॥ श्रीहंसराज स्वामी कृत ॥

॥ आगमसार ॥

(पूर्वार्ध)

पंचिका ४ थी
समष्टिव्यष्टिनिरूपण

॥ श्रीरामसमर्थ ॥

समास १ ला
विवर्तवादप्रकार


ब्रह्म तरी निराकार । नव्हे अणुमात्र विकार ।
घन निबिड अपार । अंत न लागे                      ॥१॥
तेथें मायादि विकार । कैसे जाले सचराचर ।
विकारलें निर्विकार । तरी निश्चळत्व बुडालें               ॥२॥
कांही विकारलें नाहीं । तरि दिसताहे सर्वही ।
जैसे असेल तैसे तेही । यथार्थ निरोपा               ॥३॥
आतां याचें उत्तर । दिधलें पाहिजे साचार ।
जालेंचि नाहीं म्हणावे जर । तरि हे मानितीना        ॥४॥
बाळासि म्हणावें बागुल नाहीं । त्यासी सत्य न वाटे कांहीं ।
बाळदशा जातां सर्वही । त्याचे त्यास कळे               ॥५॥
हा आकारू जया दिसला । तो बळकट अंतरी बैसला ।
त्या म्हणतां विकार नाहीं जाला । उपतिष्ठे कैसा       ॥६॥
हें पुढें आपेंआप । ज्याचें त्यास कळें रूप ।
ऐसें जाणोनि अध्यारोप । वर्णिता जाला                 ॥७॥
अध्यारोप तो अध्यस्त । ते न दिसतां ते दिसत ।
त्यासी म्हणावें विवर्त । वेदांतशास्त्रीं                    ॥८॥
कारणापासून कार्य होतां । त्याची ती प्रकारें व्यवस्था ।
आरंभ परिणाम विवर्ता । ओळखावें                     ॥९॥
आतां तिहींचे लक्षण । निरोपिजे भिन्न भिन्न ।
प्रस्तुत आरंभाचें कैसें चिन्ह । अवधारावें                 ॥१०॥
मृत्तिकेचें कार्य घट । उपादान मृत्तिका अविट ।
निमित्तेंवीण नव्हे स्पष्ट । तो अन्य कुल्लाळ              ॥११॥
दोन्हीं जरी मिळालीं । तरी घटसिद्धि नाहीं जाली ।
मृत्तिका आपीं कालविली । तरी चक्रादि अपेक्षा        ॥१२॥
मृत्तिका आणि मृत्पिंड । कुलाल आणि चक्रदंड ।
कारणें जया उदंड । तो आरंभवाद                      ॥१३॥
सत्यत्वें कारणा पालट होय । अथवा कारणासम असावें कार्य ।
उभय लक्षणाचा अभिप्राय । परिणाम ऐसा                ॥१४॥
दुग्धाचें दही होतां । दुग्ध नासेचि तत्वतां ।
म्हणोनि द्वितीय जे अवस्था । तोचि परिणाम         ॥१५॥
अन्यथा भाव सत्यत्वें नसे । ते नसतां परि ते भासे ।
अथवा कारणासमानही नसे । कार्य जे कां                ॥१६॥
या उभयांसी बोलिजे विवर्त । शिंपीच्या ठाईं रजत ।
रज्जूवरी सर्प भासत । कीं स्थाणु पुरुष                  ॥१७॥
ऐसे तीन प्रकारचे वाद । कार्य कारणा असे भेद ।
मुख्य वेदांतमतीं अनुवाद । विवर्ताचा असे               ॥१८॥
परि उभयांतें खंडिल्याविण । विवर्त नव्हे प्रतिपादन ।
आरंभ परिणाम हे दोन । दूषिले वेदान्ती                 ॥१९॥
आरंभ जरी जगत्कार्य असतें । तरि कारणें होतीं बहुतें ।
एक असून जाले कल्पिते । मतवादी कोणी              ॥२०॥
म्हणती माया उपादान । ईश्वरीं असे कर्तेपण ।
काल कर्म स्वभाव जाण । हें कारण समवाई              ॥२१॥
निजरूपीं स्वभाव असतां । तरी काल कर्मा नापेक्षिता ।
अथवा काल कर्म होतां । स्वभाव नाहीं                  ॥२२॥
म्हणुन मायेचा स्वभाव । तेथेंचि काल कर्मासि ठाव ।
मायेसी कादाचित्कत्व । असे म्हणुन संभवे           ॥२३॥
मायेपासून ऐलीकडे । जें जें बोलिजे तितुकें थोडें ।
स्वरूपीं पाहतां उघडें । मायाचि विवर्त                    ॥२४॥
मृगजळ सत्य असावें । तरि धान्यादि पिकावे ।
तैसे मायेच अभावें । काल कर्म मिथ्या                   ॥२५॥
माया स्वभावादि तीन । परि यासी सत्य अधिष्ठान ।
नव्हे सत्यत्वें विकारणें । यासि विवर्त बोलावे         ॥२६॥
म्हणोनि आरंभवाद नसे । परिणामही जाणा तैसे ।
सत्यत्वें अन्यथा न दिसे । कार्य कारणासम नाहीं          ॥२७॥
विकार सत्यचि म्हणावा । तरी ज्ञानें मोक्ष न बोलावा ।
जरि सर्पाचिया अभावा । ज्ञान रज्जूचें                    ॥२८॥
रज्जु अवघी नाहीं होती । मग सर्पाकारें परिणमति ।
परिणाम बोलिजे त्याप्रती । ऐसे तों नाहीं                ॥२९॥
अनंतपण न मोडतां । माया सकार्य दिसतां ।
त्यासि परिणाम म्हणतां । जीभ न झडे                 ॥३०॥
अथवा कार्य हें जें जालें । जड दु:ख आणि नाथिलें ।
अस्ति भाति प्रियत्वा मानिले । नवचे समान         ॥३१॥
निस्तत्व रूप जैशी माया । तेचि रूप जगात्कार्या ।
समानत्व कारण कार्या । परिणाम मायेचा                ॥३२॥
जालें दुधाचें दहीं । तैसें ब्रह्म कारण नाहीं ।
रज्जुवरील अही। म्हणून विवर्त                         ॥३३॥
कारणाविशीं जे भ्रांती । ते ज्ञानेंचि लया जाती ।
विवर्तवाद वेदांतीं । स्वीकारिती ऐसा                    ॥३४॥
आतां निमित्त आणि उपादान । याचें कैसें निरूपण ।
हेंचि ऐका सावधान । जें शास्त्र सिद्ध                    ॥३५॥
माया उपादान असे । तेथें निमित्त न दिसे ।
निमित्त ईश्वरीं असे । परि उपादान नाहीं                 ॥३६॥
यास्तव निमित्त उपादान । जेथें कारणत्व अभिन्न ।
तें एकचि अधिष्ठान । ईश्वर मायेसी                     ॥३७॥
ऐसें बोले वेद श्रुती । लय आणि स्थिति उत्पत्ती ।
जेथें असे तया म्हणती । अभिन्न कारण                ॥३८॥
कार्य जेथें लया जाय । जाणावें तें उपादान होय ।
स्थिति उत्पत्ति जेथें होय । ते समवाई निमित्त        ॥३९॥
उपादान अन्य नसे । लय श्रुति बोलतसे ।
वेगळें भावितील निमित्त ऐसें । उत्पत्ति बोले या हेतू         ॥४०॥
हे तिन्ही जेथें असती । अभिन्न कारण तया म्हणती ।
येथे कोणी आक्षेपिती । ऐसे दृष्ट नसे                   ॥४१॥
मृत्तिका हें उपादान । तेचि नव्हे निमित्त कारण ।
कुलालीं असे कर्तेपण । उपादान नसे                     ॥४२॥
घट कार्यासी भिन्न भिन्न । कारणें असती दोन ।
ऐसें अदृष्ट दूषण । अभिन्न कैसें                       ॥४३॥
भिन्न कारणें घटीं दिसतीं । ते साहित्य न पडे दृष्टांती ।
तरि यासि उपमे येती । तेचि अवधारा                   ॥४४॥
उर्णनाभी एकला । तंतु निर्मून क्रीडूं लागला ।
तरी अदृष्ट दोष आला । कैसा पाहा                     ॥४५॥
उर्णनाभीचे परी । अभिन्न ब्रह्म निर्धारी ।
माया आणि ईश्वरीं । अधिष्ठान एक                     ॥४६॥
मायोपाधि अवलंबिता । ते जाण उपादनता ।
स्वतां होय चेष्टविता । हे निमित्त कारण                 ॥४७॥
एवं निमित्त उपादान । एकचि ब्रह्म अभिन्न ।
येथे संशयासी कारण । नसे कांहीं                      ॥४८॥
पूर्वी होतें आक्षेपिलें । निर्विकार कैसें विकारलें ।
विवर्तातें अंगिकारिलें । तरी दूषण नाहीं                  ॥४९॥
रज्जुचिये अज्ञानें । नसून सर्पा दिसणें ।
रज्जु ओळखितां जाणें । अपसयाची                    ॥५०॥
सर्प जेव्हां जाला होता । तेव्हांचि नसे तत्वतां ।
ज्ञानें गेला मेला म्हणतां । लाजिजे कीं              ॥५१॥
जेव्हां भासला विकार । तेव्हांचि असे निर्विकार ।
विकार जातां निर्विकार । बोलणें नलगे                   ॥५२॥
जें जें अज्ञानें जालें । ते तें ज्ञानें लया गेलें ।
येथे समाधान असे जालें । विवर्त मिथ्या                ॥५३॥
आकाशादि जग आघवें । हे उपक्रमें सांगावें ।
कोणापासून कोण संभवे । हे निरोपिजे                   ॥५४॥
येथें अनुक्रम तरि कैचा । हा संकेत बोलावयाचा ।
जैसा संभार स्वप्नीचा । एकदाचि भासे                   ॥५५॥
तैसें मुळीं जे स्फुरण जालें । त्यासवेंचि सर्व प्रगटलें ।
मग कल्पून नांवातें ठेविलें । अनुक्रमेंचि                 ॥५६॥
तथापि याचा अनुक्रम । श्रुतिसिद्ध असे परम ।
जालें रूप आणि नाम । तें तें सर्व बोलिजेते              ॥५७॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
विवर्तवादप्रकारे । प्रथमसमासः ॥१॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास २ रा
भूतसृष्टिप्रकार


निर्विकार जें निश्चळ । आकाशापरि केवळ ।
तेथें स्फुरण झालें चंचळ । वायु ऐसें                    ॥१॥
आकाशीं वायु होतां । तेणें न जाय निश्चळता ।
चंचळासी वितुळता । वेळ नाहीं                    ॥२॥
तैसें स्वरूप सच्चिद्‌रूप । आनंदघन अमूप ।
तेथें चंचळ तें अल्प । हो‍ऊन जातें                     ॥३॥
होतां जातां तरंग । पाणियासी नव्हे भंग ।
तरंगीं पाहतां अभंग । पाणीच असे                     ॥४॥
परब्रह्म तें स्वतां चित्‌ । ज्ञप्तिमात्र सदोदित ।
स्फुरणीं जें प्रतिभासत । साक्षि तत्व तें                 ॥५॥
तोचि जाणिजे अंतर्यामी । पुढें तत्वें प्रगटलीं अनुक्रमीं ।
अविद्यमान चंचळ उर्मी । हिरण्यगर्भ सूत्रात्मा          ॥६॥
भूतांचे करून पंचीकरण । उभविलें हें त्रिभुवन ।
विराट जयाचें अभिधान । स्थूल समष्टि                   ॥७॥
जैशा चित्रपटीं पाहतां । उमटती चारी अवस्था ।
तेणे रीती व्यवस्था । चौ प्रकारें                        ॥८॥
पट असें स्वतां श्वेत । खळ लावितां होय घट्टित ।
वरी अनुकार रेखाटित । रंगभरित विशिष्ट                ॥९॥
श्वेत पटाचिये परी । स्वस्वरूप निर्धारी ।
अंतर्यामी अवस्था दुसरी । घट्टित पटासम           ॥१०॥
रंगेंविण रेखाटिलीं । अस्पष्ट तत्वें उद्भवलीं ।
तृतीय अवस्था जाली । सूत्रात्मरूप                     ॥११॥
पुढे चौथा विराट ।  प्रगटता जाला स्पष्ट ।
रंगित जैसा चित्रपट । अवस्था चौथी                    ॥१२॥
आतां हेंचि प्रांजळ करूं । तत्व सुटीचा विस्तारु ।
मुळीं स्फुरणाचा विकारू । मूळ माया जे                 ॥१३॥
कार्यी कारणत्व व्यापलें । कारणीं कार्य नाथिलें ।
येणें रीती समजलें । पाहिजे पुढें                         ॥१४॥
ब्रह्म सदंशे स्फुरणीं । आणि निस्तत्वें माया राणी ।
चंचलरूपें जाणतेपणीं । हे दोन्ही प्रकृति पुरुष         ॥१५॥
माया अविद्या जीव शिव । त्रिगुणादि भूतें सर्व ।
इतुक्याचें अस्पष्ट अवयव । स्फुरणीं असती               ॥१६॥
पुढें स्पष्टतेस पावले । एकापासून एक जाले ।
सूक्ष्मीं तयाचे मासले । बीजीं वृक्ष जैसा                 ॥१७॥
चंचल जाणीव मूळ माया । प्रकृति पुरुष म्हणावे तया ।
ज्ञानाज्ञान अविद्या माया । समजावी तेथें                 ॥१८॥
जितुकें असे स्फुरण । तितुकें होय जाणतेपण ।
तया नांव बोलिजें ज्ञान । विक्षेपशक्ति विद्या               ॥१९॥
तेथें चैतन्य प्रतिबिंबिले । ईशत्व ऐसें नाम आलें ।
तेंचि निमित्तकारण जालें । जगत्कार्यासी                 ॥२०॥
स्फुरणा इतुकें ज्ञान । येर अखंड दंडायमान ।
तयाचि नसे आठवण । तेंचि अज्ञान अविद्या               ॥२१॥
जें आवरण शक्तीचे लक्षण । तेथें चैतन्य प्रतिभासमान ।
तोचि जीव जगत्कारण । उपादान होय               ॥२२॥
जाणीव तो सत्वगुण । नेणिव तमाचें लक्षण ।
मिश्रित जाणिजे रजोगुण । स्फुरणीं तिन्ही              ॥२३॥
परब्रह्म जें सघन । स्फुरण नसे अवकाशेंविण ।
अवकाश तें आकाश पूर्ण । आणि शब्दहि असे            ॥२४॥
स्फुरण सहज चंचळ । तोचि वायू जाणिजेल ।
स्वभावें भासूं लागेल । तेंचि तेज                      ॥२५॥
सूक्ष्मत्वें असें मृदु । तेंचि आप हें विशदु ।
अज्ञान कठिण संवादु । पृथ्वीचा ऐसा                   ॥२६॥
हे असो तत्वें समस्त । तेथेंचि असतीं गुप्त ।
पुढें प्रगटतां भासूं लागत । वेगळालीं                    ॥२७॥
आतां कोणापासून कोण जालीं । तत्त्वें कैसीं उद्‌भवलीं ।
कार्य कारणें समजलीं । पाहिजे ऐका                    ॥२८॥
साम्य‍अवस्था समानगुणीं । क्षोभता जाली गुणक्षोभिणी ।
प्रगटते झाले गुण तिन्ही । शक्तीसहित              ॥२९॥
ज्ञानशक्ति सत्वगुण । क्रियाशक्ति रजोगुण ।
द्रव्यशक्ति तमोगुण । तेचि भूतें                    ॥३०॥
प्रथम विकार जो अवकाश । जया नांव आकाश ।
तेथें ब्रह्मीचा सदंश । व्यापून असे                      ॥३१॥
निस्तत्व माया बोलिली । तिची कारणत्वें व्याप्ति जाली ।
सदंशा नामें ठेविलीं । तेंचि माया                      ॥३२॥
सत्ताविण आकाश । रूपा कैंचा अवकाश ।
नाहींपणें तयांस । निस्तत्व बोलिजे                     ॥३३॥
मुख्य आकाशाचें लक्षण । शून्य अवकाश शब्दगुण ।
ते मायेच्या एकांशी जाण । न्यून असे               ॥३४॥
त्यापासुनी वायु जाला । पूर्व कारणें व्यापिला ।
वायु आहेसा दिसला । तो सदंश                        ॥३५॥
सदंशावाचून कांहीं । वायुसी रूपच नाहीं ।
तेचि तेथें निस्तत्वही । मायादेवीचें                     ॥३६॥
आकाशाचा शब्दगुण । तेथें प्रगटला आपण ।
वारा वाजतां सणसण । कळूं येतो                      ॥३७॥
वायूचें रूप चंचळ । विहरणादि सकळ ।
स्पर्शगुण हा केवळ । जातीचा असे                     ॥३८॥
आकाशाचिये एकदेशीं । न्यूनत्व असे वायुसी ।
पुढें वायूचिये केशीं । तेज जन्मलें                      ॥३९॥
अग्नि आहे हा सदंश । निस्तत्वही तेथें असे ।
शब्दगुणेंहि आकाशें । वस्ति केली                      ॥४०॥
ध्वनी भुगभुगें उठली । उष्ण स्पर्शे वस्ति केली ।
ते कारणत्वें आली । व्याप्ति वायुची                     ॥४१॥
प्रकाश उष्ण दाहक । मुख्य तेजाचें रूपक ।
रूपगुण अवश्यक । निजत्व स्वभाव                    ॥४२॥
वायु दशांशें न्यून । तेज असें भासमान ।
तया तेजापोटीं जनन । आपाचें जालें                   ॥४३॥
आहे ऐसें वाटें आप । तेचि जाणावें सद्‌रूप ।
तेणेंविण असद्रूप । तेचि माया                            ॥४४॥
बुलबुला उठे नाद । तोचि आकाशींचा शब्द ।
शीत स्पर्श उठे मृद । वायुतत्त्वाचा                     ॥४५॥
दिसणें तेजाचें रूप । मृदु क्लेदन असें आप ।
मुख्य रस आपोआप । निजोगुण जाला             ॥४६॥
अग्निहून दशगुण । आप एकदेशीं न्यून ।
मग त्या आपापासून । पृथ्वी जन्मली                   ॥४७॥
आहे पृथ्वी ते सत्‌ । माया निस्तत्वे वर्तत ।
कडकडां शब्द उठत । आकाशतत्वाचा                   ॥४८॥
कठिण स्पर्श वायूचा । चित्रविचित्र भास रूपाचा ।
प्रवेश असे तेजाचा । आप ऐका                         ॥४९॥
कडू क्षार मधुर । रसगुणें आप साचार ।
निजरूपाचा विचार । कैसा भूमीचा                      ॥५०॥
कठिण आणि धारण । गंध असे निजोगुण ।
आपाहून असें न्यून । दशांशे पृथ्वी                     ॥५१॥
उणें एकाहुनी एक । परि जडत्वें अधिकाधिक ।
गुणहि तैसे अवश्यक । अधिकपणें                      ॥५२॥
आकाश एक शब्दगुण । वायु शब्द स्पर्श द्विगुण ।
तेज जाणावें त्रिगुण । शब्दस्पर्शरूप                     ॥५३॥
शब्द स्पर्श रूप रस । चारी गुण हे आपास ।
पांच गुण करिती वास । पृथ्वींमध्यें                     ॥५४॥
शब्दगुण आकाशीं । म्हणून वेद्य श्रोत्रासी ।
शब्द स्पर्श हे वायूसी । श्रोत्र त्वचेसी वेद्य                ॥५५॥
शब्द स्पर्श रूप तेज । श्रोत्रत्वक्‌चक्षुसि समज ।
शब्द स्पर्श रूप रस बुझ । आप चतुर्गुण                 ॥५६॥
म्हणोनि वेद्य चहुसी । श्रोत्रत्वक्चक्षुजिव्हेसी ।
शब्द स्पर्श रूप रस गंधासी । असणें पृथ्वी               ॥५७॥
म्हणुन पांचा इंद्रियासी । श्रोत्रत्वचाचक्षुजिव्हेसी ।
घ्राण ज्ञानेंद्रियपंचकासी । वेद्य पृथ्वी                    ॥५८॥
ऐसीं पंच महाभूतें । पावलीं जे उत्पत्तीतें ।
शक्तिसहित त्रिगुण त्यातें । व्यापिते जाले                ॥५९॥
सर्वज्ञ जो का ईश्वर । धारणादि शक्तीचा आदर ।
व्यापूनिया भूतमात्र । सहजचि असे                    ॥६०॥
आतां भूतगुणापासून । जन्मे क्रिया आणि ज्ञान ।
रजसत्त्वाच्या शक्ती दोन । प्रगटत्या जाल्या               ॥६१॥
ज्ञानेंद्रिय अंत:करण । ज्ञानशक्ति सत्त्वगुण ।
साधारण असाधारण । कार्य भूतांचे                     ॥६२॥
आकाशींचा सत्त्वगुण । श्रोत्रेंद्रिय होय निर्माण ।
वायूचा सत्वांश जाण । त्वगेंद्रिय जालें               ॥६३॥
तेज सत्त्वांशाचा । जन्म असे चक्षूचा ।
सत्त्वगुण आपाचा । तें रसनेंद्रिय                        ॥६४॥
पृथ्वियेचा सत्वगुण । इंद्रिय उद्‍भवलें घ्राण ।
एवं ज्ञानेंद्रिय असाधारण । कार्य जालें               ॥६५॥
सत्वगुणाचे साधारण । भूतसमष्टीपासून ।
जन्मलें हें अंत:करण । द्विधा चतुर्धा                    ॥६६॥
मन बुद्धी चित्त अहंकार । येणें रीती हे चत्वार ।
अंतर्भूत करितां एकत्र । द्विधा होती                     ॥६७॥
होय नव्हे हा संशय । तें मनाचें रूप होय ।
चिंतनात्मक चित्तान्वय । मनाच्या पोटीं                 ॥६८॥
निश्चयात्मक बुद्धीचा । पोटीं समावेश अहंकाराचा ।
येणें रीती अंत:करणाचा । द्विधा विभाग                 ॥६९॥
तैसाचि भूतांचा रजांश । क्रियाशक्ति पावे जन्मास ।
आधि असाधारण कार्यास । उद्भव कैसा               ॥७०॥
रजोगुण आकाशींचा । निर्माण जालीसे वाचा ।
तैसा वायु रजांशाचा । पाणींद्रिय                        ॥७१॥
तेजाचा जो रजोगुण । गमनक्रियात्मक चरण ।
आप रजांशापासून । उपस्थेंद्रिय                    ॥७२॥
रजांश पृथ्वीचा काढिला । गुदेंद्रिया जन्म जाला ।
असाधारण कर्मेंद्रियाला । ओळखावें                     ॥७३॥
समष्टिरूप पांचांचा । रजांश काढून भूतांचा ।
यया साधारण कार्याचा । प्राण जाला                    ॥७४॥
तो वृत्तिभेदें साचार । जाला पंचविध प्रकार ।
प्राणापानव्यान निर्धार । उदान समान                   ॥७५॥
कर्मेंद्रिय पंचप्राण । ज्ञानेंद्रियपंचक जाण ।
बुद्धि आणि दुजें मन । सप्तदशकलात्मक                 ॥७६॥
समष्टिरूप दैवता । विराट इंद्रिये तत्वतां ।
कार्यकारणत्वें पाहतां । भेद नाहीं                      ॥७७॥
अपंचीकृतभूत कार्य । सूक्ष्मरूप भास होय ।
विषय साधन उपाय । अस्पष्टपणें                      ॥७८॥
वर्षाकाळीं कोमळ दारुण । अथवा सस्यादिकें धान्य ।
अंकुरतां भासमान । अस्पष्ट होतीं                      ॥७९॥
तैसा सूत्रात्मा हिरण्यगर्भ । कोमळपणें निघती कोंभ ।
भासती परि स्वयंभ । स्पष्ट न होतीं                    ॥८०॥
पूर्व दृष्टांती स्मरावें । चित्रपटापरि अघवें ।
स्वरूप चिद्‌रूप स्वभावें । स्वतां शुभ्रपट                 ॥८१॥
अंतर्यामी जो ईश्वर । मूळ मायेचा विचार ।
घोटून केला सुंदर । पटु जैसा                             ॥८२॥
हिरण्यगर्भ चंचळरूप । अस्पष्ट जें कां अरूप ।
अंकुरला जगद्‌रूप । पट रेखाटल्या परि                  ॥८३॥
पुढें भूतांचें पंचीकरण । करून केलें जग निर्माण ।
जीवरूपें प्रवेशे आपण । अंतर्यामी                      ॥८४॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
भूतसृष्टिप्रकारे । द्वितीयसमासः  ॥२॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ३ रा
विराटोत्पत्तिप्रकार


सूक्ष्म तत्त्वें उद्भवलीं । साधनसंपत्ति प्रगटली ।
भोग नव्हे फिरूं लागली । वायूचे परी                    ॥१॥
मग सर्वेश्वरें अवलोकिलें । भोग्य स्थान पाहिजे केलें ।
म्हणुनिया आरंभिलें । पंचीकरण भूतांचे                ॥२॥
एकेक भूत द्विधा केलें । अर्ध भागातें ठेविलें ।
अर्ध चतुर्धा विभागिलें । तें वाटिलें चहूंसी                ॥३॥
यासि भूत कर्दम म्हणावा । येणें स्पष्टत्व ये भूतां सर्वा ।
मग ब्रह्मांड अवयवा । आकारू होय                     ॥४॥
तेचि पंचिकरण कैसें । सविस्तरें बोलिजें तैसें ।
तेणें रीती बुझसी अपैसे । स्थूल ब्रह्मांड                   ॥५॥
प्रथम आकाश केलें द्विधा । अंत:करण भाग अर्धा ।
उरला भाग तो चतुर्धा । चौ भूतां दिधला                ॥६॥
व्यान वायूसी दिधला । श्रोत्र तेजा समर्पिला ।
वाचा दिधली आपाला । शब्दगुण पृथ्वीसी                   ॥७॥
वायूचे भाग केले दोन । अर्ध भाग ठेविला समान ।
येर तो चतुर्धा विभागून । दिधला चहूंसी                 ॥८॥
मन ठेविलें आकाशीं । त्वचा दिधली तेजासी ।
पाणि अर्पिला आपासी । पृथ्वीसी स्पर्श              ॥९॥
द्विधा तेजातें केलें । चक्षु अर्धभागा ठेविलें ।
चतुर्धा करून विभागिलें । येर अर्ध भाग                 ॥१०॥
बुद्धि आकाशा दिधली दान । वायूस देता झाला उदान ।
आपा अर्पिले चरण । रूपार्पण भूमीसी               ॥११॥
द्विधा केले आपभूत । अर्ध भाग ठेविला उपस्थ ।
अर्ध चतुर्धा विभागित । तें अर्पित चौ भूतां               ॥१२॥
चित्त दिधलें आकाशा । वायूसी दिधले प्राणांशा ।
अर्पिली जिव्हा हुतांशा । पृथ्वीतें रसा दिधलें          ॥१३॥
पृथ्वी द्विधा विभागिली । भागार्ध गंधात्मक ठेविली ।
चत्वार भूतां दिधली । अर्धातील विभागें                 ॥१४॥
अहंकारू दे गगना । वायूस अर्पिले अपाना ।
तेजासि दिधलें घ्राणा । आपातें गुद                     ॥१५॥
अंत:करण मन बुद्धि चित्त । अहंकार आकाशीं राहत ।
तेणें आकाश महाभूत । स्पष्ट जालें                     ॥१६॥
व्यान समान उदान । प्राण आणि पांचवा अपान ।
वायुमध्यें राहून । तेणें वायूस रूप                      ॥१७॥
श्रोत्र त्वक्‌चक्षु जिव्हा घ्राण । ज्ञानेंद्रियपंचक मिळून ।
राहतां स्पष्ट जाला अग्न । पांचांच्या अंशें                ॥१८॥
वाचा आणि पाद । शिश्न आणि गुद ।
राहतां आपही विशद । दिसूं लागलें                     ॥१९॥
शब्द स्पर्श रूप रस । गंधादि मिळतां पृथ्वीस ।
तेणें गुणें धरणीस । स्पष्टता आली                     ॥२०॥
कर्दम परी वेगळाले । पंच भूत दिसूं लागले ।
मग स्वभावें रचिले । सृष्टिकर्त्यानें                      ॥२१॥
पृथ्वी दशगुणें न्यून । रचिलें असे त्रिभुवन ।
स्वर्ग मृत्यु पाताळ तीन । अवयव विराटाचे             ॥२२॥
सप्त पाताळ चरण । जेथें त्रिविक्रमाचे अधिष्ठान ।
सप्तविध तयाचे लक्षण । विभागिलें असे                 ॥२३॥
पाताळ तें पादतळ । प्रपद तें रसातळ ।
गुल्फ द्वे महातळ । तळातळ जंघा                     ॥२४॥
जानुद्वय ते सुतळ । उरू अतळ आणि वितळ ।
जघनदेश महितळ । विराट पुरुषाचा                    ॥२५॥
Ovi 26 missing (in the book)
सत्यलोक तो मस्तक । हस्त जाणा इंद्रलोक ।
अश्विनी देव नासिक । कर्णरंध्र दिशा                    ॥२७॥
सूर्यलोक तो नयन । यमलोक दाढा कठिण ।
स्नेहकला दंत तीक्ष्ण । हास्य ते माया                   ॥२८॥
वडवानळ ते जठर । कुक्षि ते सप्तसमुद्र ।
पर्वत ते अस्थिमात्र । नाडि नद्या                        ॥२९॥
केश वृक्ष वायु श्वसन । रेत ते वृष्टि संपूर्ण ।
धर्म तो जाणिजे स्तन । अधर्म पृष्ठी                       ॥३०॥
वृषण मित्र वरुण । ब्रह्मदेव तो शिश्न ।
लज्जा लोभ हे दोन । ओंठ कोमळ                     ॥३१॥
ऐसें त्रिभुवनींचें सर्व । हे विराटाचे अवयव ।
मग हिरण्यगर्भें ठाव । रहावया केला                    ॥३२॥
इंद्रियरूप सर्व देवता । आपुलाले स्थानीं प्रवेशतां ।
जीव चैतन्यें व्यापितां । ईश्वर रूपें                      ॥३३॥
मग समष्टिरूप ब्रह्मांड । विस्तारलें अति उदंड ।
मायादेवीचें थोतांड । चळूं लागले                        ॥३४॥
स्वरूपापासून पृथ्वीवरी । जितुकीं कारणें निर्धारीं ।
ब्रह्मांडकार्याभीतरीं । तितुकींहि आलीं                    ॥३५॥
सर्व व्यापार सिद्ध जाला । इंद्रिया विषय फावला ।
देवतेसी आनंद जाला । प्रवर्तते जाले                    ॥३६॥
व्यापार बहुत असती । परि अवघ्या पंचवृत्ति ।
एकेक वृत्तीचे होती । दोन दोन भेद                     ॥३७॥
व्यापार गगनतत्वाचा । अंत:करण अंश जातीचा ।
व्यान जाणावा वायूचा । आधार चळणा                  ॥३८॥
तेजाचें श्रोत्र ज्ञानेंद्रिय । आपाची वाचा कर्मेंद्रिय ।
पृथ्वींतील शब्द विषय । होय ऐकणें बोलणें               ॥३९॥
वायुतत्त्वाचा व्यापार । मन आकाशाचें निर्धार ।
समान वायूचा आधार । त्वचा ज्ञानेंद्रिय तेजाची       ॥४०॥
कर्मेंद्रिय आपाचा पाणी । स्पर्श विषय मेदिनी ।
प्रगटून व्यापार दोनी । ग्रहणदान स्पर्शन                 ॥४१॥
तेज तत्त्व व्यापारलें । गगनीहूनी बुद्धीतें घेतलें ।
उदान वायूतें साह्य केलें । ज्ञानेंद्रिय चक्षु                 ॥४२॥
आपाचा कर्मेंद्रिय चरण । पृथ्वींतील रूप गुण ।
व्यापार होताती दोन । पाहणें आणि चालणें              ॥४३॥
आप कैसें व्यापारत । घेऊन आकाशाचें चित्त ।
प्राणवायु साह्य करीत । जिव्हा ज्ञानेंद्रिय तेजाची       ॥४४॥
उपस्थ कर्मेंद्रिय आपुलें । भूमींतून रसातें काढिलें ।
तेणें व्यापार दोन जाले । अशन आणि रती              ॥४५॥
पृथ्वी तत्त्वाचा व्यापार । आकाशींचा अहंकार ।
अपानवायू साह्यकर । ज्ञानेंद्रिय घ्राण तेजाचें               ॥४६॥
आपाचें कर्मेंद्रिय गुद । आपुला निजगुण गंध ।
विसर्ग आणि सुगंध । दोनची व्यापार                   ॥४७॥
तमोगुण द्रव्यशक्ति विषय । क्रियाशक्ति प्राण कर्मेंद्रिय ।
रजोगुणें ग्रहण होय । भोगसाधन                      ॥४८॥
सत्त्वगुण ज्ञानशक्ति । अंत:करण ज्ञानेंद्रिय होती ।
चांगले वाईट निवडिती । सुखदु:ख भोग जीवात्मया         ॥४९॥
असो ब्रह्मांडाच्या पोटीं । चहूं खाणीची दाटी ।
सर्व व्यष्टिसहित समष्टि । स्थावर जंगमें                ॥५०॥
चित्रपट रंगविला । तेणें सर्व दिसूं लागला ।
तैसा ब्रह्मगोळ स्पष्ट जाला । चराचररूप              ॥५१॥
सस्यादि धान्यें फळलीं । नाना जिन्नसीं कळों आलीं ।
स्थावर जंगमें कळूं लागलीं । स्पष्टरूप               ॥५२॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
विराटोत्पत्तिप्रकारे । तृतीयसमास: ॥३॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ४ था
पिंडोत्पत्तिप्रकार


आतां पिंडोत्पत्तिप्रकार । बोलिजे तो सविस्तर ।
ते हो‍ऊनिया सादर । श्रवण करावें                      ॥१॥
एक सागरीचें जीवन । सरिता तळीं भरती तेणें ।
तेणेंचि गाडगीं रांजणें । कितेक भरती               ॥२॥
तरि सागर नव्हे न्यून । जैसा तैसा परिपूर्ण ।
तैसा सूत्रात्मा हिरण्य । सागरापरी                     ॥३॥
तया हिरण्यगर्भाचे अंश । विभागले जीवमात्रास ।
लिंगदेह वासनात्मकास । ओळखावें                     ॥४॥
पाणी मेघद्वारा आलें । हिरण्यगर्भ कैसें विभागलें ।
अविद्या मायेनें उभविलें । नाना पिंड                    ॥५॥
जैसे विहिरी आड खणिती । जळें लागतां पूर्ण होती ।
जे जे पिंड निर्माण होती । तेथे व्याप्ति लिंगाची        ॥६॥
नित्य नवे उत्पन्न होती । कितेक घट फुटोनि जाती ।
कितेक जळें भरले असतीं । कोरडे कितेक               ॥७॥
तैसेचि पिंड उद्भवती । कितेक लयातें पावती ।
एक जन्मतांची मरती । एक पावती वृद्धाप्य              ॥८॥
कीटकापासून गज । मासला एकचि सहज ।
लिंगदेहाची समज । दुसरी नाहीं                         ॥९॥
अंगुष्ठमात्र भाविती । लिंगदेह सावयव म्हणती ।
तें जाणावें नेणती । वर्म कांही                         ॥१०॥
पर्वतप्राय जीव असती । आणि धाकुटेहि नेणों किती ।
लिंगदेहाची व्याप्ती । सारखी असे                       ॥११॥
अंगुष्ठमात्र जालें । तरि लहान थोर न वचे व्यापिलें ।
पुन्हा येथें आक्षेपिलें । ज्या त्या सारिखा अंगुष्ठ       ॥१२॥
ऐसेंहि कदा न घडे । मुंगीस गजदेहा येणें पडे ।
गजादि होतात किडे । प्रारब्धानुसार                     ॥१३॥
जितुकी उपाधी तितुके जळ । प्रमाण करणें ते बाष्कळ ।
जालें आशंकेचे निर्मूळ । येणें रीती सहजची              ॥१४॥
तेचि लिंग प्रारब्धवशें । वृष्टिद्वारा औषधि होतसे ।
तयाचें वीर्य होतसें । पुरुषें अन्न भक्षितां                 ॥१५॥
स्त्रीपुरुषाचे संयोगी । रक्तरेत मिळतां कमळभागीं ।
गर्भाधान लागवेगीं । स्त्रीयासी होय                     ॥१६॥
गारुडी एकाचे एक दाविती । तैसे रक्तरेताचे देह होती ।
हे रेताची म्हणावी शक्ति । तरि सर्वदा नव्हे               ॥१७॥
इंद्रजाल याहून कोणतें । रेतरक्त कठिण होतें ।
आणि जन्मतां वाढूं लागतें । चैतन्य होतें तैसेची      ॥१८॥
अरे ही मायादेवी कौटाली । अघटण घडवी एकली ।
असो कोण पडे इच्या ख्याली । जे नाथिली स्वभावें         ॥१९॥
अधिक होता रेत । तेथें जन्म पावे सुत ।
रक्ताधिक्यें कन्या होत । नपूंसक समानत्वें               ॥२०॥
गर्भी नवमासादि पूर्ण होता । बाळका प्रसवे माता ।
अस्थिमांसादि समस्ता । सप्त धातु                     ॥२१॥
साडेतीन श्वेत रेताच्या । साडेतीन रक्त रेताच्या ।
उभय माता पित्याच्या । धातु सांत                    ॥२२॥
परि हे पंचभूतांचे अंश । तेणेचि होय पिंडाचा भास ।
तेचि ऐका पंचवीस । पांच पांच एकेकाचे                 ॥२३॥
अस्थि मांस त्वचा नाडी रोम । कठिण पृथ्वीचा अनुक्रम ।
रक्त रेत लाळ मूत्र घाम । द्रव्यत्वें आपाचें                ॥२४॥
क्षुधा तृषा आळस निद्रा मैथुन । हे आभास तेजाचें लक्षण ।
चंचळ तितुके वायूचे गूण । तेचि अवधारा                ॥२५॥
चलण वळण प्रसरण । निरोधन अकोचन ।
काम क्रोध शोक व्यापकपण । मोह भय आकाशाचे          ॥२६॥
जायते जन्म अस्ति आहे । विवर्धते वाढताहे ।
विपरिणमते तारुण्य पाहें । विकार चौथा                 ॥२७॥
अपक्षीयते वृद्धत्व येतें । शरीर इंद्रिय क्षीण होतें ।
नश्यति तें नासतें । प्राण वियोगें                      ॥२८॥
सांगितले सहा विकार । इतुक्याचें घर हें शरीर ।
शरीर म्हणजे नाहीं उशीर । क्षणमात्र नासावया        ॥२९॥
जारज अंडज स्वेदज । आणि चौथी उद्भिज ।
खाणीचा विस्तार समज । चौर्‍यांशी लक्ष योनी        ॥३०॥
हिरण्यगर्भ इतुकें ठाईं । सूक्ष्म रूपें असें पाहिं ।
प्रगट कोठें दिसत नाहीं । सुषुप्तीपरी                    ॥३१॥
त्यांत चैतन्य प्रतिबिंबिलें । त्यासि जीव नाम ठेविलें ।
भूमंडळी संपूर्ण दाटलें । प्राणिमात्र                      ॥३२॥
ब्रह्मांडीचें इंद्रिय । अंशे पिंडीं प्रवेश होय ।
जितुका बोलिला समुदाय । देवतारूप                    ॥३३॥
इंद्रिय व्यापार देवता । गोलकीं राहिल्या तत्वतां ।
तया त्रिपुटीची व्यवस्था । पिंडी कैसी                   ॥३४॥
अध्यात्म अंत:करण । अधिभूत निर्विकल्प स्फुरण ।
अधिदैवत तया जाण । विष्णु असे                     ॥३५॥
अध्यात्म तेंचि मन । संकल्प अधिभूत लक्षण ।
अधिदैवत संपूर्ण । चंद्रमा होय                     ॥३६॥
बुद्धि अध्यात्म होय । बौद्धव्य अधिभूत निश्चय ।
अधिदैवताचा उपाय । ब्रह्मदेव                          ॥३७॥
अध्यात्म असे चित्त । चेतव्य तें अधिभूत ।
तेथें असे अधिदैवत । नारायण                         ।।३८॥
अध्यात्म अहंकार । अहंकर्तव्य व्यापार ।
अधिभूत आणि रुद्र । अधिदैवत असे                   ॥३९॥
अध्यात्म हे श्रोत्र । अधिभूत श्रोतव्य व्यापार ।
अधिदैवताचा विचार । दिशा असे                      ॥४०॥
त्वचा अध्यात्म जाण । स्पृष्टव्य अधिभूत लक्षण ।
अधिदैविकाची खूण । जाणावी वायू                     ॥४१॥
चक्षु अध्यात्य जेथें । द्रष्टव्य अधिभूत ।
सूर्य अधिदैवत । प्रसिद्ध जाणावें                        ॥४२॥
अध्यात्म हे रसन । अधिभूत रससेवन ।
अधिदैवत वरुण । ओळखावें                              ॥४३॥
घ्राण अध्यात्म जेथें । घ्रातव्य अधिभूत ।
अधिदैवत पहा तेथें । अश्विनौ देव                      ॥४४॥
वाचा अध्यात्म अग्नि दैवत । वक्तव्य हेंचि अधिभूत ।
पाणि अध्यात्म इंद्र दैवत । अधिभूत ग्रहण दान       ॥४५॥
अध्यात्म पादाधिभूतगमन । अधिदैवत तो वामन ।
अध्यात्म उपस्थाधिभूत भोगण । अधिदैवत प्रजापती   ॥४६॥
गुद अध्यात्म जेथें । विसर्ग अधिभूत ।
मृत्यु अधिदैवत । नैऋत्य नाम                        ॥४७॥
प्राणपंचक विषय । यासी जडत्व कारण होय ।
अध्यात्म त्रिपुटी न होय । म्हणोनिया                   ॥४८॥
ऐसे सूक्ष्म समुदाय । प्रवर्तती स्वस्वविषय ।
कीटक अथवा पर्वतप्राय । शरीर तेथें वासना              ॥४९॥
वासनाध्यासें मरती। तैसाचि जन्म पावती ।
अंते मति: सा गति: । यातायाती चुकेना                ॥५०॥
पुण्य होतां स्वर्गी चढती । पापास्तव कीटकादि होती ।
समानत्वे पावती । मनुष्य जन्म                       ॥५१॥
मनुष्यजन्मीं जे जे केलें । तें तें तत्काळ सिद्धि गेलें ।
जीवन्मुक्त ज्ञानें झालें । नरदेहास्तव                    ॥५२॥
जयासी नरदेह लाधला । तयासी महान लाभ जाला ।
ब्राह्मणत्वही पावला । तयावरी                         ॥५३॥
ज्ञान होय प्रमाणजन्य । तोचि ब्राह्मण तोचि धन्य ।
ज्ञानेवीन कृपण अन्य । श्रुति म्हणताहे                  ॥५४॥
जो नरदेहासि आला । ज्ञानेंवीण व्यर्थ गेला ।
ब्रह्म न जाणतां झाला । आत्महत्यारा                   ॥५५॥
मी देह ऐसी वासना । कोटि ब्रह्महत्या क्षणक्षणा ।
कोण करील त्यास गणना । अंत न लगे                ॥५६॥
मायाप्रवाहीं पडिलें । जन्मुनीया पुन्हा मेले ।
मरतांचि पुन्हा आले । देह धरुनी                      ॥५७॥
वर्तणुकी क्रियमाण घडे । तिळतीळ संचीत जोडे ।
प्रारब्ध हो‍ऊन येणें पडे । पुन्हा देहा                     ॥५८॥
कीटक नदीचा प्रवाहीं । पडतां त्या विसावा नाहीं ।
तैसा जीवास अवकाश कांही । क्षण एक नसे              ॥५९॥
नदीतीरीं कोणी भला । तेणें कीटक प्रवाहीचा काढिला ।
मग सुखें विश्रांति पावला । वृक्षछायेसी               ॥६०॥
तैसा कृपानिधी जैं भेटे । अनंत सुकृताचे नेटें ।
तरि भवसागर ओहटें । क्षणामाजीं                      ॥६१॥
पावावया ज्ञानयोग । तो एकचि सत्संग ।
सत्संगेवीण रोग । नाना साधनें                    ॥६२॥
सत्संग ज्ञानासी आधार । सर्व विश्रांतीचें माहेर ।
सर्व सुखाचा सागर । संतचरणीं असे                   ॥६३॥
सत्संगापरते नाहीं सार । जीवमात्रासी आधार ।
कृपादृष्टी भवसागर । कोरडा करिती                     ॥६४॥
सिंहावलोकनें तत्वतां । चित्रपटीच्या दृष्टांता ।
चराचरादि समस्ता । ब्रह्मांडांतर्वर्ति                      ॥६५॥
ब्रह्मादिस्थावरापर्यंत । जड चंचल जें दिसत ।
तीं तीं चित्रें समस्त । उत्तमाधममध्यम                   ॥६६॥
जंगमें चळती सकळ । स्थावरें तैसीचि निश्चळ ।
भिन्न उपाधि केवळ । परी तीं चित्रें सर्वहि               ॥६७॥
पाहतां का पटावरी । नाना वनें नाना गोपुरीं ।
तिन्ही लोकींचीं परी । तैसी आहे                        ॥६८॥
स्थावरी चंचलत्व दिसेना । तेथे चिदाभास असेना ।
मायादेवीनें कल्पना । आभासाची न केली                ॥६९॥
चित्रपटीं मनुष्य केलें । त्या वस्त्राचें आभास काढिले ।
पर्वत वृक्ष रेखाटिले । त्या वस्त्राभास नाहीं                ॥७०॥
दर्पणीं प्रतिबिंबलें । मुखचि ऐसें गमलें ।
परि तें नि:शेष नाथिलें । आभासहि तैसा                ॥७१॥
पट जैसा पसरिती । तेव्हां सर्व चित्रें दिसतीं ।
या मायेस्तव जगदुत्पत्ति । दिसूं लागती सर्वही        ॥७२॥
पट जैसा गुंडाळितां । चित्रें हरपतीं तत्त्वतां ।
मायादेवी वितुळतां । जग लया जाय                   ॥७३॥
ऐसा उत्पत्ति आणि लय । क्षणक्षणां होत जाय ।
याची गणना न होय । चित्रपटापरी                     ॥७४॥
सत्यादिकें सर्व फळतीं । ग्रीष्मकाळी करपतीं ।
बीजरूपें असतीं । भूमीमध्यें                              ॥७५॥
नेत्रे उघडितां सर्व दिसे । नेत्रे झांकितां कांही नसे ।
श्वास उठतां कल्पना उमसे । श्वासाभावीं लय होय      ॥७६॥
येणें रीती मायादेवी । उद्भवतां जगातें दावी ।
जगासगट लयातें जावी । हा स्वभावचि तिचा         ॥७७॥
उत्पत्तिक्रम दाविला । जैसा वादीचा सर्प जाला ।
लय अनुक्रमें बोलिला । पुढिलें समासीं                   ॥७८॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
पिंडोत्पत्तिप्रकारे । चतुर्थसमास: ॥४॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ५ वा
प्रपंचप्रलयप्रकार


ऐका प्रलयाचें लक्षण । तें पंचप्रकारें जाण ।
तेचि कैसे भिन्न भिन्न । बोलिजेते                    ॥१॥
पिंडी प्रलय दोन । एक निद्रा एक मरण ।
सुषुप्तिकालीं कल्पना लीन । प्रलयापरी               ॥२॥
दुसरा प्राणाचा वियोग । सरतां प्रारब्धभोग ।
लिंगाध्यासें पुन्हा मग । जन्मासि येती                  ॥३॥
तैसे ब्रह्मांडीं दोन प्रलय । भौतिका संहार होय ।
दुजा भूतांचा होय क्षय । मूळमायेसह                    ॥४॥
त्रेचाळीस लक्ष वीस सहस्त्र । इतुके जातां संवत्सर ।
कृतादि युगें होतीं चार । पर्याय एक                    ॥५॥
पर्याय होतां हजार । ब्रह्मयाचे प्रहर चार ।
शिणें करिता व्यापार । करी निद्रा इतुकीची               ॥६॥
स्थावर जंगमें लया जाती । जलमय होय जगती ।
देवताचक्रें वावरती । वायुरूपें                              ॥७॥
स्वर्ग मृत्यु पाताळ । इतुकें उचंबळें जळ ।
सरतां निद्रेचा काळ । ब्रह्मा जागा होय                  ॥८॥
सकळ जळमय पाहतां । ब्रह्मदेव होय प्राशिता ।
देव प्रगटती तत्त्वतां । सूर्यादिक                        ॥९॥
जीवे सृष्टि उद्भवली । पूर्वकर्मे पुन्हां जालीं ।
मग व्यापार करूं लागली । पूर्वील स्थिती                ॥१०॥
हा प्रलय दैनंदिन । जीवमात्राचें हनन ।
महाप्रलयाचें लक्षण । तेंचि कैसें                        ॥११॥
शतवर्षें अनावृष्टि । तेणें संहारे जीवसृष्टि ।
सूर्यासी खडतरता पुष्टी । तेणें आटी जलाची              ॥१२॥
सप्त सागर कोरडे होती । वडवानळा चढे दीप्ति ।
तेणें जळूं लागली क्षिती । मस्तक पोळे शेषाचें        ॥१३॥
मग विषज्वाळा वमितां । नुरेचि पृथ्वीं जळतां ।
शिवनेत्रींचा अग्नि धडकतां । राखोंडी होय                ॥१४॥
मेरु अवघा जळाला । देवतामेळ ओसरला ।
सप्त लोकांचाही जाला । येकसरा अंत                   ॥१५॥
पुढें शतवर्षे वृष्टि होत । अखंड पाणी संधिरहित ।
जळ मातलें अद्भुत । सीमेपरतें                     ॥१६॥
राखोंडी भूमीची विराली । नवतीच जैसी जन्मली ।
लवणा परी जाली । एकरूप जळीं                      ॥१७॥
मग महातेज प्रगटलें । इतुकें जळ शोषिलें ।
तप्तलोहीं शिंपडिलें । जळ जैसें                     ॥१८॥
दीपासी पालव घातिला । तेवि अग्नि वायूनें विझविला ।
वायुही वितळून गेला । आकाशा पोटीं                   ॥१९॥
शून्य आणि शब्दगुण । आणि सर्व देवतागण ।
अहंकारी जाती विरून । तमोगुणीं                      ॥२०॥
तम रज सत्व गुण । मूळस्फुरणीं होती लीन ।
विद्या अविद्या शक्ति दोन । नि:शेष हरपती                ॥२१॥
जळ आटतां प्रतिबिंबासी । रहणें न घडे अपैसी ।
शक्तीवीण जीवेशासी । तैसें जालें                        ॥२२॥
चंचळ स्फुरण राहिलें । अहं ब्रह्म लया गेलें ।
उपरि जें कोंदाटलें । तें बोलतां नये                    ॥२३॥
द्वैतेवीण अद्वैत । शब्देवीण संकेत ।
उपमेवीण हेत । कैसा करावा                        ॥२४॥
वादीचा सर्प जाला । तो वादींत लया गेला ।
तैसा प्रसंग हाही जाला । विवर्तवाद                     ॥२५॥
येथें श्रोतीं आक्षेपिलें । कीं सर्व ब्रह्मीं लया गेलें ।
तरि कैसें जन्मा आलें । पुन्हा जीव                    ॥२६॥
जन्मा न येतां मुक्त जालें । ऐशा आशंकेशी बळावलें ।
याचे उत्तर दिधलें । पाहिजे आतां                      ॥२७॥
सुषुप्तिकालीं मनादि लीन । नि:शेष हरपती जाण ।
तरि जागृति घडे येणें । कासयासी                     ॥२८॥
जागृतीस प्रारब्धें आणिलें । तैसेंचि जीव जन्मा आले ।
स्वरूपीं प्रारब्ध कैसें राहिलें । सुषुप्तीपरी                  ॥२९॥
ज्ञानें बीज नाहीं जळालें । तेंचि जन्मा घेउनी आलें ।
अज्ञान म्हणसी नाथिलें । तरि तेंचि ज्ञान                ॥३०॥
अज्ञान मिथ्या कळलें । तयासीच ज्ञान बोलिलें ।
परि ब्रह्म न जाणतां जालें । कैलें समाधान               ॥३१॥
तुज मिथ्या ज्ञान कळलें । ब्रह्म नाहीं जाणीतलें ।
तरि मग अज्ञान गेलें । काशावरूनी                      ॥३२॥
सर्प अज्ञानें भासला । रज्जु नाहीं ओळखिला ।
म्हणतां मिथ्या सर्प वाटला । हाचि असंभव              ॥३३॥
जरि यथार्थ रज्जू कळें । तेव्हांचि अज्ञान मावळें ।
तरि सर्पभान वितुळें । आपेआप                        ॥३४॥
तैसें अज्ञाननिवृत्ति होतां । ब्रह्म जाणिलें तत्त्वतां ।
ब्रह्म स्वानुभवें जाणतां । अज्ञान हरपे                   ॥३५॥
म्हणून ज्ञानें जो पावन झाला । तोचि एक मुक्त जाला ।
अज्ञानें प्रलय जरी जाला । तरी जन्म न चुके            ॥३६॥
म्हणून प्रलय पांचवा । तो आत्यंतिक जाणावा ।
देह असतां ओळखावा । ज्ञान विवेकें                    ॥३७॥
मी देहसें भाविलें । चेतना जडत्व कल्पिलें ।
बळकट तादात्म्य जालें । चिदचिदैक्यरूप                ॥३८॥
वेगळा असून तेचि जाला । तादात्म्य ऐसें म्हणावें त्याला ।
तेणें एकदेशत्व पावला । जीवत्व रूपें                   ॥३९॥
अहंकारें ग्रंथि पाडिली । देहबुद्धीनें बळकट केली ।
नाना यातना पावली । जन्ममरणाच्या                  ॥४०॥
जरी सद्‌गुरु सत्‌शास्त्र । सत्संग सद्विचार ।
पूर्वपुण्ये अधिकार । सकळ मिळे                    ॥४१॥
तरीच हा ग्रंथिभेद । उडे देहबुद्धीचा खेद ।
आपुला आपण स्वानंद । ब्रह्मरूप                      ॥४२॥
दृश्य अवघें ओसरलें । मायेचें महत्त्व उडालें ।
दुजेपणाचें जालें । निसंतान                       ॥४३॥
आतां मरण कोणा यावें । जन्महि तैसा न संभवें ।
जेथें कल्पनेच्या नावें । शून्याकार                      ॥४४॥
मृगजळ डोळा दिसतें । तैसें देह प्राब्धीं वर्ततें ।
निचेष्टीत कीं चेष्टतें । कोण जाणें                        ॥४५॥
तेचि आपण असावें । तरि त्यासवें यावें जावें ।
आपण वस्तु स्वभावें । देहादि मिथ्या                   ॥४६॥
मरणा ऐलीकडे मेला । निजसुखें सुखावला ।
आत्यंतिक प्रलय याला । बोलिजे ऐसे               ॥४७॥
माया हे जलधर । वर्षता हे जगनीर ।
चिद्‍गगन तें अपार । कोरडें असे                        ॥४८॥
मायामेघ लया जातां । नाथिलेंपणें उद्‌भवतां ।
ब्रह्माकाशासी तत्वतां । लाभ ना हानी                   ॥४९॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
पंचप्रलयप्रकारे । पंचमसमास: ॥५॥
इति पंचिका संपूर्णा ॥४॥ ओवीसंख्या ३२१

GO TOP