॥ श्रीहंसराज स्वामी कृत ॥

॥ आगमसार ॥

(पूर्वार्ध)

पंचिका ५ वी
त्वंपदशोधन

॥ श्रीरामसमर्थ ॥

समास १ ला
तनुत्रितयनिरसन


नरदेहासी आलिया । विचारें जाणावें आत्मया ।
तरी करणें तें महत्कार्या । संपादिलें ॥१॥
साळीचें भूस सांडुनी । तांदळू घे‍ईजे निवडुनी ।
तैसें देहत्रय ओलांडुनी । आत्मा ओळखावा ॥२॥
आत्मा म्हणिजे आपण । स्वतःसिद्ध प्रकाशमान ।
मी नाहीं हा अनुमान । कोणासि नसे ॥३॥
तरी जाणणें तें काय । कासया विचार उपाय ।
आत्मा देह हा निश्चय । सुदृढ असे ॥४॥
देहचि आत्मा भाविला । दोहीपरी दूषण या बोला ।
कर्मेवीण देह जन्मला । नाश जाला केलें त्या ॥५॥
हे देह आतां जाले । तरि पूर्वकर्म कोणें केलें ।
येणें न करितां जन्मलें । हा एक दोष ॥६॥
प्रसुत कर्म करिताहे । देह तरि येथें नासताहे ।
भोगेंवीण केलें क्षया जाताहे । हा दुजा दोष ॥७॥
पाहतां कर्मी जे असती । तेहि आत्मा वेगळा भाविती ।
देहनाशें स्वर्गप्राप्ति । यागें आत्मयासी ॥८॥
अस्थिमांसानें भरिलें । नाडीत्वचेनें गुंडाळिलें ।
त्या आत्मा म्हणतां जालें । दुजें अज्ञान कोणतें ॥९॥
सुषुप्ति अथवा मरणकाळी । देहासि निचेष्टता आली ।
त्यासि आत्मा कल्पना केली । जडें कीं चैतन्यें ॥१०॥
देह जड कांहींच नेणें । मी देह भाविला चैतन्यें ।
म्हणोनि जाणतां ओळखणें । देह आत्मा नव्हे ॥११॥
तरि हे देह काशाचे । म्हणसी तरि पंचभूतांचे ।
पंचीकरण पांचपांचाचे । पूर्वी निरोपिलें ॥१२॥
तूं देहावेगळा अससी । म्हणुन देहातें जाणसी ।
माझा देही म्हणसी । सहज होसी विलक्षण ॥१३॥
होतां देहासी व्यापार । विषय सेवितां अपारे ।
प्रमाणचैतन्य इंद्रियद्वारें । परिणमे ते जागृती ॥१४॥
हे अवस्था स्थूलाची । मानूं नये आत्मयाची ।
जाणें व्यवस्था व्यवहाराची । ते अवस्था केवी ॥१५॥
तया अवस्थेचे स्थान । तें जाणावें नयन ।
अवस्थेवीण स्थान । आत्मयासि केवी ॥१६॥
देह अवस्था स्थान । तिहींसी अकार अभिधान ।
प्रणवाचा प्रथम चरण । आत्मा नव्हे ॥१७॥
इतुक्याचा अभिमान वाहतो । विश्वाभिमानी या हेतो ।
अवस्था सरतां जातो । अभिमान त्यासवें ॥१८॥
पुरुषासि कोणताही अधिकार । येतां पावे नाम मात्र ।
सांडिता तेथील व्यवहार । नामहि जाय त्यासवें ॥१९॥
तैसा जीवात्मा हा विश्व । जागृति अभावीं कैचें नांव ।
हा सत्त्वगुणाचा समुदाव । आत्मा गुणसाक्षी ॥२०॥
स्थूल भोग स्थूलासी । आत्मा जाणता तयासी ।
सुखदुःख हें साक्षीसी । बोलोंचि नये ॥२१॥
स्थूल देह आपण नसतां । कोणा स्त्रीपुत्रादि ममता ।
हें असो वर्ण आश्रमता । आत्म्यासी नाहीं ॥२२॥
देह जेथें जन्मले । त्या कुळाचे धर्म लागले ।
देहसंबंधी गेले । देहासवे ॥२३॥
तीर्थ व्रत जप ध्यान । आणीकही नाना साधन ।
तें तें देहास्तव होणें । आत्मा साक्षी ॥२४॥
एवं स्थूलाचे निरसन । जे मी नव्हे आपण ।
आत्मा साक्षी चैतन्यघन । जडातें जाणता ॥२५॥
शिष्यें येथें प्रार्थिलें । देह निःशेष नाथिलें ।
मरतां फिरून जन्मा आलें । यासि काय निमित्त ॥२६॥
तरी हे जाणावी वासना । लिंगदेहाची कल्पना ।
देहबुद्धीची कामना । जन्मासि मूळ ॥२७॥
तया लिंगदेहाचे हनन । जरी होय आत्मज्ञान ।
ज्ञानेंवीण नाना साधन । तेणें लिंगभंग नव्हे ॥२८॥
हे अग्नीनें जळेना । उदकींही बुडेना ।
योगादि शीणती नाना । परि हे अनावर ॥२९॥
समुद्रपानहि बरवें । मेरू उन्मुळी सुखें नावें ।
अग्निही प्राशन करवें । परी चित्तनिग्रह कठिण ॥३०॥
याचे व्हावया खंडण । तें एकचि आत्मज्ञान ।
गुरुमुखें श्रवण मनन । तरीच ज्ञान विश्वासें ॥३१॥
मी मी देह म्हणतोसी । वासना बळाविली ऐसी ।
छेदावया तयासी । विवेकशस्त्र पाहिजे ॥३२॥
जरि विश्वासें आवडि असे । निशिदिनीं धरिसी मानसें ।
तरि घेइ पा तुज देतसें । विवेक शस्त्र ॥३३॥
मी प्रत्यगात्मा निश्चय । देहाध्यासें मज काय ।
येणें ध्यासें खंडण होय । देहबुद्धीचें ॥३४॥
देहबुद्धि दे‍ई मजला । जतन करी आत्मबुद्धीला ।
विसरसी जन्ममृत्यूला । हे भाक घेई ॥३५॥
मुळी सर्पाकारें जाली । नोळखितां कितेक मेली ।
विचारें समजतां भुली । कांहीच नाहीं ॥३६॥
मी देह धरिला ध्यास । ओळखावें त्या वासनेस ।
तेथें प्रकार सप्तदश । असती वेगळाले ॥३७॥
लिंगदेह सतरा कळांचा । पृथकाकारें बोलिजे वाचा ।
निश्चय कळतां येथिचा । साकडें निरसे ॥३८॥
होय नव्हेसें वाटलें । निश्चयें नवचे अनुमानलें ।
तें अंतःकरण विभागलें । संशयरूप मन ॥३९॥
हें अमुक निश्चय जाला । बुद्धि नाम आलें त्याला ।
दुसरा परिणाम जाला । अंतःकरणाचा ॥४०॥
चित्ताचें असें जे चिंतन । मी अमुक हा अभिमान ।
या दो वृत्तीचें समावेशन । मनबुद्धीच्या ठाई ॥४१॥
करी शब्दाचें श्रवण । ते श्रोत्रेंद्रिय जाण ।
स्पर्श जाणे शीतोष्ण । तें त्वगेंद्रिय ॥४२॥
चक्षु रूपातें पाहे । जिव्हा रस जाणताहे ।
घ्राण गंधातें लाहे । हे ज्ञानेंद्रियें पंच ॥४३॥
एक वाणी चतुर्धा जाली । ते समजावी वेगळाली ।
उगीच आठवण जाली । ते परा वाचा ॥४४॥
स्फुरण दिसे न दिसे । तया नांव पश्यंती असे ।
मननीं जितुकें येतसे । ते मध्यमा वाणी ॥४५॥
वैखरी ते बोलणे । पाणींद्रिया घेणें देणें ।
पादेंद्रिया चालणें । रतिसुख उपस्थीं ॥४६॥
गुदे विसर्ग करी । हे पंचकर्मेंद्रियाची परी ।
तैसें प्राणही प्रकारी । पांचची असती ॥४७॥
हृदयी करी प्रीणन । तोचि जाणावा प्राण ।
अधो वाहतां अपान । बोलिजे तो ॥४८॥
हलवी सर्व संधीसी । समान नामें राहे नाभीसी ।
कंठि राहेणें उदानासी । क्षुत्पान करी ॥४९॥
व्यान सर्वांगी वावरे । अन्नरस पाववी नाडीद्वारे ।
हें पंचप्राण निर्धारें । जाणिजेती ॥५०॥
मन बुद्धि इंद्रिय प्राण । सप्तदश हे मिळोन ।
लिंगशरीर हें अभिधान । आणि सूक्ष्मदेह ॥५१॥
मनबुद्ध्‌यादि आत्मा जाणे । आपुलेनिं सर्वज्ञपणें ।
आत्मत्वीं बुद्ध्‌यादिकां राहणे । परी आत्म्यासी नेणती ॥५२॥
सर्व लिंगातें व्यापुन । आत्मा असे चैतन्यघन ।
आत्मत्वीं नसे भासकपण । लिंगदेहाचें ॥५३॥
जागृतीं विषय भोगिले । त्या संस्कारा मन सोकले ।
अंतरीच आठवलें ते स्वप्नावस्था ॥५४॥
लिंगदेहास्तव । स्वप्नावस्थेचा भाव ।
लिंगाभावीं स्वप्न वाव । आत्मत्वीं नाहीं ॥५५॥
अवस्थेचें स्थान कंठी । देह अवस्थादि त्रिपुटी ।
यासि बोलिजेते होटीं । उकार मात्रा ॥५६॥
अकारेवीण उकार । वर्णेवीण उच्चार ।
दृश्येवीण भासमात्र । आत्मा नव्हे ॥५७॥
जैसा कापुसासी पीळ पडतां । दिसणें असे सुता ।
आत्मप्रकाशें तत्वतां । भासती लिंगें ॥५८॥
पीळ असतां कापूस दिसे । भास व्यापून आत्मा असे ।
सूत कापुसीं न दिसे । आत्मत्वीं भास मिथ्या ॥५९॥
जाणीव नेणीव रजोगुण । प्रविविक्त भोग त्या लागुन ।
सुखदुःखाचे प्रत्यय होणें । लिंगाध्यासें तैजसा ॥६०॥
तो ध्यास मी मी हा टाकिला । तरि तो अभिमान कोणाला ।
भ्रांतीनें होता अवलंबिला । कळतां भ्रांति कैची ॥६१॥
एवं सूक्ष्माचा भास । मिथ्या हे जाणिजेस ।
साक्षित्वें जाणता आत्मयास । मृगजळापरी ॥६२॥
आपुलें आत्मत्व दृढ करणें । मृगजळवत्‌भासतां काय तेणें ।
दिसणें आणि न दिसणें । सारिखेंची ॥६३॥
शोक मोह काम क्रोध । लिंगकार्य नानाविध ।
तुटतां लिंगाचा संबंध । कार्य जाय त्या सवें ॥६४॥
असो स्थूळ सूक्ष्म हे दोन । यासि कारण अज्ञान ।
याचें न होतां खंडण । आत्मज्ञान कैचें ॥६५॥
ते कैसे म्हणसी अज्ञान । तरी सांग पा मी जें पुसेन ।
देहद्वया तूं विलक्षण । तो तूं कोण दाखवीं ॥६६॥
शिष्य विचारी अंतरीं । देहद्वयसाक्षी मी निर्धारीं ।
सर्व जाणता असे परी । मी अमुक न कळें ॥६७॥
तरी आतां तोचि कैसा । नेणे नेणें मी सहसा ।
गुरु म्हणती गा पाडसा । हेंचि अज्ञान ॥६८॥
तूं निरालंब साक्षी । देहद्वयातें परीक्षी ।
तो कोण पा निरीक्षीं । ज्ञप्तिमात्र ॥६९॥
दृश्यातें डोळां देखिलें । भासातें मनें ओळखिलें ।
आपआ्पणा नवचे कळलें । म्हणुनि भांबावलासी ॥७०॥
दृश्यभासातीत जाणता । जाणोनि होसी नेणता ।
मी नेणें हे तुज कळतां अज्ञान मिथ्या ॥७१॥
कारणदेह हे अज्ञान । सत्‌म्हणतां ज्ञानें हनन ।
असत्‌नव्हे कार्यानुमान । अनिर्वचनीय ॥७२॥
मनादि अंतःकरण । जेथे अत्यंत होती लीन ।
ती सुषुप्ति अवस्था जाण । हृदयस्थानीं ॥७३॥
आपुलेनि जाणतेपणें । तुवां सुषुप्ति अनुभविणें ।
अन्यथा नव्हे आठवणें । जागरिं सुषुप्तिसुखा ॥७४॥
तया नेणण्यातें जाणसी । जाणोनि मी नेणें म्हणसी ।
तेचि मकार मात्रा ऐसी । ओळखावी ॥७५॥
आनंदसुखाचा भोग । जाणसी तमोगुणाचा योग ।
तुज जाणतयासी सांग । नेणीव कोठें ॥७६॥
बळें म्हणसी मी नेणता । होसी अभिमान धरिता ।
तोचि प्राज्ञ हे व्यवस्था । कारणशरीराची ॥७७॥
हें अज्ञान तुज कळतें । किंवा नाहीं सांग पां तें ।
न कळे ऐसें वाटतें । जाण तयासी ॥७८॥
अंधार दृष्टीसी दिसे । म्हणसी डोळा देखणा नसे ।
अज्ञान जेणें प्रकाशे । तो तूं स्वप्रभ ॥७९॥
आतां सांडिं गा नेणपण । जाणता अससी परिपूर्ण ।
येणे रीती अज्ञान खंडण । सहजची जालें ॥८०॥
एवं स्थूळ सूक्ष्म कारण । जागृति स्वप्न सुषुप्ति जाण ।
विश्वतैजसप्राज्ञ । मात्रागुणत्रिपुटी ॥८१॥
या इतुकीयांचा जाणता । तुझा तूंचि आयिता ।
तिही प्रतीति आतां । अनुभव घे‍ई ॥८२॥
ऐसें बोलतां श्रीसद्‌गुरू । निजसुखाचा लोटला पुरू ।
वृक्ष उन्मळून पडे थोरू । तैसा गुरुचरणीं पडियेला ॥८३॥
कंठ जाला सद्गद । रोमीं उमटले स्वेदबिंद ।
फुंजें दाटला आनंद । नेत्रीं पाझर प्रेमाचे ॥८४॥
अंतःकरणाची वृत्ति । निःशेष होय हरपती ।
अखंड दाटली ज्ञप्ति । निवांत जाला ॥८५॥
मग सद्‌गुरू थापटिती । सावध सावध गा पुढती ।
तुजला तुझी झाली प्राप्ति । ते निरोपीं मज पुढें ॥८६॥
मग तया आनंदातें ग्रासुनी । उठोनि मस्तक ठेवी चरणीं ।
मंद मंद तये क्षणीं । बोलता जाला ॥८७॥
जय जय आजि सद्‌गुरू । मज भवा उतरिलें पारू ।
माझा मी चित्सागरू । न दिसें परू एकला ॥८८॥
कैचें अज्ञान दृश्य भास । माझा मीचि निराभास ।
ज्ञानघन स्वयंप्रकाश । दृश्याभास पुरे आतां ॥८९॥
ऐसें ऐकतां वचन । गुरु म्हणती सावधान ।
तुझें अत्यंत समाधान । जालें नाहीं ॥९०॥
तुज वाटे मज लाधलें । आत्मस्वरूप प्राप्त जालें ।
हे वृत्ति आनंदे गोविलें । तुजला मध्यें ॥९१॥
तरि या वृत्तीसी जाणावें । स्वरूपीं स्वरूपचि व्हावें ।
जेथे दुजेपणाच्या नावें । शून्याकार ॥९२॥
स्थूळ सूक्ष्म हें कार्य । या हेतु अज्ञान कारण होय ।
त्यासि अधिष्ठान जें होय । ते महाकारण ॥९३॥
तुर्यावस्था तिहींतें जाणें । मी स्वरूप आठवि मनें ।
या वृत्त्यात्मकें तुज होणें । सहज वेगळें ॥९४॥
निज स्वानुभवें जाणावें । वृत्त्यात्मकासि त्यागावे ।
द्रष्टा साक्षी स्वभावें । आत्मत्वीं नाहीं ॥९५॥
दृश्य जेथें मिथ्या जालें । तरी द्रष्टुत्व कोणा आलें ।
साक्ष्य होतांची नाथिलें । साक्षी कवणु ॥९६॥
द्रष्टासाक्षीविन । आपुला आपण सघन ।
मोडे वृत्तीचें मीपण । येणे रीती ॥९७॥
आपणाहून वेगळा कवण । कीं अनुभवी आत्म्यालागुन ।
येथें ज्ञान आणि अज्ञान । एक पांतीं ॥९८॥
आतां बोलणें खुंटलें । मौनही नसे कल्पिलें ।
अनुभवेंवीण ज्याचें त्या जालें । अत्यंत समाधान ॥९९॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
तनुत्रितयनिरसनप्रकारे । प्रथमसमासः ॥१॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास २ रा
पंचकोशविवेक


विद्या भार्गवी वारुणी । अध्यात्मविद्येची खाणी ।
पंचकोशाचें निरसनीं । आत्मत्व लाभे ॥१॥
परी आत्मशब्दाची प्रवृत्तीं । बहुधा असे अतिव्याप्ति ।
ते निवारावया निगुती । वेदांतग्रंथ ॥२॥
येथें मतें वेवादती । श्रुती आश्रय आणि युक्ति ।
बहुधा अनुभवही बोलती । आत्मविषईक ॥३॥
परी ते मतें कैसीं समजावीं । तरीच उगवे गथागोवी ।
भिडेनें स्वानुभपदवी । सिद्धि न वचें ॥४॥
एक चार्वाक बोलती । पुत्र आत्मा हे श्रुती ।
अर्धविभागी स्री म्हणती । स्त्री पुत्र आत्मा ॥५॥
स्त्रीपुत्रही प्रिय असे । युक्ति भाविती अपैसे ।
वाढतां मरतां तोषे त्रासे । हा अनुभव ॥६॥
अन्न ब्रह्म हे श्रुती । आत्मार्थ प्रिय हे युक्ति ।
मी कृश स्थूल अनुभविती । देहात्मा म्हणती अन्य ॥७॥
इंद्रिय चालक हे युक्ती । कलह ऐकिला श्रुती ।
मी अंध मुका भाविती । अनुभव ऐसा ॥८॥
म्हणोनि आत्मा इंद्रिय । देह आत्मा म्हणणें काय ।
आत्मत्वाचा सिद्धांत होय । अन्य चार्वाकाचा ॥९॥
प्राण ब्रह्म हे श्रुती । प्राणें चळण हे युक्ति ।
मी क्षुधातृषावान्‌अनुभूती । प्राणात्मा म्हणती हैरण्यगर्भ ॥१०॥
मन ब्रह्म हे श्रुती । मनेंचि कळे हे युक्ति ।
मज शोकादि अनुभूती । उपासक म्हणती मन ब्रह्म ॥११॥
विज्ञान ब्रह्म श्रुतीचे वचन । युक्ति बुद्धीसी कर्तेपण ।
अनुभवें निश्चय करी जाण । विज्ञानात्मा बौद्धमती ॥१२॥
अपरबौद्ध क्षणिकवादी । विज्ञानात्मा प्रतिपादी ।
क्षणिकत्व असे बुद्धी । म्हणोनिया ॥१३॥
आनंद ब्रह्म श्रुतीचे वचनीं । नाना युक्ति प्रतिपादुनी ।
येथे मताची वेवादनी । बहुधा असे ॥१४॥
सुषुप्तिकाळीं आत्मा नसें । उपाधीस्तव दिसणें असें ।
म्हणोनि शून्य ऐसें । शून्यवादी म्हणे ॥१५॥
आत्मा अणुत्वें निर्धारी । संचार असे नाडिद्वारीं ।
प्रवर्ते इंद्रिय व्यापारीं । अणुवादी बोले ॥१६॥
माध्यमिक बोले वचन । अणु आत्मा अप्रमाण ।
एक समईं देहचलण । आपादमस्तक होय ॥१७॥
आत्मा देहा येवढा जरी । तरिच सर्व प्रवर्ते व्यापारीं ।
येथेंहि आक्षेप कोणी करी । नाना देह धरी कैसा ॥१८॥
जेव्हडी देहाची उपाधी । तैसा आत्मा हे प्रतिपादी ।
सर्व शरीरीं विशुद्धि । कंचुकप्राय आत्मा ॥१९॥
कंचुक म्हणतां आत्मा खोल । नाडीद्वारा संचार नव्हेल ।
सूक्ष्मावयवीं नाडी सकळ । व्यापून असे ॥२०॥
माध्यमिक म्हणतां ऐसें । तार्किक म्हणे हें काइसें ।
आत्मा विभुत्वें असे । आकाशापरी ॥२१॥
आकाशीं शब्दादि गुण । तैसे आत्मत्वीं सुखादि गुण ।
आकाशापरी द्रव्य हा जाण । आत्मा असे ॥२२॥
ऐसेचि चिद्‌रूपत्वीं वाद । आत्मत्वीं असती विवाद ।
तेचि आतां विशद । करूनि दाऊं ॥२३॥
तार्किकांतरगत प्रभाकर । आत्मा जडरूप निर्धार ।
चैत्यन्य बुद्धीचा विकार । आत्मा चिद्‌रूप नव्हे ॥२४॥
न्यायांतरभूत भट्टमतीं । आत्मा चिदचिद्‌रूप म्हणती ।
जागृत्स्वप्नीं असे चिती । सुषुप्तीं जडत्व ॥२५॥
ऐका सांख्यशास्त्राचें मत । आत्मा चिद्‌रूप सदोदित ।
नाना कुतर्काचे सिद्धांत । बोलोचि नये ॥२६॥
असो ऐसे परस्परें । कलह करिताती पामरें ।
येथें आक्षेपिलें आदरें । श्रोतेजनीं ॥२७॥
श्रुति युक्ति अनुभव । बोलताती हे सर्व ।
त्यासि दूषिता हे अपूर्व । काय म्हणोनी ॥२८॥
हे ऊहापोह नेणती । श्रुतीचे आभास घेती ।
कुतर्काच्या नाना युक्ति । मतें स्थापिती अनान ॥२९॥
न होतां वेदांत सिंव्हाची हांक । विवादती दर्शने जंबूक ।
ऐकतां पोटीं शिरे धाक । अधोवदनें लपती ॥३०॥
असो आत्मत्वाचें ज्ञान । पंचकोशाचें विवेचन ।
तेचि ऐका पूर्वानुसंधान । भृगुवल्लीचें ॥३१॥
भृगुप्रति वरुणें । विद्या दिधली सकरुणें ।
विविदिषा होतां भृगूनें । वरुणपित्या प्रार्थिले ॥३२॥
हे तात ! हे सद्‌गुरू । मज सांगावा जी विचारू ।
ब्रह्मस्वरूपाचा निर्धारू । कृपा करुनी दयाळा ॥३३॥
ऐकून वरुण संतोषला । विचारस्थळ दाविता झाला ।
तेणें विचारें पावला । समाधान भृगु ॥३४॥
विचाराचें कोणतें स्थळ । तेंचि करूं प्रांजळ ।
श्रोतींहि येथें निवळ । क्षण एक असावें ॥३५॥
ज्यापासून हें सर्व होतें । आणि ज्या स्वरूपीं वर्ततें ।
शेवटीं जेथें लया जातें । तें अधिष्ठान ब्रह्म ॥३६॥
भृगु विचारी मनीं । संकेतें न पवें अर्थालागुनी ।
अमुक म्हणोनि सांगा कर्णीं । पुन्हां ऐसें प्रार्थिलें ॥३७॥
अधिकार पहावा भृगूचा । अन्न ब्रह्म बोले वाचा ।
उद्भव स्थिति लय सर्वांचा । अन्नाचा ठाई ॥३८॥
तरि अन्न ब्रह्म जाणावें । या विचारीं प्रवर्तावें ।
ऐसें ऐकतां स्वभावें । विचारिता जाला ॥३९॥
अन्न म्हणिजे जडें । तो हा स्थूल देह वाढे ।
शेवटीं अन्नींच वावडें । परि या सत्यत्व असेना ॥४०॥
म्हणोनि न घडे ब्रह्मत्व यासी । पुन्हां येऊनी पित्यापासी ।
हे गुरो अन्नब्रह्मासी । नाश आहे ॥४१॥
तरी अन्य आत्मा प्राणमय । तेणें अन्नाची पूर्णता होय ।
प्राण ब्रह्म हा निश्चय । विचारीं बापा ॥४२॥
मग प्राणाची विवंचना । पांच कर्मेंद्रिय पंचप्राणा ।
यासि जडत्व दुःख प्रयाणा । अंती नाश आहे ॥४३॥
तरि यांसी ब्रह्मत्व कैसें । उभयकोश अविद्यात्मक ऐसें ।
यासि कोशत्व नाम आलेसें । आच्छादक हेतु ॥४४॥
अविद्यक हे जडे । यासि ब्रह्मत्व कैसें घडे ।
पाहतां जैसे मडें । या उपदेशही नसे ॥४५॥
पुन्हा आला पित्यासमीप । प्राणब्रह्म असद्‌रूप ।
तरि कैसें तें ब्रह्मरूप । मज निरूपावें ॥४६॥
विद्या अविद्यात्मक मनोकोश । येथेंच श्रुतीचा उपदेश ।
आत्मा म्हणतां हे आदेश । चतुर्थावयवीं ॥४७।।
विद्याविद्या दोनी कैसें । तेचि अवधारा मानसें ।
पंचज्ञानेंद्रियासहित असे । मनोमयाचा ठाई ॥४८॥
ब्रह्मरूपीं खेळताती । तेथेंचि विषय व्यापरती ।
परि तयातें नेणती । हेचि अविद्या ॥४९॥
वाक्ये जी स्वतःप्रमाण । तेणें मनासी होय ज्ञान ।
हेंचि विद्येचे लक्षण । मनोमयकोशीं उपदेश ॥५०॥
उपदेश विज्ञानीं कां न होय । तरि विद्यात्मक कोश उभय ।
विज्ञान आणि आनंदमय । येथें उपदेश कैंचा ॥५१॥
विज्ञान कैसा विद्यात्मक । तरि निश्चय करणें हें रूपक ।
कोणतेही संशयात्मक । बुद्धीसी नाही ॥५२॥
मनोकोशीं उपदेश मात्र । विज्ञानीं मनन निश्चय विचार ।
या हेतु श्रद्धैव शिर । विज्ञानमयी श्रुति बोले ॥५३॥
असो प्राणाहून अन्य मनोमय । तेणें पूर्ण प्राणमय ।
मनोमय हा ब्रह्म होय । विचारी गा अंतरी ॥५४॥
मन आणि ज्ञानेंद्रिय । हे विषयसाधन होय ।
बंधमोक्षाचा उपाय । येणेंयोगें आत्म्यासी ॥५५॥
काम क्रोध मोह शोक । लज्जा धारणा धाक ।
सर्व हें मनाचें रूपक । बंध मोक्ष या हेतू ॥५६॥
क्षणा सुखी क्षणा दुःखी । क्षणा लया जाय शेखीं ।
म्हणोनि ब्रह्मत्व हे उखी । मनासि न घडे ॥५७॥
ब्रह्म अविनाशी उघडें । वाजती श्रुतीचे चौघडे ।
म्हणोनि आला पित्यापुढें । मना ब्रह्मत्व मायिक ॥५८॥
संतोषोनि वरुण म्हणे । भला विचारी पावसी खुणें ।
आतां मना पूर्णत्व होय जेणें । अन्य आत्मा विज्ञानमय ॥५९॥
सर्व कर्तेपण तेथें असे । तेंचि विचारि मानसें ।
येथें आक्षेपिलें कैसें । तेंचि अवधारा ॥६०॥
हे दोन्ही मिळोनि अंतःकरण । कोश कल्पना कासया दोन ।
तरि अहंवृत्ति कर्तेपण । आणि मन ते इदंवृत्ति ॥६१॥
जरी बुद्धीसी मी मी स्फुरे । तरी मन विषयीं वावरें
ऐसें बाह्य आणि अंतरें । प्रवर्तती दोन्ही ॥६२॥
अथवा दोन्हीही अंतरी । केव्हां प्रवर्तती बाहेरी ।
उभयावीण विषयव्यापारीं । सिद्धता नव्हे ॥६३॥
मनासि बुद्धीचा आधार । म्हणोनि दोन कोश साचार ।
असो करिता जाला विचार । भृगु विज्ञानाचा ॥६४॥
बुद्धीस्तव जग होतें । बुद्धि असतां जग राहतें ।
बुद्धि जातां लया जातें । तरी कर्तृत्व खरें ॥६५॥
परि यासी लय होता । म्हणोनि नसे शाश्वतता ।
ब्रह्मत्व नव्हे या करितां । पुन्हां पित्याजवळि ये ॥६६॥
म्हणे बुद्धि ज्ञानसंपन्न । परि सर्वदा नसे जाण ।
अनुभवी सुखातें कोण । बुद्ध्‌याभावी सुषुप्तीं ॥६७॥
तरी माझें समाधान । होय ऐसें करा कथन ।
वरुण म्हणे सावधान । वास्तव सांगूं आतां ॥६८॥
पूर्वी बोलिला अन्नमय । प्राणमयीं त्याचा निरास होय ।
पुढें विचारतां मनोमय । उपसंहार प्राणाचा ॥६९॥
बुद्धीसी जेव्हां ओळखिलें । तेव्हांचि मनोमय राहिलें ।
विज्ञान जेथें लया गेलें । तें अवधारी पां ॥७०॥
आनंदमय सुषुप्ती । तेथें बुद्धीची समाप्ती ।
मग निखळ स्वयंज्योती । आनंदरूप आत्मा ॥७१॥
आनंदापासूनि जालें । आनंदी वर्तू लागलें ।
शेवटी हें लया गेलें । आनंदामाजीं ॥७२॥
आतां विचारीं अंतरीं । नसेचि कल्पना दुसरी ।
मस्तक ठेवून चरणावरी । परतता जाला ॥७३॥
ब्रह्म हेंचि आनंदमय । याचा विचार करिता होय ।
पाहतां श्रुतीचा निश्चय । पांच अवयव ॥७४॥
पक्षापरि वर्णिले । प्रिया शिर कल्पिलें ।
मोदासि नां ठेविलें । दक्षिण पक्ष ॥७५॥
उत्तरपक्ष तो प्रमोद । आत्मा वर्णिला आनंद ।
पांचवें अंग जें शुद्ध । पुच्छत्वें प्रतिष्ठा ॥७६॥
वर्णिले कार्य कारण । शिरापासून आत्मत्व जाण ।
पुच्छासि कार्य कारण । दोन्ही नसे ॥७७॥
तेंचि प्रतिष्ठा तेंचि सार । ऐसा मानिला निर्धार ।
या निरूपणाचा उच्चार । पुन्हां केला पाहिजे ॥७८॥
कोश नाम हे कासया । वृत्तिभेदाच्या उपाया ।
वृत्ति निरसतां अपसया । कोशनिवृत्ति ॥७९॥
भोग्यत्व आलें या कोशीं । म्हणोनि नाम प्रियत्व यासी ।
पाहतां भोक्त्याचे सुखासी । आवडती विषय ॥८०॥
भोक्त्यातें जाणतां । उडे विषयममता ।
म्हणोनि भोक्ता आवडता । मोदत्व श्रुति म्हणे ॥८१॥
विषयभान निःशेष जाय । आत्मलाभें सुखी होय ।
वासनावृत्तिं फुंज न समाय । त्यासी प्रमोद नाम ॥८२॥
तेचि वासनावृत्ति मुरे । सुख सुखींच थारे ।
अनुभवें त्रिपुटी उरे । तो आनंद आत्मा ॥८३॥
ऐसीं कार्यकारणें चारीं । निरोपिलीं अंगें निर्धारी ।
पुच्छत्वें प्रतिष्ठा करी । श्रुति तें ऐका ॥८४॥
आनंद ना निरानंद । अनुभवेवीन स्वानंद ।
अनुभाव्य शुद्ध बुद्ध । निखळ ब्रह्म ॥८५॥
यारीती पूर्ण समाधान । जाला भृगु ब्रह्मसंपन्न ।
करणें तें येथें संपूर्ण । समाप्त जालें ॥८६॥
निरतिशयानंद या नांव । जेथें नसे सातिशयत्व ।
नित्य ज्ञानियासी उत्साव । ज्याचा लव सर्वानंदी ॥८७॥
पृथ्वीवरील जितुके जन । आनंदीच असे वर्तन ।
तयाचाही शतगुण । आनंद चक्रवर्तीसी ॥८८॥
राजियाहि शतगुणित । मनुष्यगंधर्व आनंदभरित ।
त्याचे शतगुणें वर्तत । आनंद देवगंधर्वा ॥८९॥
देवगंधर्वा शताधिक । आनंदे वर्ते पितृलोक ।
शतानंद होतां एक । अजानदेवाचा ॥९०॥
अजानदेव शतगुण । देव आनंदती संपूर्ण ।
देवा शतगुणित पूर्ण । इंद्रानंद ॥९१॥
शत आनंद इंद्राचे । सुख असें बृहस्पतीचें ।
शत आनंद तयाचे । ब्रह्मयाचें ठाई ॥९२॥
एकाहून एक अधिके । सातिशय असतीं सुखें ।
अनंत सुखाचें वास्तव्य एके । श्रोत्रियाच्या ठाई ॥९३॥
या सुखाची मर्यादा । न वर्णवेचि वेदा ।
पुरे वाणीच्या वेवादा । मनासि अगम्य ॥९४॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
पंचकोशविवेकप्रकारे । द्वितीयसमासः ॥२॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ३ रा
प्रत्यगात्मानिरूपण


अहो कल्पना उपाधि ऐसी । अब्रह्मत्व आणिलें आत्मयासी ।
निरसावया तयासी । निरूपण ऐका ॥१॥
ब्रह्म सच्चिदानंद असे । तें लक्षण आत्मत्वीं कैसें ।
श्रुति युक्ति अनुभवें होतसे । समाधान ॥२॥
चित्‌म्हणजे ज्ञानघन । आत्मा असे स्वप्रकाशमान ।
स्वानुभवें जाणावी खूण । ब्रह्मलक्षणाची ॥३॥
शब्दज्ञान स्पर्शज्ञान । रूप-रस-गंध-ज्ञान ।
हे विषय मात्र भिन्न भिन्न । परी ज्ञान अभेद ॥४॥
शब्दज्ञान जया आलें । तेणें स्पर्शा अनुभविलें ।
रूपरसा ओळखिलें । एकाचि ज्ञानें ॥५॥
विषयास्तव ज्ञान एकले । भिन्न भिन्न असें गमलें ।
परि तें ज्ञान विभागलें । नवचे कदां ॥६॥
जळ एकचि मधुर । उपाधीनें तीक्ष्ण क्षार ।
तैसें ज्ञान तें साचार । एकलेंचि असे ॥७॥
शब्दस्पर्शादि सांडावें । त्यांतील कळणें निवडावें ।
मग पाहतां स्वभावें । एकरूप ज्ञान ॥८॥
जितुके जागृतीचे व्यापार । बहुधा परि पांच प्रकार ।
तितुकेहि ज्ञान अणुमात्र । दुजें नाहीं ॥९॥
संपूर्ण जागृतीचें ज्ञान । एकचि असे जाण ।
स्वप्नींहि प्रकाशमान । तेंचि ज्ञान असे ॥१०॥
शब्दस्पर्शादि पंच विषय । स्वप्नीं होतसे प्रत्यय ।
परि ज्ञान एकचि होय । जागृतिपरि ॥११॥
जागरिं विषय अनुभविलें । तेंचि स्वप्नीं प्रतीती आलें ।
तरी दोन कासया कल्पिले । स्वप्न जागृती ॥१२॥
जागृतीचे विषय होती । बहुकालें तैसेचि दिसती ।
स्वप्नीं दिसून हरपती । तेचि क्षणीं ॥१३॥
कांही स्थिरत्व जागृतीं असे । स्वप्नीं स्थिरत्व न दिसे ।
म्हणोनिया भिन्नत्व असे । उभय अवस्थेसी ॥१४॥
अवस्था दिसे वेगळाली । परि ते मुख्य चित्ती असे एकली ।
अवस्था जिणें जाणितली । स्वप्रभ ती ॥१५॥
त्याचि ज्ञानें सुषुप्तीं । अज्ञानसुखाची अनुभूती ।
जाणिलें नसतां पुढती । आठव जागरिं न घडे ॥१६॥
मनेंवीण सुखातें जाणें । आपुलेनि सर्वज्ञपणें ।
नेणतपणासी आठवणें । तेंचि ज्ञान ॥१७॥
स्वप्न जागृति जया कळली । तेणें सुषुप्ति जाणितली ।
तिहीं अवस्थेची जाली । जाणीव एकरूप ॥१८॥
तैसें कालींचे जाणणें । आजि नव्हे शिळें जुनें ।
जेणें दिवस अनुभवणें । रात्रि जाणें ज्ञान तें ॥१९॥
रविवाराचे ज्ञान गेलें । सोमवारीं नवें जालें ।
ऐसें नवचे कल्पिलें । ज्ञान तें एकचि ॥२०॥
शुक्ल कृष्ण पक्ष दोनी । जाणितलें एके ज्ञानी ।
मास ऋतु अयनीं । एकलें ज्ञान ॥२१॥
संवत्सर कपिलाषष्ठी । युग महायुगाची गोष्टी ।
कल्प महाकल्प शेवटीं । एका ज्ञानें जाणितलें ॥२२॥
एक पिंडीं जे जाणीव । दुजे देहीं उमटे अपूर्व ।
अनंत देहाचा समुदाव । ज्ञानचि जाणें ॥२३॥
देहावीण संधीसी । सुषुप्तिपरी अनुभवे तिसी ।
म्हणोनि नाश ज्ञानासी । बोलोंचि नये ॥२४॥
तिहीं कालीं ज्ञान असतें । याहून सत्‌ते कोणते ।
सच्चित्‌उभय लक्षणातें । आत्मत्वीं साधिलें ॥२५॥
आतां तिसरा आनंद । आत्मा परमप्रेमास्पद ।
ऐसा श्रुतीचा संवाद । बहुधा असे ॥२६॥
आत्मा आनम्दरूप असे । सर्व जनां न कळे कैसें ।
जाणतांहि विषयस्पृहा दिसे । ज्ञातयासी ॥२७॥
जरी प्रियतम असता । सर्व लोकीं प्रकटता ।
विषई न प्रवर्ते ज्ञाता । तरी प्रिय कैसा ॥२८॥
ऐसा आक्षेपु जाला । संशयो पाहिजे फेडिला ।
प्रियत्व न वाटे जनाला । समुदायास्तव ॥२९॥
आपण असे प्रियतर । स्पष्ट न कळे विचार ।
समुदाय मिळाला फार । अहंममतेचा ॥३०॥
आत्मत्व जेणें जाणितलें । त्यासि विषयसुख नाथिलें ।
विषयभोगी ऐसें वाटलें । प्रारब्धास्तव ॥३१॥
हें निरूपण पुढें असे । प्रस्तुत येथें काज नसे ।
आत्मा प्रेमरूप अपैसे । आदिअंतीं ॥३२॥
आणीक एक उपपत्ति । कळणें न कळणें वृत्ति ।
वृत्तिवीण स्वयंज्योति । आनंदरूप आत्मा ॥३३॥
विषयाकार वृत्ति जाली । सुखरूप आत्मयातें विसरली ।
अज्ञानजनीं पैसावली । अहं ममता ॥३४॥
यासि अज्ञान मूळ । ज्ञानें होय जरा निर्मूळ ।
तरि वृत्तीसी निवळ । आनंद प्रगटे ॥३५॥
जया वृत्तीसी अज्ञान । तया वृत्तीसी होय ज्ञान ।
दोवृत्तीसी अधिष्ठान । एक आत्मा ॥३६॥
आत्मा आनंदरूप न होता । तरी जगासी नसे सुखाची वार्ता ।
आणि ज्ञात्यासी अनुभव केउता । आनंदाभावीं ॥३७॥
ऐसें उभयपक्षीं दूषण । बोलों नये आनंदहीन ।
आत्मा नित्यानंद पूर्ण । सदोदित ॥३८॥
एवं सच्चिदानंद परिपूर्ण । आत्मा असे सघन ।
तिही प्रतीति प्रमाण । आत्मा ब्रह्म ॥३९॥
स्त्रीपुत्रही प्रिय वाटले । परि प्रियतम नवचे बोलिले ।
तेथे व्यभिचार दिसून आले । तेव्हां प्रियत्वही माइक ॥४०॥
जेथें व्यभिचार दिसे । तें माईक जाणावें ऐसें ।
व्यभिचार जेथें नसे । तेंचि मुख्य ॥४१॥
हेंचि दृढ करावें । म्हणून आत्मत्व तीन नांवे ।
गौणात्मा मिथ्यात्मा स्वभावें । मुख्यात्मा तिजा ॥४२॥
स्त्रीपुत्रादि हे गौण । मिथ्यात्मा देहादि जाण ।
मुख्यात्मा चिद्‌घन । प्रत्यगात्मा साक्षी ॥४३॥
पुत्र गौणात्मा कैसा । विभागी असे पितृशेषा ।
पशुधन कर्मा अशेषा । पुत्र अधिकारी ॥४४॥
बैसतां पुण्याहवाचनीं । तेथें अधिकारी असे पत्नी ।
सुखदुःखभोगालागुनी । अधिकारी मिथ्यात्मा ॥४५॥
आपणा स्वर्गी सुख व्हावें । पुत्रें कर्म संपादावें ।
या हेतु आत्मत्व संभवें । पुत्ररूपें आपण ॥४६॥
आपण यज्ञादिक केलें । वय जराग्रस्त जालें ।
म्हणोनि पुत्रासी ठेविलें । प्रतिनिधि करूनी ॥४७॥
शरीरासी रोग जाले । स्त्रीपुत्रां औषध दिधलें ।
तेणें रोगा निवर्तन जालें । हें तो घडेना ॥४८॥
सर्व कर्मासि अधिकार । स्त्रीपुत्र नसती साचार ।
म्हणोनि गौणात्मा निर्धार । स्त्रीपुत्र निश्चयें ॥४९॥
तैसाचि देह नासतो । सुखदुःख जीवात्मा भोगितो ।
देह मिथ्या या हेतो । मुख्यत्व नसे ॥५०॥
जाले गौणादि प्रकार तीन । परि व्यभिचार कैसा प्रियत्वालागुन ।
म्हणसी तरी सावधान । निवेदिजे तीतें ॥५१॥
ईशसृष्ट जालें निर्माण । तयाचेहि प्रकार तीन ।
प्रिय द्वेष्य उपेक्षण । चौथें नाहीं ॥५२॥
स्त्रीपुत्र प्रिय असतीं । व्याघ्र सर्प द्वेष्य होतीं ।
तृण पाषाण उपेक्षिती । सहजची स्वभावें ॥५३॥
उपेक्षा तृणपाषाणीं । तेथें व्यभिचार असती दोनी ।
गृहकार्या पाहिजे म्हणोनि । प्रियत्व वाटे ॥५४॥
घर अंगावरी पडतां । मार्गीं ठेंचा लागतां ।
उपेक्ष्य परि तत्त्वतां । द्वेष्यहि होय ॥५५॥
व्याघ्रादि द्वेष्य स्वभावें । तेथेंहि व्यभिचार संभवे ।
क्रीडेस्तव व्याघ्रादि पाळावें । लालितां प्रियत्व ॥५६॥
मार्गीं जातां कोणे काळीं । न देखतां ते उपेक्षिली ।
द्वेष्य परि तेहि जालीं । व्यभिचाररूप ॥५७॥
तैसेंचि स्त्रीपुत्र आवडते । निजस्वभावा अनुकूल जे ते ।
सर्व कार्या तत्पर असतें । तेंचि होती प्रिय ऐसें ॥५८॥
स्त्री जार पुत्र कुकर्मी । न शिके नायके अधर्मी ।
तरी द्वेष्य हे अनुक्रमीं । पित्यासी होय ॥५९॥
बहुत नायके सांगता । तया उपेक्षी पिता ।
म्हणोनि व्यभिचार तत्त्वतां । प्रियत्वासि असे ॥६०॥
म्हणोनि जेथें व्यभिचार । ते प्रिय न होती साचार ।
मग प्रियतमाचा विचार । केविं बोलावा ॥६१॥
येथें आक्षेपिलें थोर । कीं आत्मत्वीं असे व्यभिचार ।
न कळतां आत्मा साचार । जनीं उपेक्षिजे ॥६२॥
क्रोधें प्राणा करितां हनन । तरि आपुला शत्रु आपण ।
यापरता द्वेष्य कोण । दुजा असे ॥६३॥
ऐसा दिसतो व्यभिचार । आत्मा कैसा प्रियतर ।
याविशीचें उत्तर । दिधलें पहिजे ॥६४॥
आत्मा नेणतां नाहीं कळलें । म्हणुन आपणासी उपेक्षिलें ।
तरि सुखी असावें वाटलें । तेंचि कोणा ॥६५॥
उपेक्षा करी आपली ऐसा । न देखोंचि कोणी सहसा ।
पशुपक्षादिकीं मानसा । आपुली प्रीति ॥६६॥
आपुला द्वेष करिती । मिथ्यात्वावरी कोपती ।
नाना व्यवहारीं दुःख पावती । म्हणोनियां ॥६७॥
हें प्रीतीचें तारतम्य होतें । एक आवडे एका द्वेषितें ।
तेंचि ऐका समस्तें । प्रिय द्वेष्य कैसें ॥६८॥
जोवरी देह सुखी असे । तोंवरी स्त्रीपुत्र प्रिय दिसे ।
अग्नीत जळतां अपैसें । स्त्रीपुत्र टाकून पळे ॥६९॥
आपुला डोळा चालिला । वैद्याकरी पाय तोडविला ।
परि डोळा संरक्षिला । प्रियत्वामुळें ॥७०॥
अन्यायें राजा शिरच्छेद करी । म्हणे मज वांचवा निर्धारीं ।
कर्ण नासिक छेदिलें जरी । प्राण राहतां सुखी होय ॥७१॥
कांही निंद्य कर्म केलें । तेणें लोक निंदू लागले ।
अपकीर्तीसी मन विटलें । प्राण दिधलें कितेकीं ॥७२॥
आपुला प्राण जरी देती । परि निज सुखातें इच्छिती ।
द्वेष्य उपेक्ष्य दिसती । अहाच बुद्धि ॥७३॥
सर्वांहून मन प्रिय । समाधिकालीं द्वेष्य होय ।
मिथ्यात्व दृष्टीं उपेक्षतां ये । ज्ञानोत्तर काळीं ॥७४॥
सर्वत्रिं असे व्यभिचार । आत्मा प्रिय साचार ।
येर प्रियता अविचार । हें सत्य जाणावें ॥७५॥
हें ऐकून वादि म्हणे । पुत्रादि प्रिय कोटिगुणे ।
ऐसी श्रुतीचीही वचनें । निर्धार असे ॥७६॥
मग बोले सिध्दान्ती । तुज पुत्रादि प्रिय वाटती ।
परिणामीं तुजला रडविती । हें सत्य जाणावें ॥७७॥
एक वचना बोलिलें । तें दोरीतीं विभागलें ।
शिष्याप्रति उपदेशिलें । आणि शापिलें वादिया ॥७८।
वादियासी शाप कैसा । तुज पुत्रचि प्रिय ऐसा ।
आत्मा न कळे सहसा । तरी अंध तम न सोडी ॥७९॥
तेंचि वचन शिष्याप्रति । प्रिय पुत्रादि वाटती ।
परिणामीं दुःख देती । म्हणोनि प्रीति सांडावी ॥८०॥
आत्मत्वीं उपजे प्रीति । सर्वविषईं विरक्ति ।
आत्मलाभें सायोज्यमुक्ति । तत्काळ होय ॥८१॥
आत्मरूप जाणितलें । तया जाणणें नाहीं उरलें ।
आत्मलाभे संतुष्ट जाले । दुसरा लाभ अन्य नसे ॥८२॥
आत्मत्वाचा लाभ जाला । हा प्रत्यय कोठे आला ।
म्हणसी तरी अवलोकिला । समाधिकाळीं ॥८३॥
सर्व दृश्यातें सांडिले । मिथ्या भास ओलांडिलें ।
मग ज्ञप्तिरूप उरलें । आत्मस्वरूप ॥८४॥
तेथें जें सुख जालें । वाणीनें नवचे बोलिलें ।
तें मौनेंची अनुभविले । अंतःकरणें ॥८५॥
येथें असे हो आक्षेप । अनुभविलें जें स्वरूप ।
तें सविकल्प निर्विकल्प । अंगिकारावें ॥८६॥
सविकल्प जरी अनुभविलें । तरी काय सार्थक जालें ।
निर्विकल्प तें अनुभविलें । नवचे कदा ॥८७॥
ऐसा आक्षेपु जैं जाला । तो प्रश्नचि त्या अडवा केला ।
हा प्रश्न पाहिजे खंडिला । असदुत्तर म्हणोनियां ॥८८॥
सिद्धांती पुसे वादियासि । तुवां कल्पना केली ऐसी ।
ते सविकल्पासी कीं निर्विकल्पासी । जाली हे सांग ॥८९॥
निर्विकल्प कल्पना जाली । तरि व्याघात होय येणें बोली ।
म्हणसी सविकल्पा वाटली । तरि दोष अवधारीं ॥९०॥
सविकल्पाचा विकल्प जाला । हा चक्रिकापत्ती दोष आला ।
सविकल्पची विकल्पिला । तरी अनवस्था होय ॥९१॥
ऐसे दोषयुक्त बोलणें । असदुत्तराचीं लक्षणें ।
वादी घाबरून म्हणे । सदुत्तर कोणतें ॥९२॥
तरी अवधारीं मानसें । जलतरंगा भेद नसे ।
सविकल्प निर्विकल्प तैसें । ओळखावें ॥९३॥
आत्मा नसे सविकल्प । ना नव्हे निर्विकल्प ।
जो जो करी संकल्प । तो तो पडे वेगळा ॥९४॥
जों जों जाणूं जावें । तों तों कांहींचि नेणवे ।
न जाणतां तरी व्हावें । कासाविस ॥९५॥
न जाणतां तेंचि आपण । या नांव बोलिजे ज्ञान ।
जाणिलें म्हणतां अज्ञान । सहजची जालें ॥९६॥
जाणीवनेणिवेंविण । अनुभवें पावावी खूण ।
येथून हा संपूर्ण । समास जाला ॥९७॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
प्रत्यगात्मनिरूपणप्रकारे । तृतीयसमासः ॥३॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ४ था
कूटस्थविवेचन


आतां कूटस्थ चिदाभास । एकचि भासति मनास ।
निरसतां अन्यान्योध्यास । परम पुरुषार्थ साधकां ॥१॥
निर्विकारत्वें वसे देहीं । प्रत्यगात्मा कूटस्थ तोही ।
आभासे परि सत्य नाहीं । तो चिदाभास ॥२॥
मिथ्या परि उपाधिवशें । सता सारिखाची दिसे ।
तोचि षड्‌विध विभागलासें । प्रकार ऐका ॥३॥
साक्षित्व जया आलें । ते ईश्वरचैतन्य बोलिलें ।
अविद्याउपाधीनें जालें । जीवचैतन्य ॥४॥
अंतःकरणीं बिंबतां । आली प्रमाणचैतन्यता ।
जडा चेष्टवी प्रमाता । प्रमातृचैतन्य ॥५॥
जेणें विषयासी व्यापिलें । प्रमेयचैतन्य बोलिलें ।
प्रमाण प्रमेय दोन्हीं जाले । एकरूप ॥६॥
तें फळचैतन्य साहवें । उपाधीस्तव दिसावें ।
आदि अंती सातवें । शुद्धचैतन्य ॥७॥
देहा आंत बाहेरी । आभासचि प्रवर्ते व्यापारीं ।
भोक्ता भोग्य सामुग्री । त्रिपुटी सहित ॥८॥
जैसें तळें जळें भरलें । त्यासी छिदें करून पाट केले ।
पाणी खळखळा चालिलें । केदाराप्रति ॥९॥
त्रिकोण चतुष्कोण । वाफे केले भिन्न भिन्न ।
तैसें तैसें जीवन । परिणाम पावले ॥१०॥
तैसे हृदयभुवनीं । प्रमाणचैतन्य पाणी ।
इंद्रियद्वारा निघोनी । विषयावरी जाते ॥११॥
जैसा जैसा विषय । प्रमाणचैतन्य तैसें होय ।
प्रमाण प्रमेय उभय । फलचैतन्य तें ॥१२॥
असो ऐसे सप्तविध । भासलें परि द्विविध ।
आभास आणि शुद्ध । तेचिं ओळखावें ॥१३॥
आकाशींचा सूर्य । तेणें भिंती प्रकाशमय ।
तेवि कूटस्थ देह समुदाय । सामान्य प्रकाशी ॥१४॥
सूर्य दर्पणी प्रतिबिंबिला । प्रकाश सामान्यावरी पडिला ।
वर्तुळत्वें दिसूं लागला । भिंतीवरी विशेष ॥१५॥
तैसे बुद्धींत प्रतिबिंबिले । तेणें विषय स्फुरूं लागले ।
विशेषत्वें विभागिलें । अंतर्बाह्य ॥१६॥
दर्पणस्थ जो प्रकाश । आच्छादिलें सामान्यास ।
विशेष भासे चिदाभास । मुख्य प्रकाश आच्छादिला ॥१७॥
सूर्य नसतां आकाशीं । प्रतिबिंब कैसें प्रकाशी ।
कूटस्थेवीण जीवासी । चेतनत्व नाहीं ॥१८॥
अरिसे जरि काढिले । प्रकाशासहित प्रतिबिंब लोपलें ।
विषयासहित लया गेलें । बुद्धीवीण प्रतिभास ॥१९॥
सूर्यें जितुकें प्रकाशिलें । दर्पण जातांही संचलें ।
बुद्धि नसतां कोंदाटलें । सामान्य ज्ञान ॥२०॥
जो जो विषय स्फुरे । घटपटादि आकारें ।
तेथें चैतन्य आविष्कारे । विशेष सामान्य दोन्ही ॥२१॥
एकदाचि विषय प्रकाशी । अमुकें न कळे मनासी ।
ओळखावें सामान्यासी । कूटस्थाचे ॥२२॥
हा घटपट ओळखण । विशेषत्वें होय ज्ञान ।
तें जाणावें लक्षण । आभासाचें ॥२३॥
ज्ञान होतांचि लया गेलें । पुढें सामान्यचि उरलें ।
अज्ञान ज्ञाना व्यापलें । मुख्य चैतन्य ॥२४॥
प्रकाश एक आदि अंतीं । मध्यें आभासाची दीप्ति ।
प्रकाशून लया जाती । खद्योतापरी ॥२५॥
विशेषत्व दिसुनि आलें । परि सामान्या नाहीं कललें ।
अनेक दर्पणीचे वेगळाले । प्रकाश भासती भिंती ॥२६॥
मध्यें संधि दिसती । प्रतिबिंबाची नसे दीप्ति ।
तया प्रकाशाची स्थिति । मुख्य सूर्याची ॥२७॥
घट नव्हता जाणिला । पुढें पाहतां ओळखिला ।
त्याचि क्षणीं लय जाला । आभासाचा ॥२८॥
सांडून भासाची अवधी । मागें पुढें जे संधी ।
तो प्रकाश अनादि । कूटस्थाचा ॥२९॥
सांडून आकार घटाचा । पट देखे दृष्टी साचा ।
तोहि टाकून काष्ठाचा । आकार पाहे ॥३०॥
घट तरी सांडितां । पट नाहीं ओळखिला ।
मध्यें जो प्रतीति आला । कूटस्थ प्रकाश ॥३१॥
तैसाचि पटहि सांडितां । काष्ठाकार न होतां ।
संधिप्रकाश आईता । अनुभवा येतो ॥३२॥
बाह्य विषयाचे परी । प्रवर्तती अंतरीं ।
तें ओळखावें निर्धारी । सामान्य विशेष ॥३३॥
निश्चळ जैसें आकाश । होय वायूचा भास ।
तेवि चंचळपणें उमस । कल्पनेचा दिसे ॥३४॥
मन बुद्धि आणि चित्त । अहंकारासमवेत ।
व्यापारून चहूंत । त्याक्षणीं हरपे ॥३५॥
जैसी का विद्युल्लता । प्रकाशून चौ भूतां ।
वेळ नाहीं लया जातां । चंचळपणें ॥३६॥
तैसा चतुर्धा व्यापार । करून निमे साचार ।
पुढें दुसरा उद्वार । तैसाचि उठे निमे ॥३७॥
वृत्ति अखंड असती । कारंज्यापरी वाहती ।
तरी उठोन लया जाती । तेंचि कैसें ॥३८॥
पाणी वाहे कारंज्याचें । तेथेंहि अखंडत्व कैचें ।
उडतांचि पडे साचें । पुढें दुसरें येतें ॥३९॥
अखंड उगेंचि दिसलें । परि एक आलें एक गेलें ।
तैसेचि वृत्तीचे मासले । बरे पाहा ॥४०॥
तरंगी जळ व्यापलें । वृत्तींत चैतन्य कोंदाटलें ।
तेंचि दो रीतीं विभागलें । सामान्य विशेष ॥४१॥
विशेषत्व उमटें । सामान्याचेनि नेटें ।
विशेष तेव्हांचि वोहटे । सामान्य सदोदित ॥४२॥
परी सामान्य आच्छादिलें । विशेषत्व दिसूं लागलें ।
संधीसी जरी अनुभविलें । सामान्य कळे ॥४३॥
एक कल्पना उठोन गेली । दुसरी नाहीं उमटलीं ।
ते संधि जरी साधिली । सूक्ष्मदृष्टी ॥४४॥
तो प्रकाश आत्म्याचा । हाचि निष्कर्ष समाधीचा ।
मग अवसर कल्पनेचा । मंद मंद चाले ॥४५॥
विरल होतां कल्पना । संधि येती अनुमाना ।
जों जों मुरे कल्पना । तों तों सामान्य दुणावे ॥४६॥
विषेषत्व जरी गेलें । सामान्यची कोंदाटलें ।
तरी संपूर्ण योगाचें जालें । साफल्य चरम ॥४७॥
अथवा अपरोक्ष अनुभविलें । विशेषत्वीं तेंचि देखिलें ।
मग उद्भवे अथवा निमालें । तेणेंसि काज नाहीं ॥४८॥
पाणियासी ओळखितां । तरंगाची काय चिंता ।
उद्भव आणि लय होतां । हानी ना लाभ ॥४९॥
आभास कूटस्थ निवडिले । जैसे करतळी आंवळे ।
हें सर्वांसि कां न कळे । आक्षेपु ऐसा ॥५०॥
न कळे आपुलें सामान्यत्व । बळावलें विशेषत्व ।
हें अज्ञानाचे महत्त्व । भोक्तृत्व जीवासी ॥५१॥
कूटस्थाचें स्वरूपलक्षण । सच्चिदानंद परिपूर्ण ।
असज्जड दुःखकारण । चिदाभास हा ॥५२॥
असंगत्व पूर्णत्व टाकिलें । सत्यत्व तितुकें घेतलें ।
जडत्व दुःख अवलंबिलें । मी मी जालें स्फुरण ॥५३॥
शुक्तिका शकल पहे पुढें । त्रिकोण नीलपृष्ठत्व उडे ।
हे हे चमकितें रोकडें । रजत भावी ॥५४॥
पाहतां रजताचा अभाव । शुक्तिकेसी रजत नांव ।
तैसा आभासाचा अभाव । सत्यवस्तूवरी ॥५५॥
कूटस्थ नाहीं न दिसे म्हणे । नसून सत्य मी मिरवणें ।
सुखी दुःखी होणें जाणें । मजला आहे ॥५६॥
अन्योन्याध्यास ऐसा । मिथ्याच भाविला अपैसा ।
तया अज्ञानाचे निरासा । ज्ञान पाहिजे ॥५७॥
कळतां त्रिकोण पृष्ठ निळी । तेव्हां रजताची उडे भुली ।
सतादि लक्षणें आपुलीं । कळतां जीवत्व उडे ॥५८॥
मी आहे हें वाटतें । अज्ञानें धरिलें जडातें ।
जड सांडून मी मी कोणतें । सत्व धुंडावें ॥५९॥
मी मी पाहत मुळास गेला । मुळीं न देखे मीपणाला ।
मग स्वतां आपणचि उरला । मीपणेंविण ॥६०॥
स्वयें असंग सद्‌रूप । चिदानंद अमुप ।
मी मी हे असद्‌रूप । जड दुःख गेलें ॥६१॥
स्वयें आत्मा आपण । मी मी असत्‌अवलक्षण ।
एवं स्वकीयत्व अहंपण । आत्मा आणि आभास ॥६२॥
स्वयं अहं शब्द दोनी । एकार्थता यालागुनी ।
म्हणसी तरी भिन्नपणीं । सामान्य विशेष होती ॥६३॥
तूं मी हा हे शब्द तीन । तिहींसि वर्ते सामान्य ।
एकदेशी जे लक्षण । तें तें विशेष ॥६४॥
मी मी हे सर्व शब्दासी । न प्रवर्ते एकदेशी ।
म्हणोनि मी मी या शब्दासी । विशेषत्व आलें ॥६५॥
तैसा स्वयं शब्द नाहीं । प्रवर्ते शब्दीं तिहीं ।
म्हणोनि सामान्यत्व पाहीं । स्वतां यासी ॥६६॥
हा स्वतां जात आहे । तूं स्वतां तया पाहे ।
मी स्वयें शक्य नव्हे । तिहींसी सामान्य ॥६७॥
सांडूनियां अहंपण । स्वयें आत्मा हें आपण ।
ज्ञानें निवतें अज्ञान । स्वयें चिद्‌घन निजांग ॥६८॥
श्रोता म्हणे हो ऐका । मज आठवली आशंका ।
सकार्य अज्ञान एका । अधिष्ठानीं असे ॥६९॥
आभास कार्य अज्ञानाचें । कूटस्थ अधिष्ठान त्याचें ।
तरी अज्ञानत्व कूटस्थाचें । कीं जीवाचे सांगा ॥७०॥
वक्ता म्हणे जी भलें भलें । प्रसंगानुसार आक्षेपिलें ।
याचें समाधान अवधारिलें । पाहिजे तुम्ही ॥७१॥
कूटस्थ अज्ञान आश्रय । परि जीवासि आच्छादक होय ।
हें दृष्टांतें समजे काय । बहु बोलोनी ॥७२॥
सूर्यकिरणाचे मेघ होती । वाटे सूर्यासी आच्छादिती ।
सूर्या आवरक तरी दिसती । मेघ काशानें ॥७३॥
नव्हे सूर्य आच्छादक । त्याचे अंश नेत्रगोलक ।
तया होतीं आवरक । मेघ हे पाहा ॥७४॥
अधिष्ठान ब्रह्म कूटस्थ । अज्ञान तेथें मृषा भासत ।
तदंश जीवा आवरित । जे कूटस्थ न कळे ॥७५॥
आणिक एक उपपत्ति । जे अनुभव आणि युक्ति ।
जेणें संदेहनिवृत्ति । तत्काळ होय ॥७६॥
असंभाव्य समुद्र भरला । मध्यें भोंवरा उद्भवला ।
तेणें समुद्र आच्छादिला । हें तो न घडे ॥७७॥
निजरूपीं जालें स्फुरण । निर्वातपरि एकदेशी जाण ।
तेथेंचि असती ज्ञानाज्ञान । जाउळे जैसे ॥७८॥
ज्ञानाज्ञाना तरी विरोध । एक स्थळीं कैसा संबंध ।
म्हणसी तरी सावध । एक समई दोन्हीं ॥७९॥
घटाचें ज्ञान होतां । पटीं होय अज्ञानता ।
अथवा पटही जाणतां । अज्ञान घटाचें ॥८०॥
दोन्ही एकत्र राहतीं । कार्यानुरूप होती जाती ।
असो ज्ञानाज्ञाना वस्ती । एका स्फुरणा ॥८१॥
त्या स्फुरणीं चैतन्य बिंबलें । चिदाभास त्या नांव आलें ।
तेथेंचि दोन्ही प्रगटलें । ज्ञानाज्ञान ॥८२॥
होता कूटस्थाचें अज्ञान । मी जीव मज बंधन ।
होतां कूटस्थाचे परी ज्ञान । अज्ञानबंधन निरसे ॥८३॥
विशेषत्व हें अज्ञान । निरसे सामान्य होतां ज्ञान ।
वेद शास्त्र गुरु प्रमाण । इतुक्या हेतू ॥८४॥
हाचि परम पुरुषार्थ । हेंचि ज्ञान हाचि स्वार्थ ।
न जाणतां तें जिणे व्यर्थ । पशुप्राय नराचें ॥८५॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
कूटस्थविवेचनप्रकारे । चतुर्थसमासः ॥४॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ५ वा
सप्तावस्थावर्णन


आत्मा अपरोक्ष जाणितला । हा आपणसा कळला ।
न वचे इच्छा काम कोणाला । शरीरतापही नाहीं ॥१॥
जयासी होय ज्ञान । तोचि अधिकारी कोण ।
कूटस्थ कीं आभासलक्षण । कीं उभयात्मक ॥२॥
कूटस्थ तरी असंग । तया न घडे ज्ञानयोग ।
आभास तो मिथ्याची मग । ज्ञान तरीं कैंचें ॥३॥
कूटस्थ सत्यत्व घेऊन । मी मी मिरवे म्हण‍ऊन ।
उभयात्मका विशेषण । अधिकाराचें ॥४॥
हा जागृतीतें जाणे । स्वप्नानुभवी सर्वज्ञपणें ।
सुषुप्ति ओळखिली जेणें । तो हा आत्मा ॥५॥
मन जयावरी खेळे । परि मनासी न कळे ।
बुद्धीतें निश्चयाचे सोहळे । जयाचेनि ॥६॥
तो हा आत्मा आपण । आहे ऐसी बाणे खूण ।
आत्म शास्त्र गुरु प्रमाण । त्रिविधा प्रतीति ॥७॥
हा मी अपरोक्ष ज्ञान । हें कूटस्थ नसे जाण ।
असंगासी अहंपण । बोलोंचि नये ॥८॥
आभासें कूटस्थ जाणतां । तत्क्षणीं हरपें तत्त्वतां ।
तरि मी हा आत्मा हे वार्ता । कैसी संभवे ॥९॥
तरी त्रिविध अहंकार । एक तो मुख्य साचार ।
दोन अमुख्य निर्धार । ओळखावे हे ॥१०॥
असंग सत्य कूटस्थ न कळे । मिथ्या आभास हें न निवळे ।
उगाचि मी मी हे खवळे । हा अभिमान मुख्य ॥११॥
हाचि बंधासी कारण । येणें पावे जन्ममरण ।
येर अमुख्य जे दोन । तेचि कैसें ॥१२॥
मी असंग ज्ञानघन । आत्मा कूटस्थ परिपूर्ण ।
मिथ्या आभास मृगजळीं मीन । विवेचनें कळलें ॥१३॥
ज्ञानोत्तरीं मी मी स्फुरतें । परि तें मी नव्हेसें वाटतें ।
स्वानुभवें निवडिलें त्यातें । पुन्हा एक हो‍उं नेदी ॥१४॥
मग समाधि आणि व्यापार । दो रीती जाणावे अहंकार ।
शास्त्रीय आणि लौकिक विचार । दोहीं काळीं दोन ॥१५॥
समाधिकाळीं मी असंग । एक परिपूर्ण अभंग ।
हा शास्त्रीय अभिमान उमग । ज्ञानदृष्टी ॥१६॥
मी जातों मी पाहतों । मी करितों मी खातों ।
हें आभासकार्य जाणतों । लौकिकव्यापारीं ॥१७॥
ऐसे अमुख्य अहंकार । हे दोनी ज्ञानोत्तर ।
मुख्य अज्ञान साचार । बंधरूप ॥१८॥
कूटस्थ असंग कळला । परोक्षज्ञान म्हणावें त्याला ।
तेंचि आपण प्रतीति आला । हे अपरोक्ष ज्ञान ॥१९॥
परोक्ष अपरोक्ष ऐसें । हे दोन्हीं एका कैसें ।
म्हणसी तरी अपैसें । सप्त अवस्था जीवासी ॥२०॥
अज्ञान आवरण विक्षेप । परोक्ष अपरोक्ष ज्ञानदीप ।
शोकमोक्ष सहावे रूप । तृप्ति निरंकुश सातवी ॥२१॥
या सात अवस्था एकासी । दशमा परी जीवासी ।
दृष्टांती आणि दार्ष्टांतासी । सारिख्या असती ॥२२॥
कोणी एक दाहा जण । मार्गीं जाता नदी उतरून ।
मोजिती आपणा सोडून । म्हणती दहावा कोठें ॥२३॥
दाहावा आपण विसरती । तेंचि अज्ञान निश्चिती ।
दहावा नाहीं न दिसे म्हणती । हेंचि दोरीतीं आवरण ॥२४॥
रडती मस्तक बडविती । दहावा नदींत मेला म्हणती ।
हाचि विक्षेप दुःखी होती । तिसरी अवस्था ॥२५॥
तेथें आला अकरावा । म्हणे आहे रे दहावा ।
शोक सांडुनी म्हणती दावा । हें परोक्ष ज्ञान ॥२६॥
मोजून दहावा दाविला । आपण ऐसा अनुभव आला ।
अपरोक्ष ज्ञान म्हणावें त्याला । अवस्था पांचवी ॥२७॥
होय शोकाचें निवर्तन । हेंचि जाण शोकापगमन ।
आनंदती लाभें करून । हे तृप्ति सातवी ॥२८॥
आतां दार्ष्टांती हे कैसी । सप्त अवस्था जीवासी ।
आपण कूटस्थ निश्चयेंसी । अन्यथा नव्हे ॥२९॥
नामरूपेंवीण एकला । अस्तिभातिरूप संचला ।
माईक समुदाय मीनला । नामरूपात्मक ॥३०॥
इतुकेनें जाला भ्रम । चुकला आपुला उगम ।
विस्मरण पावला परम । हे अज्ञान अवस्था ॥३१॥
यापासून जालें आवरण । तें दों प्रकारें होय जाण ।
असत्‌एक दुजें अभान । दुसरी अवस्था ॥३२॥
कूटस्थ निःशेष नाहीं । हें असदावरण पाहीं ।
कूटस्थ न दिसे कोठेंही । हे अभानावरण ॥३३॥
पुढें विक्षेप जाला पूर्ण । मी देहधारी जीव पण ।
मज आहे जन्ममरण । केलें पावेन पुढें मी ॥३४॥
ऐशा ध्यासें सुखदुःख । भोगिलेंचि भोगी अशेख ।
श्वानसूकरादि अनेक । भोगितां चुकेना ॥३५॥
ऐसें अज्ञान आवरण । तिसरा विक्षेप जाण ।
तिन्ही जीवासी बंधकारण । निरोपिल्या अवस्था ॥३६॥
शंकाकार करी प्रश्न । तिन्ही अवस्था जीवालागून ।
विक्षेप हेंचि जीवाचें लक्षण । अज्ञान त्यापूर्वीं होतें ॥३७॥
तरि अवस्था अज्ञानादि । जीवासी नसे अनादि ।
कूटस्थातें प्रतिपादी । अन्यथा विरोध ॥३८॥
ऐसी शंका ऐकिली । म्हणे वक्ता अवधारा बोली ।
अज्ञानादि सर्वही राहिली । एका स्वरूपी ॥३९॥
परि अवस्था जीवाची । म्हणों नये आत्मयाची ।
जैसी स्थिति गर्भाची । मातापित्या नसे ॥४०॥
जन्मापूर्वी जें अज्ञान । परि तें जीवासी आच्छादन ।
येथें नसें अनुमान । अनुभवसिद्ध ॥४२॥
मज कांहीचि न कळे । ऐसा जीव बरळे ।
सर्वानुभवें निवळे । अज्ञान अवस्था ॥४३॥
यापासून जालें आवरण । दों प्रकारें त्याचें लक्षण ।
एक तें असदावरण । अभानावरण दुजें ॥४५॥
आवरण शक्तीचें मासले । येणें जीव आच्छादिले ।
यापासून कार्य जालें । विक्षेपरूप ॥४६॥
लिंगाध्यासें आपण । सोशीतसे जन्ममरण ।
सुखदुःखें पावें शीण । कल्पवरी ॥४७॥
कल्पांतींही सुटेना । लिंगाध्यास भंगेना ।
आपण आपणा कळेना । म्हणोनियां ॥४८॥
अज्ञान आवरण विक्षेप । तिन्ही अवस्था बंधरूप ।
उत्तर अवस्था संक्षेप । मोक्षरूप बोलिजे ॥४९॥
मोक्षकारक जें ज्ञान । तयाचेहि प्रकार दोन ।
एक तें परोक्षज्ञान । दुजे अपरोक्ष ॥५०॥
सच्छास्त्र आणि सद्‌गुरू । होता श्रवणाचा आदरू ।
परोक्षज्ञान साचारू । प्राप्त अधिकारिया ॥५१॥
परोक्षज्ञान मोक्षरूप । येथें नसें कीं आक्षेप ।
आवरण जे असद्‌रूप । येणें नष्ट होय ॥५२॥
परोक्ष ज्ञानाचे दोन प्रकार । स्वर्गापरी नव्हे गोचर ।
ऐकून कळे साचार । हे एक परोक्ष ॥५३॥
दुसरें आपणाहून वेगळें । दुजेपणें निवळें ।
सच्चिदानंद ब्रह्म कळे । ज्ञानदृष्टी ॥५४॥
असंग कूटस्थ निर्विकार । सर्व कळे सारासार ।
परोक्षज्ञानाचा विचार । जाणिजे ऐसा ॥५५॥
गुरुचवन आणि विचार । येणें अपरोक्ष साक्षात्कार ।
येथे आक्षेपिलें थोर । कीं वाक्यें अपरोक्ष नव्हे ॥५६॥
आप्तवचनें मीचि दशम । ऐसें कळलें जाउनी भ्रम ।
तैसें गुरुवचनेंचि कळे वर्म । मी ब्रह्म विचारें ॥५७॥
मी ब्रह्म हा निर्धार जाला । अपरोक्षज्ञान म्हणावें त्याला ।
येणें समूळ नाश झाला । अभानावरणासी ॥५८॥
अपरोक्षाचेहि प्रकार । दोन असती साचार ।
परप्रकाहीं गोचर । इंद्रिय मन देहादि ॥५९॥
हे स्वतः जड असती । पर प्रकाशेंचि दिसती ।
अपरोक्ष परि निवृत्ति । अज्ञान नव्हे ॥६०॥
स्वप्रकाश चैतन्यघन । हा कूटस्थ सर्वां विलक्षण ।
हेंचि अपरोक्ष निवर्तन । अज्ञानाचें ॥६१॥
अपरोक्ष आत्मा आपण । हाचि मोक्ष हेंचि ज्ञान ।
येणें ज्ञानें पावन । बहुत जाले ॥६२॥
मी कूटस्थ अपरोक्ष ऐसें । असंग कूटस्थीं न दिसे ।
आभास तरि अन्य असे । त्या अपरोक्ष कैचें ॥६३॥
म्हणसी तरी चिदाभास । कूटस्थ मी हा करी ध्यास ।
अज्ञानकाळीं आपणास । वेगळें होतें भाविलें ॥६४॥
तेणें सुखदुःखा भोगिलें । जन्म मारणें शीण जाले ।
म्हणोनि साक्षिया शरण आलें । सुख देखिलें अपार ॥६५॥
राजपुत्रा इच्छा राज्याची । आज्ञा पाळी पितयाची ।
जीवासि इच्छा सुखाची । म्हणुन साक्ष्यनुसार वर्ते ॥६६॥
अथवा तेंचि आपण । असून होता विलक्षण ।
प्रायश्चित्त तयाचें जाण । उगमीं मज्जन करी ॥६७॥
करून आपुला घात । साक्षित्वें कैसा राहत ।
म्हणसी तारि घेती कर्वत । राज्यलोभासाठीं ॥६८॥
एवं जाले निरूपण । बंधरूप अवस्था तीन ।
परोक्षापरोक्ष ज्ञान । मोक्षरूप दोन्हीं ॥६९॥
आतां दोनी फलरूप । अवस्थेचें स्वरूप ।
बोलिजेतें संक्षेप । तेंचि अवधारा ॥७०॥
मी माझें हें बंधन । भोगिलें हें नेणपण ।
ज्ञानें तयाचें निरसन । निःशेष जालें ॥७१॥
देह प्रारब्धीं वर्तले । परि मी माझें हें हरपलें ।
अज्ञान निःशेष गेलें । सुखावले निजरूपीं ॥७२॥
मी माझें गेलें कैसें । येविशीं उपपत्ति असे ।
कोणी ब्राह्मण सापडलासे । म्लेंछ समुदाई ॥७३॥
तेणें धरूनि बाटविला । त्रासे ब्राह्मणां शरण आला ।
प्रायश्चित्त घेतां पावला । पुन्हा ब्राह्मणत्व ॥७४॥
मग म्लेंछ समुदाय दृष्टीसी । पाहतां भय वाटे मनासी ।
तैसा अहंकार काम क्रोधासी । जीव हा भीतसे ॥७५॥
जरी प्रारब्ध व्यवहार । भोगितां शिणे थोर ।
कधीं सरे हा जोजार । क्लेशरूप ॥७६॥
अज्ञान निःशेष गेलें । परि देहासी प्रारब्ध उरलें ।
दशमापरि व्रण पडिलें । तें मास पक्ष राहे ॥७७॥
करितां औषध उपचार । तें व्रण मिळे साचार ।
तैसा प्रारब्ध विचार । भोगमात्रें नासी ॥७८॥
आत्मलाभें संतुष्ट जाला । सुखदुःख नसे त्याला ।
मीपण त्यागून मोकळा जाला । देहदुःखा नातळे ॥७९॥
जैसें नासिक छेदिलें नराचें । मग टाकिले समुदाय लोकांचे ।
अंधारी राहणें त्याचें । काणकोंडेपणें ॥८०॥
तैसें जीवासी घडलें । मीपणाचें नाक छेदिलें ।
मग सुखें वास्तव्य केलें । निजस्वरूपीं ॥८१॥
तया व्यापारासी येतां । लाजचे वाटे तत्त्वतां ।
मी माझें न म्हणतां । प्रारब्ध भोगी ॥८२॥
ज्या क्षणीं मीपण गेलें । तत्क्षणीं सुखदुःख नासलें ।
सहज विक्षेपाचें जालें । निसंतान ॥८३॥
इंद्रिय आत्मा मन । हें जरी मिळती तीन ।
तरी भोक्तृत्व श्रुतीचें वचन । विषयसुखाचें ॥८४॥
मुळीं विषयासी मिथ्यात्व । नामरूपाचा समुदाव ।
तरि इच्छेचा संभव । कवण अर्थीं ॥८५॥
मीपणेंविन भोक्ता । बोलोंचि नये तत्त्वतां ।
तरि विषयकामना पाहतां । कोणासि होय ॥८६॥
भोग्याभाविं इच्छा गेली । भोक्त्याभाविं कोणा भुली ।
इच्छा इच्छक दोनी सरली । मीपणेंविन ॥८७॥
तैसेंचि दुःख देहत्रयाचें । निःशेष हरपलें साचें ।
देहात्मबुध्दीनें सुखदुःखाचें । तादात्म्य होतें ॥८८॥
देहबुद्धीचें निसंतान । होतां पावला समाधान ।
देहदुःख अवलक्षण । कोण जाणें ॥८९॥
शरीरतिहींसी कैसे ताप । बोलिजे तयाचें स्वरूप ।
वेगळालीं संक्षेप । स्थूळदेहीं नाना रोग ॥९०॥
कफ वात आणि पित्त । तेणें अनंत व्याधी देहा होत ।
नसतां जरी वात पित्त । तरि देह वाचेना ॥९१॥
देह रोगाचें जालें । तें नवचे वेगळें केलें ।
सूक्ष्मदेहीं ताप भरले । ते अवधारा आतां ॥९२॥
काम क्रोध मद मत्सर । अनेक रजोगुणविकार ।
प्रमादादि तमांकुर सुखविकार । सात्त्विकाचा ॥९३॥
नाना आधि दुःखरूप । सूक्ष्मदेहाचे संताप ।
कारणदेहीं सर्व ताप । बीजरूप नेणिव ॥९४॥
ऐसें दुःख देहाचें । ज्ञान होतां आत्मयाचें ।
गेले मेले संचिताचे । कार्यवर्ग ॥९५॥
देहबुद्धीचा संबंध । तुटला अवघाचि खेद ।
जन्ममरण भवबंध । एकसरा गेला ॥९६॥
ऐसा जाला शोकभंग । अवस्थेचें साहवें अंग ।
आतां सातवी ते अभंग । निरंकुशा तृप्ति ॥९७॥
जन्मा आलियाचें सार्थक । आत्मा ओळखिला एक ।
शास्त्रीय अथवा लौकिक । करणें तें केलें ॥९८॥
साध्य तेंचि साधिलें । साधनाचें सफळ जालें ।
सुखरूप कोंदाटलें । निजात्मरूप ॥९९॥
धन्य धन्य सद्‌गुरूनाथ । मज केलेंसें सनाथ ।
कृपादृष्टीनें कृतार्थ । भवविष गेलें ॥१००॥
काय व्हावें उतराई । ऐसें बोलणें हें काई ।
माथा समर्पावा पाई । तरि आधींच हरपलें ॥१०१॥
सर्व ब्रह्मांड ग्रासिलें । पिंड तेथे नवचे पुरवलें ।
परि पोटची नाहीं भरलें । चरणभुकेलें सर्वदा ॥१०२॥
मग भक्षिलें आपणासी । तेणें तणावल्या कुशी ।
मग सुखरूप एकपणेसी । शयन केलें ॥१०३॥
सरली शब्दाची खटपट । अवघा आत्माची घनदाट ।
सर्व शेवटाचा शेवट । सहजीसहज ॥१०४॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
सप्तावस्थावर्णनप्रकारे । पंचमसमासः ॥५॥
इति पंचिका संपूर्णा ॥५॥ ओवीसंख्या ४७९

GO TOP