हे पालण ।
एकेक अवस्थेचा अभिमान । वाहत असती ॥१४॥
परि ते ब्रह्मसामर्थ्य शक्ति । ब्रह्मयाची काय गति ।
ती शक्ति जेथें लया जाती । तरि अभिमान कैंचा ॥१५॥
ब्रह्मदेवापासून मुंगी । चैतन्य सारिखे असे जगीं ।
सामर्थ्य शक्ति वाउगी । न्यूनाधिक दिसे ॥१६॥
न्यूनाधिक जरी दिसलें । दिसतां सामर्थ्य मोठें जालें ।
तयासि अविनाशि कल्पिलें । अज्ञान जनीं ॥१७॥
म्हणोनि परमात्मा चतुरानन । बोलोंचि नये अप्रमाण ।
दिग्पाळादि देव संपूर्ण । ते तरी आज्ञाधर ॥१८॥
ब्रह्मांड अवस्था अभिमान । मृगजळ जैसें भासमान ।
परब्रह्म ते निर्गुण । अभिमानातीत ॥१९॥
हिरण्यगरभ सत्रा कळांचा । चेष्टविणार ब्रह्मांडाचा ।
हा तरि विकार अष्टधेचा । भासमात्र होय ॥२०॥
परि ते नव्हे कीं शाश्वत । कल्पांती लया जात ।
आणि नाना विकारवंत । तें परब्रह्म कैसें ॥२१॥
स्थिति अवस्था तयाची । म्हणूं नये परमात्म्याची ।
उकार मात्रा तेथीची । परमात्मा केवी ॥२२॥
पालणाचा अभिमान । विष्णु वाहे आपण ।
नाना अवतार धरून । शरणागतां संरक्षी ॥२३॥
तेथें असे सत्वगुण । त्या म्हणों नये निर्गुण ।
मायिकासी शाश्वतपण । मानोचि नये ॥२४॥
मायातीत निरंजन । तेथें लावूं नये अभिमान ।
जग न होतां निर्माण । पाळिलें कोणें ॥२५॥
ऐसें विचारें पाहावें । सारासार शोधावें ।
लोकधाटी भरंगळावें । अविवेकि जनीं ॥२६॥
हिरण्यगर्भ पालण अवस्था । उकारमात्रेची व्यवस्था ।
करी पालणाची संस्था । अभिमानें विष्णू ॥२७॥
हें इतुकें मायागुणें । विकाराची लक्षणें ।
यासि निर्मिलें जया कारणें । अव्याकृतें ॥२८॥
आकार नसतां विकार होत । तयास म्हणावै अव्याकृत ।
सत्‌ म्हणतां नाश होत । असत्‌ तरी जगत्कार्य ॥२९॥
सदसद्‌-निर्वचनीं । अज्ञानतमाची खाणी ।
हिरण्यगर्भाची उभारणी । जिथून झाली ॥३०॥
यासि परमात्मा म्हणतां । लाज न वाटे तत्वतां ।
असज्जड दु:खरूपता । ज्ञानघन कैसा ॥३१॥
होय सर्वांचा संहार । अज्ञान तम साचार ।
अज्ञाना न धरवे धीर । ज्ञानकाळीं ॥३२॥
प्रलय असे जयासी। कैसा म्हणावा अविनाशी ।
मकार मात्रा तयासी । नाम आलें ॥३३॥
रुद्र तयाचा अभिमानी । नेणीव रूप तमोगुणी।
उत्पन्न झालें तयालागुनी । संहार करी ॥३४॥
उत्पन्नचि झालें नसतां । संहार बोलावा केउता ।
तेणेंविण अभिमान वार्ता । बोलोंचि नये ॥३५॥
हें असो सदाशिव । गुण मायेचा स्वभाव ।
गुणातीत देवाधिदेव । कळला पाहिजे ॥३६॥
अव्याकृत प्रलय मकार । चौथा अभिमानी महेश्वर ।
माईक कळतां हा विचार । पुढें साच तें कळें ॥३७॥
कार्यकारणासी कारण । स्वरूपीं झालें जें स्फुरण ।
मी ब्रह्म हे आठवण । मूळमाया ती ॥३८॥
पाणियावरी दिसे तरंग । म्हणों नये तो अभंग ।
नट जैसा आणी सोंग । परी सोंग तें नट नव्हे ॥३९॥
जेथें शाश्वतता न दिसे । तें जाणावें माईक ऐसें ।
म्हणोनि परब्रह्म अनारिसें । तया विलक्षण ॥४०॥
स्फुरणेंवीण सर्वसाक्षित्व । कैसें मानावें सत्यत्व ।
कार्येंवीण कर्तृत्व । न ये जैसें ॥४१॥
तिही मात्रांसी आधार । अर्धमात्रा हा निर्धार ।
नसतां तिहींचा विकार । मग आधार कोणा ॥४२॥
स्फुरणीं चैतन्य बिंबिलें । तें शबलब्रह्म बोलिलें ।
अभिमानें नांव पावलें । सर्वेश्वर ऐसें ॥४३॥
सर्वचि जेथ नाहीं । तरी ईश्वरत्व तैसेंचि पही ।
आतां हें माइक सर्वहि । शाश्वत तें एक ॥४४॥
जेथें मायाचि स्पर्शेना । आहे परि दिसेना ।
न दिसे परि लोचना । माजीं भरलें ॥४५॥
दृश्या सबाह्यअं तरीं । व्यापून असंभाव्य बाह्येरी ।
ते मर्यादा कोण करी । अनंत अगाध ॥४६॥
समुद्रामध्यें खसखस । तैसें परब्रह्मीं दृश्य ।
जालेंचि नसतां तयास । उगेंचि बोलावें ॥४७॥
बोलिल्यावीण कळेना । सिद्धांत वचनीं सांपडेना ।
जें जें बोलिजे तें जाणा । तो पूर्वपक्ष ॥४८॥
शब्द पूर्वपक्ष सांडावा । अनुभवें लक्षांश धुंडावा ।
कळतां शब्दाचा गोवा । कांहींच नसें ॥४९॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
ईशतनुनिरूपणप्रकारे । प्रथमसमास: ॥१॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास २ रा
तत्पदपंचकोशप्रकार


ब्रह्म दृष्टी दिसेना । मनास तेंहि भासेना ।
परिपूर्ण कळेना । अज्ञानासी ॥१॥
परब्रह्म कळल्यावीण । चुके कैसें जन्म मरण ।
विवेकें जाणावें निर्गुण । नानायुक्ति अनुभवें ॥२॥
एकदां जरी न कळलें । तरी वारंवार पाहिजे विचारिलें ।
श्रवणमननें आभ्यासिलें । पाहिजे पुन: पुन: ॥३॥
वेद शास्त्र पुराण । करिती नाना निरूपण ।
तेंचि महानुभाव संतजन । प्रगट करिती ॥४॥
परी या जीवाचें अज्ञान । न पालटे भवबंधन ।
ज्याचे अनंत जन्मीचें साधन । तयासि ज्ञान लाभे ॥५॥
परि ज्ञानाचा प्रयत्न । सांडू नये न कळे म्हणुन ।
बळेंचि मनास ओलांडुन । पैलाड जावें ॥६॥
पिंडीं उपाधि मन । ब्रह्मांडीं मूळस्फुरण ।
विचारें तया ओलांडुन । जातां ब्रह्मचि कोंदले ॥७॥
एकदा अनुभवें जाणितलें । मग जेथें तेथें कोंदाटलें ।
पाहतां न पाहतांहि आलें । प्रत्ययासी ॥८॥
जरी तें प्रतीतीस आणावें । पंच कोशातें निवडावें ।
तरी वर्म पडे ठावें । आपेंआप वस्तु ॥९॥
स्थूळ ब्रह्मांड दिसतें । ती जाणावी पंचभूतें ।
अन्नमय ऐसें तयातें । स्थूळापरी जाणावें ॥१०॥
निज वस्तूसी आच्छादन । म्हणोनियां कोशाभिमान ।
तया अंतरी ओळखण । हिरण्यगर्भ ॥११॥
तेही त्रिविध एकाहुन । एक असती आवरण ।
सूक्ष्मीं असती कोश तीन । आच्छादक हेतू ॥१२॥
क्रिया कारण कर्ता । सूत्रात्मा विविध तत्वतां ।
प्राण मन बुद्धी पाहतां । त्वंपदापरी ॥१३॥
विहरणत्वादि धर्म वायूचे । कर्म व्यवहार जीवाचे ।
आणि क्रियात्व कर्मेंद्रियाचें । प्राणमय कोश ॥१४॥
क्रियात्मकाचें कारण । भोग्यादिकांचें साधन ।
ज्ञानेंद्रिय आणि मन । मनोमय कोश ॥१५॥
सर्वांचें जें कर्तेपण । जगत्कार्या निमित्तकारण ।
ज्ञानसूत्रें सर्वां करी भ्रमण । सूत्रधारापरी ॥१६॥
परी भूतांचे राहे आंतरीं । चेष्टवीतसे नानापरी ।
जगत्कर्माचे व्यापारीं । अलिप्त असे ॥१७॥
तो जाणिजे विज्ञानमय । सर्वबुद्धीचा समुदाय ।
जेथें असे समष्टिमय । चतुर्थ कोश ॥१८॥
एवं क्रिया कर्म कर्तेपण । हें सूत्रात्म्याचें लक्षण ।
निरोपिले कोश तीन । समष्टिरूप ॥१९॥
तया कर्तृत्वाचे अंतरीं । सूक्ष्मत्वें वास करी ।
तो आनंदमय निर्धारी । सर्व सुखाचा कंद ॥२०॥
तरी तो न ये प्रतीती । म्हणसी तरी सूक्ष्म अति ।
गूढ असे सर्वा भूतीं । अग्र्यबुद्धीनें कळें ॥२१॥
पटामाजी तंतू भरला । परि अंशूनें तंतु जाला ।
सूक्ष्मदृष्टी पाहतां आला । जाण तयासी ॥२२॥
सर्व बुद्धीसी अधिष्ठान । कर्तृत्वाचेंहि कारण ।
सूक्ष्मरूपें अवस्थान । विज्ञानाचें ॥२३॥
ब्रह्मा विष्णु आणि हर । करितां शिणती व्यापार ।
तयासी विश्रांतिमंदिर । परम जे का ॥२४॥
जैसे पक्षी व्यापारार्थ फिरती । व्यापारतां बहु कष्टती ।
मग नीडाकडे धांवती । पक्ष संकोचोनी ॥२५॥
तेणेपरी कर्ताकरण । क्रियादिकांसी घेऊन ।
विश्रामा येती आनंदघन । सर्वाधार जो का ॥२६॥
जें जें ज्यापासून जालें । तें तें त्या कारणीं राहिलें ।
तें कारणही कार्यात्वें मिळालें । निज कारणासी ॥२७॥
तरी अवधारा आक्षेप । सर्वांसि आनंद बीजरूप ।
तरि सर्वांसी आपेआप । मोक्ष जाला ॥२८॥
याचें ऐका उत्तर । सुषुप्तींत क्षीण व्यापार ।
विश्रामती जीव समग्र । परी तो मोक्ष नव्हे ॥२९॥
जरी ज्ञानें जाय अज्ञान । तेचि होती पावन ।
येर जे का अज्ञान । पुन्हा जनन पावती ॥३०॥
जीवाचे अज्ञान जाय । या हेतू कोश आनंदमय ।
ज्ञानें मूलाज्ञान नष्ट होय । तरिच ब्रह्मप्राप्ती ॥३१॥
उपादान माया प्रधान । सांख्यवादियांचे लक्षण ।
वेदांती तया अभिधान । अज्ञान ऐसें ॥३२॥
तरी सांख्यमत स्वीकारिलें । म्हणसी तरी अज्ञान नाथिलें ।
सत्यत्वेंचि प्रतिपादिलें । सांख्यापरी न वचे ॥३३॥
सर्व शास्त्राचा स्वीकार । वेदांती करिती साचार ।
निरसावया भेद मात्र । मतें दूषिती ॥३४॥
मायाप्रधानत्वादि टाकिले । तरी सांख्य वेदांत संमत जाले ।
तेणें सत्यत्वें प्रतिपादिलें । म्हणुन दूषण ॥३५॥
असो कोश आनंदघन । सुषुप्तीपरि अज्ञान ।
स्वानुभवें होतां हनन । जन्ममरण चुके ॥३६॥
इकडे दृश्य तिकडे स्वरूप । मध्यें शून्यत्वाचा आरोप ।
ज्ञानें निरसतां असद्‌रूप । मद सद्‌रूप सहजची ॥३७॥
म्हणून नेणीव सांडून । ज्ञानघन होतां ज्ञान ।
अज्ञान जातां दुसरें ज्ञान । तेंहि जाय त्यासवें ॥३८॥
मग केवळ ब्रह्मचि उरे । त्रिपुटीज्ञान ओसरे ।
साधक साध्यत्व नुरे । साध्यरूप ॥३९॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
तत्पदपंचकोशप्रकारे । द्वितीयसमास: ॥२॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ३ रा
मिथ्यात्वविवेचन


सर्वाची बाधा न होतां । सर्वब्रह्मा नव्हे ऐक्यता ।
नि:शेष होय द्वैता । अद्वैत निवळे ॥१॥
बाधा म्हणिजे मिथ्या ज्ञान । सत्यत्वबुद्धीचें हनन ।
नि:शेष जावें निपटुन । तरी श्रुतिविरोध ॥२॥
ज्ञानें मिथ्या ओळखावें । मग दिसेना सुखें नावें ।
परी मिथ्यात्वाचें जाणावें । वर्म कैचें ॥३॥
मुखें प्रपंच मिथ्या म्हण । अनुभव पुसतां लाजिरवाणें ।
ढोबळे द्रष्टीचें पाहणें । उपेगा न ये ॥४॥
जैसी रज्जु रज्जुत्वें ओळखितां । सर्पाची नुरेचि वार्ता ।
तैसें स्वानुभवें ब्रह्म जाणतां । न म्हणतां मिथ्या सहजचि॥५॥
जगासि जगत्व केतुले । स्वानुभवें पाहिजे कळलें ।
संपूर्ण जडत्व दिसूं लागलें । कासयानें ॥६॥
एक दिसे एक भासे । चंचल जड दोन ऐसे ।
परि ते दिसती कैसे । सत्य मिथ्या ॥७॥
मृत्तिकेवाचून काहीं । घटासी वेगळें सत्यत्व नाहीं ।
अस्तिभातिविण पाहीं । जगा रूप कोणतें ॥८॥
ज्याच्या असणेंचि असे । ज्याचे भातित्वें दिसे ।
सर्व हे जयास्तव भासे । हें श्रुतीचें वचन ॥९॥
श्रुति युक्ति अनुभव । जगा वेगळेपणें अभाव ।
रूप क्रिया आणि नांव । चौथें किमपि नाहीं ॥१०॥
स्थूल उदर कंठ लहान । हें इतुके रूप घट हें अभिधान ।
व्यापार हेचि क्रिया पूर्ण । त्रिविधा एक मृत्तिका ॥११॥
तैसा जडाचा आकार । दिसें तें रूप साचार ।
नामें ठेविलीं अपार । ओळखीकरितां ॥१२॥
तिसरा व्यवहार होता। क्रियात्व आलें पाहतां ।
नाम रूप क्रिया तत्त्वतां । तिन्ही अस्तिभाति ॥१३॥
नेणून जरी घट घेतां । मृत्तिकाच येतसे हातां ।
जगव्यापार होत असतां । अस्तिभातिप्रियत्व ॥१४॥
नाम रूप क्रिया तीन । व्यवहारती जीव संपूर्ण ।
सप्तान्नब्राह्मणीं वचन । एतद्विशीं असे ॥१५॥
समष्टिरूप जीवानें । उत्पन्न केली सप्तधान्नें ।
त्यामाजी तीन अन्नें । आपणासाठीं निर्मिली ॥१६॥
सप्तान्नें ती कोणतीं । एक साधारण जया म्हणती ।
यवव्रीह्यादि धान्यें जीं तीं । मनुष्यासाठी ॥१७॥
दुसरें क्षीर पशूकरितां । अन्नातें होय निर्मिता ।
देवार्थ अन्नें तत्त्वतां । दर्शपूर्णमास दोन्ही ॥१८॥
प्राण वाणी मन । आत्मार्थ केले निर्माण ।
तिहीचें करितां भोजन । सुखदु:ख पावे ॥१९॥
अन्नापासून मन जालें । आपचें प्राण निर्मिलें ।
छांदोग्य उपनिषदीं बोलिले । तेजोमय वाणी ॥२०॥
नामरूपक्रिया जगासी । उभविले प्राणादिकांसी ।
हे विरोध जरी म्हणसी । तरी अवधारीं पां ॥२१॥
वाणी म्हणिजे नाम । मनचि रूप हा नेम ।
क्रिया प्राण हें वर्म । कळलें पाहिजे ॥२२॥
एवं नामरूप क्रिया । जीव व्यवहारे तिन्हीं यया ।
अज्ञानें शिणतो वायां । सत्यत्वबुद्धीनें ॥२३॥
तरी नाम रूप क्रियेतें । वेगळें सत्यत्व कोणतें ।
विवंचून पाहतां तयातें । अस्तिभाति ॥२४॥
अस्तिभाति ओळखितां । नामरूपाची माईक वार्ता ।
येणें रीती या जगता । श्रुति बाध बोले ॥२५॥
जग हें सत्यचि म्हणतां । ब्रह्मलक्षणाची नव्हे सिद्धता ।
ब्रह्मलक्षणें सिद्ध होतां । सहज जगा मिथ्यात्व ॥२६॥
सर्व ब्रम्ह श्रुति बोले । या दिसती विरोध आले ।
या आक्षेपा ऐकिलें । पाहिजे उत्तर ॥२७॥
सर्व म्हणिजे बहुत । ब्रह्म तें एक निश्चित ।
सर्व एका विरोध दिसत । म्हणोनि बाधित श्रुति सर्वा ॥२८॥
नाना हें कांही नसे । श्रुति सर्वा बाधितसे ।
आहे तें ब्रह्मचि असे । एकरूप ॥२९॥
साधकाचे अंतरीं । बैसली नानात्वाची परी ।
सर्व ब्रह्म बोध करी । श्रुति माउली हे ॥३०॥
सर्व मिथ्या हें कळावें । तरिच ब्रह्म अनुभवावें ।
मिथ्या सर्पातें सांडावें । रज्जुज्ञान तरी होय ॥३१॥
ब्रह्म जाणतां अखंड । ब्रम्हीं बुडालें ब्रहांड ।
माया अविद्या थोतांड । वितळून गेलें ॥३२॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
मिथ्यात्वविवेचनप्रकारे । तृतीयसमास: ॥३॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ४ था
ईश्वराभासप्रकार


श्रोता वक्त्यासी म्हणे । जग मिथ्याचि कोटिगुणें ।
परी जीव ईश सत्यपणें । वेगळे असती ॥१॥
हे चेतनत्वें सदोदित । म्हणावे कैसें नाशवंत ।
ऐकोनी आक्षेपाचा संकेत । वक्ता बोलता जाला ॥२॥
जीवेश उभयांपरी । आभासातें निर्मिती ।
माया अविद्या हे श्रुति । तरी सत्य कैसे ॥३॥
दर्पणीं प्रतिबिंबिलें । वाटे मुख दुसरें जालें ।
परी तें सर्वथा नाथिलें । आभासमात्र ॥४॥
जरीं जाले जीवेश सत्य । माया अविद्या कैसेनि मिथ्य ।
आणि जीवेशांचें कृत्य । जगहि सत्य जालें ॥५॥
जग जीव सत्य असतां । ब्रह्म लक्षणाची नसे वार्ता ।
ऐसें विरोधीं बोलतां । वेदांत-हानी ॥६॥
माया अविद्या नाथिली । प्रतिबिंबा सत्यता कैसी आली ।
छांदोग्य श्रुति बोलिली । अल्प तें भूम नव्हे ॥७॥
मिथ्यात्व चिदाभासाचें । पूर्वी निरोपिलें साचें ।
उपाधियोगें प्रतिबिंबाचें । दिसणें असें ॥८॥
श्रोता बोले पुढती । मिथ्यात्व असो जीवाप्रति ।
परी ईश्वर स्वयंज्योति । मिथ्या न म्हणावा ॥९॥
ईशाचेनि सत्यपणें । जीव मिथ्या कोण म्हणें ।
उभय आभासाची लक्षणें । सारिखीं असतां ॥१०॥
उभयता आभास कैसे । सर्वज्ञ किंचिज्ज्ञ भेद असे ।
किंचिज्ज्ञ मिथ्या आभासे । सर्वज्ञ तो साच ॥११॥
उपाधि उंच नीच दिसतां । प्रतिबिंबा नसे भिन्नता ।
त्या उभय उपाधि हरपतां । प्रतिबिंब कोठें पडे ॥१२॥
घटीं प्रतिबिंब नाथिलें । सरोवरींच्या सत्यत्व आलें ।
घटोदक सरोवरहि आटले । तरी दशा समान ॥१३॥
म्हणोनि ईश-जीव-जगासी । सत्यत्वकल्पना कायसी ।
ब्रह्म-अनुभवें तयासी । रूप कैचें ॥१४॥
जग जीव मिथ्या भासले । हें बोलणें नीटचि जालें ।
सर्वज्ञासी मिथ्या केलें । न वचे कोणी ॥१५॥
ज्याच्या भयें वायु हाले । ज्या भयें चंद्र सूर्य चाले ।
भूमंडळ आपें धरिलें । ज्याच्या भयें ॥१६॥
आणि षड्‌गुण जयाप्रती । नित्य तया भगवान म्हणती ।
ज्ञान वैराग्य यश कीर्ति । मोक्ष संपत्ति ऐश्वर्य ॥१७॥
ऐसिया श्रुति अनंत । ऐश्वर्याते वर्णित ।
तरी ईश्वर हा नेमस्त । सत्यचि असे ॥१८॥
वक्ता म्हणे सावधान । अनंत श्रुतीचें व्याख्यान ।
करिती ऐश्वर्य वर्णन । परी तात्पर्य वेगळें ॥१९॥
जरी वर्णन माईकाचें । सत्यत्व प्रतिपादिलें न वचे ।
तन्न तन्न निषेधाचें । सत्य तरी काज काइ ॥२०॥
जीवासी भोगीं प्रीति । कदां नव्हे विरक्ति ।
तया दाखविली भक्ति । कारुण्यास्तव ॥२१॥
सर्वज्ञ ईश्वरा भजावें । संसार दु:ख सांडावें ।
जीवा बोधीतसे बरवें । निवृत्तिसाठीं ॥२२॥
ऐश्वर्यादि बोलिलीं । पुढें तन्न तन्न प्रवर्तली ।
निषेधितां सहजचि झाली । मिथ्यारूप ॥२३॥
स्वप्नीं जैसी राज्यसंपत्ति । गजाश्वरथपदाति ।
स्वप्नी सत्य वाटती । परी जागृतीं कोठें ॥२४॥
मायाचि जेथें न दिसे । तरी ऐश्वर्य धर्म काइसे ।
धर्मी जो त्याही न दिसे । सत्यत्वपण ॥२५॥
ईश्वरत्व ,मायेनें कल्पिलें । कल्पितांचि दिसूं लागले ।
जो काल माया तों काल राहिलें । माया निमतां हारपे ॥२६॥
ईशत्व मायेनें केलें । मायेसी सामर्थ्य कैसें आलें।
म्हणसी तरी स्वप्नीं उभविलें । निद्रेनें राज्यादि ॥२७॥
निद्रा अंश मायेचा । येवढा बडिवार साचा ।
मग स्वभाव मूळ मायेचा । काय बोलावा ॥२८॥
न घडे तेंचि घडवी । न लोपे तयासी दडवी ।
इचे सामर्थ्याची पदवी । न भूतो न भविष्यति ॥२९॥
म्हणोनि बडिवार मायेचा । म्हणो नये कीं साचा ।
माईकें जीवेश तयाचा । मूळीं अभाव ॥३०॥
पुनरपि श्रोता बोले । सर्वज्ञत्व कैसें आलें ।
तरी हें सर्व निरोपिलें । पाहिजे आतां ॥३१॥
अरे धर्मी जिणें कल्पिला । मिथ्यापणें उभा केला ।
धर्माविशीं शीण जाला । हें तो न घडे ॥३२॥
धर्म धर्मित्व करणें । बोलिजे तें माया गुणें ।
चित्रें रेखाटितां होणें । हावभाव सहजची ॥३३॥
आभास कूटस्थापरी । ईशत्व ब्रह्मत्वीं निर्धारी ।
अन्योन्य तादात्म्य करी । अविद्यापरी माया ॥३४॥
सच्चिदानंद तीन । मुख्य ब्रह्मींचें लक्षण ।
सर्वज्ञ सर्व शक्तिमान । मायाजनित ॥३५॥
सर्वज्ञ सर्वशक्तिमंत । ब्रह्म जालें निश्चित ।
आनंद आणि सच्चित्‌ । ईश्वरीं आलें ॥३६॥
ऐसा अन्योन्याध्यस । मुख्य तत्व आणि आभास ।
हेंचि अज्ञान जीवास । अविवेकें केलें ॥३७॥
सत्य असत्य एक केलें । तें विवेकीं कैसें मानिलें ।
नरोटीसहित खादलें । खोबरें जेणें ॥३८॥
असार जाणुनी त्यागावें । सार तें शोधून घ्यावें ।
तरिच विवेकी म्हणवावें । सूक्ष्मदृष्टि ॥३९॥
मायेची नुलंघितां भीड । स्वरूपीं नव्हे पवाड ।
म्हणुनि विवेकें घबाड । ब्रह्म तें जाणावें ॥४०॥
सर्वज्ञत्वादि धर्म । हें मायिक जाणिजे वर्म ।
सच्चिदानंद परम । मायानिरासें कळें ॥४१॥
निरसतांचे माईक द्वैत । अनुभवा ये अद्वैत ।
अद्वैतीं द्वैताची मात । बोलोंचि नये ॥४२॥
येथेंहि श्रोतीं आक्षेपिलें । अद्वैत जरी अनुभवा आलें ।
तरी तें कोठें पाहिलें । द्वैतीं कीं अद्वैतीं ॥४३॥
समाधिकालीं अनंत । जेथें संकल्पाचा घात ।
एकरूप अद्वैत । स्वानुभवें कळे ॥४४॥
कळणें म्हणसी द्वैत । तरी जाणण्यातें जाणत ।
तें तरी एकचि अद्वैत । ज्ञानाज्ञान प्रकाशी ॥४५॥
सुषुप्ति जेणें प्रकाशिली । वृत्तिवीण ज्ञप्ति एकली ।
सदोदित कोंदाटली । दुजेनवीण ॥४६॥
द्वैतरहित अनुभविलें । अद्वैत प्रतीतीस आलें ।
द्वैत पाहतां नाथिलें । अद्वैत निवळे ॥४७॥
जितुकें अद्वैत ओतप्रोत । तितुकें नकळे सदोदित ।
एकदेशी जे अनुभवित । तेणें सर्व सिद्धि कैची ॥४८॥
ऐसें म्हणसी तरी द्वैत । अशेषत्वें कोणा कळत ।
एकदेशी जाणतां समस्त । संपूर्ण कळलें ॥४९॥
एकदेशीही जाणतां । सिद्धि होतसे द्वैता ।
तेणेपरी अद्वैता । ज्ञानसिध्दी ॥५०॥
द्वैत मिथ्यापणें कळलें । तें अद्वैतें जाणितलें ।
अद्वैतहि अनुभविलें । स्वतां चिद्‌रूपें ॥५१॥
परप्रकाश तें द्वैत । स्वप्रकाश अद्वैत ।
द्वैतसिद्धि नसतां होत । अद्वैत असतां सिद्ध नव्हे ॥५२॥
असो आहे तेंचि आहे । द्वैत कालत्रयीं नव्हे ।
तथापि द्वैतासि जाणताहे । तेंचि अद्वैत ॥५३॥
जें जें ज्ञानासी गोचर । तें तें जाणिजे नि:सार ।
न जाणतांहि ज्ञप्तिमात्र । तेचि वस्तु अद्वैत ॥५४॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
ईश्वराभासप्रकारे । चतुर्थ समास: ॥४॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ५ वा
केवलब्रह्मनिरूपण


ब्रह्म सदोदित संचले । निश्चल निर्वात भरलें ।
अंतचि नाहीं कोंदाटलें । जेथें जेथें ॥१॥
ऐसें तैसें म्हणतां नये । ज्ञानाज्ञान म्हणणें काय ।
विचारा न ठके सोय । अमुकें न ये दावितां ॥२॥
वर्णव्यक्ति किमपी नसे । स्थूल वाड म्हणावें कैसें ।
अणु दीर्घ पोकळसें । ब्रह्म नव्हे ॥३॥
घेऊं जातां घेतां नये । सांडु जातां सांडिता नये ।
कोणाचाचि न होय । विषय ब्रह्म ॥४॥
पृथ्वीमध्यें भरलें । पृथ्वीस ज्याचेनि रूप आलें ।
जडत्वीं कठिणत्वीं दाटलें । परी कठिण नव्हे ॥५॥
आपीं असे परि भिजेना । अग्निमध्येंहि जळेना ।
वायुमध्यें परि चळेना । वायुसवें ॥६॥
ब्रह्म आकाशीं असे । परि आकाश डोळां दिसे ।
आकाश ज्याचेनि प्रकाशे । परि तें दिसेना ॥७॥
आकाशही सर्वा व्यापक । भरून उरलें तिन्हीं लोक ।
परी निज वस्तूचें कौतुक । तें अनारिसें ॥८॥
शून्य नेणीव शब्दगुण । श्रोत्रेंद्रिया होय वेदन ।
पोकळ अवकाश भासमान । आकाश कळे ॥९॥
नेणिव शब्द भासमान । हें लक्षण नसतां समान ।
ब्रह्म घन परिपूर्ण । म्हणों येतें ॥१०॥
सूर्यप्रकाशें गगन । पिवळें होय भासमान ।
काळें होय सूर्याविण । रात्रिमाजीं ॥११॥
वेगळेपणें कळूं आलें । म्हणुन आकाश नाम जालें ।
एकरसत्वें अनुभविलें । न वचे ब्रह्म ॥१२॥
सूर्याचेनि दिसेना । चंद्रही तया प्रकाशीना ।
अग्निहि कांही भासविना । कष्टि होतां ॥१३॥
परी चंद्र सूर्य पावक । ज्याचे तेजें प्रकाशक ।
त्रिभुवनींची वर्तणूक । ब्रह्मा मध्यें ॥१४॥
अनंत ब्रह्मांडी उतरंडी । अनंत वेळा घडामोडी ।
होतां जातां सांकडी । ब्रह्मीं असेना ॥१५॥
पाणियावरी तरंग । होतां जातां पाणी अभंग ।
तैसी मायेची लगबग । परि ब्रह्म जैसें तैसें ॥१६॥
मायेपासून तृणांत । ब्रह्म दाटलें अद्‌भुत ।
मायेसहित जें जें निर्मित । जडजात सर्वही ॥१७॥
अणुमाजीं ब्रह्म असे । ब्रह्म नव्हे अणु ऐसें ।
संपूर्ण ज्याचेनि प्रकाशे । परि तें जडा न कळे ॥१८॥
देहादि जडचि केवळ । मनादि तत्त्वें चंचळ ।
चेतनासारिखें सकळ । परी पर प्रकाश ॥१९॥
इंद्रियें बहिर्मुखें विचरती । परप्रकाशें विषय घेती ।
तया न कळे स्वयंज्योती । कारण दृश्य नव्हे ॥२०॥
अंत:करण मन बुद्धि । यासी इंद्रियांची उपाधी ।
स्वरूपीं घालितां अवधीं । करणत्वा मुकती ॥२१॥
पाणियामाजीं लवण । न निवडे जैसें भिन्न ।
तैसें बुद्धि आणि मन । वेगळे नुरे ॥२२॥
जें जें सुखाकार वाटलें । परि त्या सुखीं मन विरालें ।
वेगळेपणें अनुभविलें । न वचे कदां ॥२३॥
तथापि कांही कळलें । तें मनासवें लया गेलें ।
उपरि जें नि:संग भरलें । तें ब्रह्मस्वरूप ॥२४॥
जों काल मन उपाधि । तो काल अंतर्बाह्य संधि ।
तेणेंविण निरुपाधि । दिग्देश कैंचा ॥२५॥
सूर्याकरितां पूर्वोत्तर । दिशा कळती समग्र ।
उत्पन्न नसतां दिनकर । त्यासि काय म्हणावें ॥२६॥
प्रगटतां सूर्यमंडळ । किरणें प्रकाशे भूमंडळ ।
मायादि तत्त्वें सकळ । प्रकाशती एकसरां ॥२७॥
आकाशापरी सूर्य होता । मग तेजतमाची नसे वार्ता ।
तैसें स्फुरणाभावीं अनंता । ज्ञानाज्ञान कैचें ॥२८॥
अपार सदोदित अमुप । निष्कलंक निजरूप ।
अंतचि नाहीं स्वस्वरूप । कैसें बोलावें ॥२९॥
मनबुद्धीसी ब्रह्म कळेना । ऐसेंच जाणावें अनुमाना ।
पुढें सांडून जाणतेपणा । अभिन्न व्हावें ॥३०॥
ऐसें न जाणोनि जाणावें । विवेकें भिन्नतेसी सांडावें ।
सर्व करणें तें स्वभावें । समाप्त जालें ॥३१॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
केवलब्रह्मनिर्विकारे । पंचमसमास: ॥५॥
इति तत्पदशोधनप्रकारपंचिका संपूर्णा ॥ ६ ॥ ओवीसंख्या २०५

GO TOP