॥ श्रीहंसराज स्वामी कृत ॥

॥ आगमसार ॥

(पूर्वार्ध)

पंचिका ३ री
ब्रह्ममायाजीवेशस्वरूप

॥ श्रीरामसमर्थ ॥

समास १ ला
ब्रह्मलक्षणनिर्धार


सृष्टिपूर्वी सतचि आहे । हे सौम्य विचारुन पाहे ।
निश्चयें श्रुती म्हणताहे । बृहदारण्यीं ॥१॥
आत्माचि अग्रिं असे । अरणीषट्क बोलतसे ।
नांवें दोनि परि असे । एकचि रूप ॥२॥
तें प्रत्यक्ष ज्ञाना नव्हे विषय । तेथें अनुमानें करावें काय ।
न चले शब्दाचा उपाय । दृष्टान्तहि कैंचा ॥३॥
तरि तें कैसें जाणावें । जाणिल्यावीण समाधान नव्हे ।
बुद्धि इंद्रिया स्वभाव । अगोचर असे ॥४॥
परि न्यायाचे चत्वार लक्षण । येणेंचि होय ब्रह्मज्ञान ।
मनेंचि जाणोनि पावन । श्रुति ही ऐसी ॥५॥
मना ज्याचेनिं मनपण । परि मना नकळे अधिष्ठान ।
ऐसें श्रुतीचें वचन । येणें रीतीं जाणावें ॥६॥
अशब्द अस्पर्श अरूप । अरस अगंध अमुप ।
अनणु अदीर्घ निर्विकल्प । श्रुति वचनेंचि सांगे ॥७॥
शब्द तरी चालेना । शब्देंविणही कळेना ।
म्हणउनि श्रुति तन्न तन्ना । प्रवर्तली शब्दें ॥८॥
अर्थ बोधोनि शब्द जाय । म्हणउनी शब्दचि उपाय ।
उपमा नसे त्यासि काय । करावें ऐका ॥९॥
सर्व साम्यता तरि न घडे । एकांशी साहित्य पडे ।
तें जाणावें रोकडें । आकाश ऐसें ॥१०॥
विभु व्यापक निरंश असे । ब्रह्म व्योमा भेद नसे ।
ब्रह्मीं चैतन्य अधिक असे । म्हणोनि उपमा ॥११॥
हा जगद्भ्रम भासला । परि सत्य अधिष्ठान असे याला ।
अधिष्ठानेंवीण भ्रमाला । कोठें न देखों ॥१२॥
हें अनुमानें कळें ऐसें । आतां प्रत्यक्ष ज्ञान तें कैसें ।
ब्रह्म आत्मा भेद नसे । उपाधि निरसतां ॥१३॥
प्रत्यक्षासी प्रमाण काय । हें सर्वथा बोलों नये ।
परि अप्रमाण न होय । महावाक्य पहा ॥१४॥
ब्रह्म सच्चिदानंद पूर्ण । सत्य ज्ञान अनंत घन ।
हें श्रुतीचें वचन । स्वरूपरूपें ॥१५॥
असतची पूर्वी होते । श्रुतीच सिद्ध करी शून्यातें ।
अनुभवास येइना तें । तरी सत् कैसें ॥१६॥
असत् जरी म्हणसी । तरी असत् कळे कोणासी ।
कोणती जिव्हा पुससी । जिव्हेनेंचि ॥१७॥
तथापि असत् आहे किं नाहीं । यांत विचारून बोले कांहीं ।
जरी म्हणसी असत् नाही । नाहीं ते नाहीं कदा ॥१८॥
जरी असत् आहे म्हणतां । हाचि व्याघात तत्वतां ।
हा दोष तुज न कळतां । बोलत अससी ॥१९॥
असत् तें सर्वथा नाहीं । तरि आहे हें कोणास पाही ।
शून्य म्हणसी आहे कांही । तेंचि सद्रूप ॥२०॥
सत् आहे म्हणतां । हाही दोष द्विरुक्तिता ।
तरि वासना अति दृढ होतां । आदरें द्विरुक्ती ॥२१॥
बोलणें तें बोलतों । करणें तें करितों ।
सत् आहे तैसे तो । द्विरुक्ति दोष नाहीं ॥२२॥
सत् कालत्रयीं नासेना । सृष्टि स्थिति प्रलय रचना ।
होतां जातां चळेना । जैसे तैसें ॥२३॥
ब्रह्म सत् व्हावया योग्य असे । जें कालत्रयीं न नासे ।
नासें तें सत्ही नसे । घटाचे परी ॥२४॥
ज्ञान म्हणजे स्वप्रकाश । जाणतें सर्व जडास ।
सर्वांसि जरी होय नाश । तरि देखणा आहे ॥२५॥
दिसे तयासी पाहतो । भासे तयासी जाणतो ।
शून्यास स्वतां अनुभवितो । सुषुप्तिपरी ॥२६॥
म्हणसी स्वप्रभ कळेना । बुद्ध्यादिकां भासेना ।
परप्रकाशें तत्वें नाना । वर्तती त्यां नकळे ॥२७॥
चक्षु घटातें पाहे । चक्षु घटासी गोचर नव्हे ।
तैसें बुद्ध्यादिकां जाणताहे । बुद्ध्यादि नेणती ॥२८॥
सर्वदा असे जाणतां । यथार्थ न वाटे तत्वतां ।
उपाधियोगें जाणें पाहतां । येर्ह वीं नाहीं ॥२९॥
ऐक चक्षु घटातें पाहे । तेव्हांचि देखणी दशा आहे ।
घटाभावीं चक्षु का राहे । अंधळा होऊनी ॥३०॥
सर्व असतां जाणितलें । नसता काय नेणणें आलें ।
म्हणसि उपाधिसवें लया गेलें । तें पाहिलें कोणें ॥३१॥
ज्ञानाचा लय ज्ञानें पाहिला । तरि आपणा देखतां आपण मेला ।
ऐसी नाहीं आयकिला । हाही दोषचि ॥३२॥
ज्ञान तरि दुसरें नाहीं । कीं ज्ञान लया होईल गाही ।
यासी प्रमाणही नसे कांही । नाश कैसा मानावा ॥३३॥
ब्रह्म चिद्रूप व्हावया योग्य आहे । स्वप्रभत्वें सर्वां जाणताहे ।
न जाणे ते चिद्रूपहि नव्हे । घटाचे परि ॥३४॥
ब्रह्म अनंत परिपूर्ण । त्रिविधा परिच्छेदविहीन ।
तया परिच्छेदाचें लक्षण । अवधारा आधीं ॥३५॥
आहे अमुके देसीं । नसे कांही अन्य देशी ।
ऐसें जें का एक देशीं । तो देशपरिच्छेद ॥३६॥
पर्जन्यकाळीं दिसती । उष्णकाळीं हरपती ।
काल परिच्छेद तयाप्रती । बोलिजेतो ॥३७॥
पृथ्वीमाजीं दिसे कांही । अपामाजीं नि:शेष नाहीं ।
काशांत आहे काशांत नाहीं । हा वस्तुपरिच्छेद ॥३८॥
ब्रह्म व्यापकपणें अगाध । यास्तव नसे देशपरिच्छेद ।
नसे कालाचा परिच्छेद । नित्यत्व हेतू ॥३९॥
सर्वी सर्वावभासक । नव्हे वस्तु परिच्छेदक ।
त्रिविध प्रकारें वस्तु एक । परिच्छेदशून्य ॥४०॥
परिच्छेदशून्य जे वस्तू । तेचि जाणिजे अनंतु ।
श्रुति निर्धारें बोलतु । आनंदहि तया ॥४१॥
आनंद वृत्तीचा स्वभाव । मानितील कोणी अभिप्राव ।
आनंदकोशें पंचमावयव । पुच्छत्वें वर्णिला ॥४२॥
सुखदु:ख उद्भवे वृत्ती । प्रत्यय दाउनि लया जाती ।
तैसा नव्हे आदिमूर्ती । आनंदरूप ॥४३॥
तया आनंदासी नाश नाहीं । असतचि असे सर्वदांही ।
दुजा अनुभवी नसतांहि । अनुभाव्यरूप ॥४४॥
योग्य असे ब्रह्मानंद । सुखदु:खहीन स्वानंद ।
सुखदु:खें उठे खेद । नव्हे आनंदवृत्तीपरी ॥४५॥
कोणी प्रतियोगी कल्पिती । असतास्तव सत् म्हणती ।
जडामुळें भाविती । चिद्रूप ऐसें ॥४६॥
दु:ख प्रतियोगी आनंद । हें नव्हे प्रमाणसिद्ध ।
राजयासी मांडिलें युद्ध । वांजेच्या कुमरें ॥४७॥
तैसें असज्जड दु:ख कांही । उत्पन्नचे जालें नाहीं ।
सच्चिदानंदास तें काहीं । प्रतियोगी नव्हे ॥४८॥
हे शब्द प्रतियोगी असती । वस्तुप्रतियोगी न होती ।
वैखरी अभावें शब्द नासती । अर्थ न जाय त्यासवें ॥४९॥
तरी सच्चिदानंद नांव । मायेनें कल्पिला देव ।
म्हणसी तरी मायेचा अभाव । त्यापूर्वी तें काय आहे ॥५०॥
रज्जूचा सर्प जाला । तेणें न वचे रज्जु कल्पिला ।
सर्पाभावींही रज्जूला । रज्जुत्व असे ॥५१॥
म्हणुन आहे तेंचि आहे । चिदानंद कल्पित नव्हे ।
शब्द फोल परि तो आहे । शव्देंविणही ॥५२॥
ब्रह्म एक परिपूर्ण । सच्चिदानंद हे लक्षण ।
किंवा असती गुणिगुण । कीं अंशांशी ॥५३॥
ती प्रकारें विकल्पिलें । प्रथम पक्षा अंगिकारिले ।
इतर दोनी जे उरले । दूषण दे त्यासी ॥५४॥
ब्रह्मगुणी सतादि गुण । तरि जाले ब्रह्म सगुण ।
मायेस्तव सत्वादि गुण । त्यासी नाश बोलिला ॥५५॥
सतादिकां नाश नाहीं । यास्तव गुणीगुणत्व नाहीं ।
अंशांशी भाव तोही । सांश वस्तूतें ॥५६॥
वस्तूचा एकदेशीं लक्षण । त्यासी अंश म्हणावें जाण ।
तिसरें लक्ष्यलक्षण । अंगिकारिलें ॥५७॥
लक्ष्य एक लक्षणें आन । म्हणसी होय द्वैतपण ।
शब्दास्तवे दिसती भिन्न । परि एकार्थ असे ॥५८॥
अनेक शब्द एकार्थी । शब्द पर्याय तया म्हणती ।
विप्र द्विजहि नामें असतीं । ब्राह्मणाचीं ॥५९॥
नुसतें ब्रह्मचि बोधावें । तरि वेद ब्राह्मणा ब्रह्म नांवें ।
अतिव्याप्तीस्तव स्वभावें । लक्षणे सिद्ध ॥६०॥
सत् म्हणतां ब्रह्माच्या ठाईं । जडत्व ऐसें कल्पि कईं ।
तें निवारणार्थ ज्ञानाचि सोई । जें ब्रह्म चिद्रूप ॥६१॥
ब्रह्म म्हणावें चिद्रूप । तरि वृत्ति ज्ञानापरि असद्रूप ।
होय म्हणून सच्चिद्रूप । ब्रह्म म्हणावें ॥६२॥
जरी आनंदरूप नाहीं । मोक्ष पुरुषार्थ नसे कांही ।
अविद्यानिरासें आनंदही । प्राप्त साधका ॥६३॥
सच्चिदानंद हें लक्षण । लक्ष्य ब्रह्म हें परिपूर्ण ।
नांवे मात्र भिन्न भिन्न । वस्तु एक ॥६४॥
परस्परेंहि एकार्थि । लक्ष्यासी लक्षणें मिळती ।
सद्ब्रह्म चिद्ब्रह्म म्हणती । आनंदही ब्रह्म ॥६५॥
ब्रह्मबोधार्थ ब्रह्मलक्षण । येथें नाहीं कीं दूषण ।
वस्तु अखंड दंडायमान । भेद कैंचा ॥६६॥
प्रकाश उष्ण वर्तुळ । एकचि जैसें सूर्यमंडळ ।
अतिव्याप्ती होय केवळ । अग्निसी एकांश टाकितां ॥६७॥
एक एव अद्वितीय ब्रह्म । ऐसा श्रुतीचा अनुक्रम ।
त्रिविध भेदाचें नाम । खंडिले असे ॥६८॥
एक म्हणतां सजातीय भेद । नाही हा श्रुतीचा अनुवाद ।
वस्तु अखंड अभेद । चित् दुसरें नाहीं ॥६९॥
एवं या अवधारणें । स्वगत भेदा खंडिले तेणें ।
निरवयवा बहुधा कोणें । कल्पावें हो ॥७०॥
श्रुति अद्वितीय ऐसें बोले । जड जाता निवारिलें ।
विजातीय भेदा खंडिलें। येणें रीती ॥७१॥
अद्वैत ब्रह्म परिपूर्ण । तेथें कैचें लक्ष्य लक्षण ।
अनेकचि नाहीं एकपण । कोणें कोणा बोलावें ॥७२॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
ब्रह्मलक्षणनिर्धारे । प्रथमसमास: ॥१॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास २ रा
मायाविद्याअविद्यावर्णन


सांगितलें ब्रह्म निर्गुण । जें व्यापक निश्चल परिपूर्ण ।
तेंचि जाणिजे ब्रह्मज्ञान । परि मायाही समजावी ॥१॥
हिरियाचा व्हावया लाभ । गारा पाहाव्या आरंभ ।
तैसा जाणिजे स्वप्रभ । मायानिरासें ॥२॥
न जाणतां नव्हे त्याग । म्हणुन मायेचा प्रसंग ।
निर्धार होतां इचा मग । निश्चय सत्याचा ॥३॥
माया मुळींच न संभवे । तरि निर्धारें काज नसावें ।
वंध्यापुत्रासी वधावें । कोण निमित्त ॥४॥
तरी ऐसी नव्हे मायाराणी । ब्रह्मादिकां न कळे करणी ।
शास्त्रें राहिली थोटाऊनी । अंत न लागे ॥५॥
हे अनंताची अनंती । हे परब्रम्हाची शक्ति ।
सर्व जगाची स्थिति गती । इजवीण नाहीं ॥६॥
आपण जेथें प्रगटली । त्यासी निजऊन खेळे एकली ।
प्रकृती असुन जाली । पुरुषरूप आपण ॥७॥
दुजेविण मांडिला भोग । अजत्वें उभविलें जग ।
नाना तत्त्वांची लगबग । एकपणा न मोडतां ॥८॥
आपण कामधेनु जाली । जीवेश वत्सा प्रसवली ।
दुग्धपान करऊं लागली । द्वैताचें येथेष्ट ॥९॥
इच्या स्वरूपाची मर्यादा । बोलतां शीण जाला वेदा ।
कोण पडे इच्या छंदा । अघटनही घडवी ॥१०॥
असो इचा निर्धार । कळला पाहिजे साचार ।
श्रुति युक्ति लौकिक प्रकार । तीन जाणावे ॥११॥
तुच्छ आणि अनिर्वचनी । वास्तव असे मायाराणी ।
ऐका ते सावध होउनी । प्रमाणसिद्ध ॥१२॥
तुच्छत्वें माया कैसी । जें रूपचि नाहीं इयेसी ।
अस्ति भाति प्रियत्वासी । व्यवहार इचा ॥१३॥
शुक्तिकेच्या ठाई काहीं । रजत तिळभरी नाहीं ।
असणें दिसणें सर्वही । शुक्तिका एक ॥१४॥
शुक्तिका करून एकीकडे । रजत ताजवां न सांपडे ।
अस्ति भातिवीण निवडे । कैसी माया ॥१५॥
अस्तित्व ब्रह्मीचें काढावें । चिद्रूप दिसणें त्यागावें ।
मायेचे रूप धुंडावें । मग तें कैसें ॥१६॥
तेथें तरी कांही नाही । शून्यापरी निस्तत्व तेंहि ।
माया निर्धारिंसि पाहिं । तुच्छत्वरूप ॥१७॥
माया जाण अनिर्वचनीय । जेथें युक्ति क्षीण होय ।
नव्हे मायेचा निश्चय । नाना विकल्पीं ॥१८॥
माया भिन्न कीं अभिन्न । अथवा म्हणावी भिन्नाभिन्न ।
कीं भिन्नाभिन्नविलक्षण । तेहि नाहीं ॥१९॥
सावयव ना निरवयव । उभयात्मक उभयहीन वाव ।
सत् कीं असत् नांव । घेतलें न वचे ॥२०॥
सदसत् उभयात्मक नसे । उभय विलक्षण काइसें ।
आतां हेंचि कैसें । निवडून दावूं ॥२१॥
माया म्हणावी भिन्न । तरी हे ब्रह्मशक्ती गहन ।
निवडितां नये एक क्षण । स्वरूपा वेगळी ॥२२॥
शुक्तितेहून रजतासी । काढितां नये निश्चयेसी ।
सच्चिद्रूपीं माया तैसी । भिन्न नव्हे ॥२३॥
जरी म्हणावी अभिन्न । तरी सर्वदां नसे विद्यमान ।
शक्ताची शक्ती असे जाण । कार्यानुमेय ॥२४॥
अग्नि असे सर्व काळ । तेथें शक्ति नसे सर्व वेळ ।
फोड येतां निवळ । कळूं येती ॥२५॥
तैसे जगत्कार्य जयेचें । तें रूप नव्हे शक्ताचें ।
जरी म्हणावें स्वरूपाचें । तरी सर्वदां नाहीं ॥२६॥
कार्यामुळें शक्ति आहे । वेगळी तो शक्त नव्हे ।
स्वीकार वेगळेपणें आहे । अवश्य भिन्न ॥२७॥
म्हणून अभिन्न माया नाहीं । उभयात्मक विरोध पाहीं ।
अंधार आणि प्रकाश कांही । एकत्र नसे ॥२८॥
भिन्नाभिन्नविलक्षण । येणेंहि बोलें दूषण ।
म्हणोनियां वचन । बोलतां नये ॥२९॥
सावयव माया म्हणावी । तरी अरूपा कोणें पाहावी ।
कार्य न दिसे न दिसावी । शक्ति अग्नीची ॥३०॥
जग कांही माया नव्हे । जग जिचें कार्य आहे ।
तयेसी कोण पाहताहे । अरूपा ती ॥३१॥
निरवयव म्हणावी माया । तरी सावयवता जगत्कार्या ।
मृगजळीं पिकती जैसिया । साळि केळी ॥३२॥
सावयव निरावयव उभय । हें विरोधि बोलतां नये ।
उभयहीन तो न होय । पदार्थ कोठें ॥३३॥
माया सत् कां न म्हणा । तरी प्रवर्तलीं शास्त्रें नाना ।
गुरु शास्त्र विचारणा । मायानिरासार्थ ॥३४॥
माया सत् जरी असती । तरी स्वानुभवें न निरसती ।
साधका ब्रम्हप्राप्ती । कैसेंनी होय ॥३५॥
आतां तरी माया असत् । तरी जगत्कार्य दिसत ।
नाभाव परिणमत । न्यायार्थ ऐसा ॥३६॥
म्हणून असत् म्हणतां नये । सदसत् विरोध होय ।
विलक्षण सदसत् उभय । तिसरें नाहीं ॥३७॥
एवं द्वादश विकल्प होतां । मृगजळा नये निर्धारितां ।
या परि अनिर्वचनीयता । मायेसि असे ॥३८॥
ब्रह्म माया अनिर्वचनी । एकार्थ मानितील कोणी ।
ये विशी दृष्टांत देऊनी । साम्य मोडिलें ॥३९॥
साखर गोड नये सांगतां । मृगजळही नये बोलतां ।
साकर ब्रह्म तत्वता । माया मृगगजळ ॥४०॥
मृगजळा नव्हे विकल्प । इतुकेनें नव्हे वास्तवरूप ।
मृगचि मानिती अल्प । बुद्धिहीन ते ॥४१॥
तैसे सांसारिक जन । तया माया सत्य हें वचन ।
व्यवहार नव्हे शक्तिवीण । लौकिकीं सत्य ॥४२॥
तुच्छ म्हणतसे श्रुती । अनिर्वचनी नाना युक्ति ।
वास्तव ते लोकरीती । त्रिविधा माया ॥४३॥
हे अज्ञानीं नांदत । ज्ञानी अंग न धरित ।
स्वानुभवें असेना सत् । साधका ब्रह्मप्राप्ति ॥४४॥
जालें मायेचे निरूपण । विद्या अविद्या शक्ति दोन ।
विद्या म्हणजे ज्ञान । अज्ञान अविद्या ॥४५॥
रज्जूचें जें आच्छादन । आवरण शक्ति अभिधान ।
सर्पाचें जें उत्पादन । ते विक्षेप शक्ति ॥४६॥
स्वरूपासि जे आवरक । दुसीर जगदुत्पादक ।
आवरण आणि विक्षेपक । शक्ति अनादि दोन्ही ॥४७॥
आवरण शक्ति अविद्या । विक्षेप शक्ति ते विद्या ।
उभयें व्यापिले साद्या । जीव मात्र ॥४८॥
विक्षेप शक्ति ज्ञान । न स्वीकारिजें वचन ।
तरी जडासी नव्हे चळण । जगदांध्य प्रसंग ॥४९॥
म्हणोनि विद्या विक्षेप शक्ति । जयेतें शुद्धसत्वा म्हणती ।
असो आवरण शक्तीची गती । सांगणे नलगे ॥५०॥
मी जीव मज अज्ञान । मज आहे जन्म मरण ।
ऐसे जीव भुलले जीचेनें । मळिणसत्व अविद्या ॥५१॥
न होतां अविद्यानिरसन । कैचें होय स्वानुभव ज्ञान ।
मोक्ष नव्हे ज्ञानेंविण । ज्ञान पावन सर्वांसी ॥५२॥
अविद्या हे अनादि । कांही जयते नसे आदि ।
परि हे ज्ञानासी विरोधी । तेजा तम जैसें ॥५३॥
स्वस्वरूप स्वयंप्रकाश । तेथें तमा कैसा अवकाश ।
करुनिया आशंकेस । बोलता जाला ॥५४॥
स्वरूप सर्वां अविरोध । नसे पदार्थमात्रीं विरोध ।
आकाश जैसें स्वत:सिद्ध । तेजा तमासी ॥५५॥
आकाश सर्वांसी व्यापक । जगत् जितुकें अनेक ।
होतां जातां अलेपक । निश्चल जैसें ॥५६॥
तैसें जें जें उद्भवलें । तितुकें स्वरूपींच वर्तलें ।
अस्तिभातिविण राहिलें । न वचे कदा ॥५७॥
मूळमायेपासून भूमि । पावेतों तत्वें अनुक्रमीं ।
या सर्वाची वास्तव भूमि । जें अधिष्ठान ब्रह्म ॥५८॥
तेजातमा विरोध असे । ज्ञानाज्ञाना एकत्व नसे ।
ज्ञान होतां अपैसें । अज्ञानहानी ॥५९॥
बहुता काळाचें विवर । कोंडिलें असतां अंधार ।
तेथे नलगे कीं उशीर । दीप लावितां नासे ॥६०॥
जेचक्षणीं ज्ञान होय । तेच क्षणी अज्ञान जाय ।
म्हणून ज्ञानाचा उपाय । साधकीं योजावा ॥६१॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
मायाविद्याअविद्यावर्णनानुकारे । द्वितीयसमास: ॥२॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ३ रा
ईशनिर्धार


आकाशीं वायूचें चलण । तैसें परब्रह्मीं स्फुरण ।
चंचली बिंबले चैतन्य । तोचि ईश्वर ॥१॥
मायेमध्यें व्यापिलें । तें सगुण ब्रह्म बोलिलें ।
मायागुणें त्यासी आलें । सर्वज्ञपण ॥२॥
सर्व पुरींचा ईश । म्हणोनि नामें पुरुष ।
जगदिच्छा जयास । जगदीश ऐसें ॥३॥
सर्व जगातें नियमन । सर्वांतरीं राहुन ।
करी नियंता आपण । अंतर्यामित्वें ॥४॥
ऐसिया अनंत श्रुती । यातें जगदीश्वर म्हणती ।
विक्षेपादि अनंत शक्ति । वर्तवितो सर्वज्ञ ॥५॥
येथें शास्त्राचें भांडण । मतें स्थापिती अनान ।
आणि लौकिकीही जन । विपरीत भाविती ॥६॥
व्हावया मतें खंडण । कीजें सर्वही निरूपण ।
करिती ईश्वर अनुवादन । आवडी सारिखें ॥७॥
अनंत करचरण । अनंत जयाचें वदन ।
स्वर्गादि हें त्रिभुवन । अवयव जया ॥८॥
पुरुषसूक्तीं बोलिला । श्रुतिप्रमाण असे याला ।
आणि अर्जुनें अवलोकिला । श्रीकृष्णकृपें ॥९॥
ऐसा हा विराट पुरुष । हाचि सर्वांचा ईश ।
विराळवादी म्हणती यास । जगदीश्वर ॥१०॥
हैरण्यगर्भ म्हणें हें कैसे । दृश्यासी ईश्वरत्व काइसें ।
जेणें ब्रह्मांड चळतसे । तो सूत्रात्मा ईश्वरू ॥११॥
सर्व मणीयांत सूत्र असे । जडीं चलण जें होतसें ।
सूक्ष्म चांचल्यत्व जया असे । हिरण्यगर्भ ईश्वरू ॥१२॥
एक म्हणती सृष्टि चलण । दोहोंसी अव्याकृत कारण ।
तयासी ईश्वर अभिधान । दुजिया नाहीं ॥१३॥
एक म्हणे माया ईश्वरू । जें जग जयेचा विस्तारू ।
अर्धनारी नटेश्वरू । दुजा नाहीं ॥१४॥
एक म्हणे सृष्टि उत्पत्ति । परमाणु पासून होती ।
म्हणोनि ईश्वरू आणिकाप्रती । बोलोंच नये ॥१५॥
एक म्हणती चतुरानन । करी सृष्टीचें सृजन ।
ईश्वर तरी त्याहुन । कोण असे ॥१६॥
जेव्हा ब्रह्मया संकट पडिलें । तेव्हां विष्णूचें स्मरण केलें ।
नाना अवतार धरिले । पाळिलें त्रैलोक्य ॥१७॥
जे जे भक्त पृथ्वीवरि । तयासि नाना संकटीं तारी ।
ईश्वरू हा निर्धारि । विष्णूच एक ॥१८॥
जेव्हां विष प्रगटलें । तेव्हां विष्णूनें स्मरण केलें ।
मग सदाशिवें प्राशिलें । सर्वही विष ॥१९॥
तेव्हां पंचवदन ईश्वरू । हाचि करिती निर्धारू ।
तोही स्मरला विघ्नहरु । त्रिपुरवधा जातां ॥२०॥
ईश्वरु तो गणपति । गाणपत्य म्हणती ।
शाक्त म्हणती । शक्ति सर्वेश्वरु ॥२१॥
सौर म्हणती सूर्य नारायण । एक म्हणे सहस्त्रनयन ।
ईश्वरू हा सूर्यनंदन । दंडकर्ता ॥२२॥
एक म्हणती प्रारब्ध । एक म्हणे आकाश शब्द ।
एक म्हणती वायू प्रसिद्ध । सर्वा चाळक ॥२३॥
एक म्हणती अग्निदेव । एक म्हणती आपोदेव ।
एक म्हणती धरी सर्व । वसुंधरा ॥२४॥
पृथ्वी उचलिता शेष । तोचि सर्वांचा ईश ।
कूर्म वराह सावकाश । म्हणती कोणी ॥२५॥
मल्हारी भैरव वेताळ । भूमंडळीचे देव सकळ ।
किती करिती कोल्हाळ । आपुलाले परी ॥२६॥
तुळसी पिंपळ पळस । पूजिताती सावकाश ।
किती सांगावे पाषाणास । धातुपूजन करिती ॥२७॥
कुदळी पानें तृण । अवघियांचें करिती पूजन ।
म्हणती आम्हां ईशान । बहु भाग्य देतो ॥२८॥
आवडी सारिखें बोलती । जे ते वादा प्रवर्तती ।
आपुलेंचि खरें म्हणती । इतर तें खोटें ॥२९॥
येथें कोणीं आशंका केली । पूजका फळें कैसी जालीं ।
तरि भावनेनें फळली । वासनाबळें ॥३०॥
असो हे विरोधाचे बोलणें । अतिव्याप्ती होय येणें ।
एक ईश्वरू बहुधा कोणें । सत्य मानावें ॥३१॥
तरि अविरोधि तें कोणतें । तेंचि बोलिजे निगुते ।
सर्व मतासी मान्य होतें । आणि श्रुतिप्रमाण ॥३२॥
तृणापासून मूळ मायेतें । चैतन्यचि चेष्टवितें ।
वर्तवून अलिप्त राहतें । तोचि ईश्वरु ॥३३॥
सर्वव्यापी सर्वाधार । आदि करुनी हरिहर ।
चैतन्य एक जगदीश्वर । दुसरा नाहीं ॥३४॥
जेथें जैसा जेणें भाविला । तेथें तैसा तया प्रगटला ।
ऐसिया वचनें विरोध आला । कोण तो सांगा ॥३५॥
सर्वज्ञ आणि सर्वशक्ति । तो एकची जगज्जोती ।
येविशीं अनंत श्रुती । असती वेदाच्या ॥३६॥
सर्व ईश्वरुचि म्हणतां । पूजकासी फळें विषमता ।
वेगळालीं दिसतीं तत्वतां । काय म्हणोनि ॥३७॥
तरी रज तम सत्व गुण । त्रिविधा श्रद्धेचें लक्षण ।
जैसें जयाचें कल्पी मन । तैसेच फळ तयासी ॥३८॥
जैसा जयाचा भाव । तैसाचि होतसे देव ।
येथें न धरावा अभाव । ईश्वरु एकचि ॥३९॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
ईशनिर्धारप्रकारे । तृतीयसमास: ॥३॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ४ था
जीवनिर्धार


निर्विकारीं जें स्फुरण । तेथेंचि असती ज्ञानाज्ञान ।
विद्याप्रतिबिंब ईशान । पूर्वी निरोपिला ॥१॥
अविद्या अज्ञान नेणिव । तेथें बिंबलें चैतन्य नांव ।
तयासी बोलिजे जीव । चिदाभास ॥२॥
भूतांपासून निर्मिलें । सूक्ष्म तत्व जें जें जालें ।
सप्तदश मिश्रित केलें । हिरण्यगर्भ जें ॥३॥
सूत्रात्मा जया म्हणती । तेथें व्यापली जगज्जोती ।
समष्टि तादात्म्यें जें चित्ति । म्हणुन ईश्वरु ॥४॥
तेचि पृथकाकारें विभागलें । चहू खाणींत प्रवेशलें ।
व्यष्टितादात्म्यें विसरलें । व्यापकपणा ॥५॥
म्हणुन व्यष्टीचा अभिमान । लिंगाध्यासें भिन्न भिन्न ।
तयासी जीव हे अभिधान । बोलिजेतें ॥६॥
भूतांचे करुन पंचीकरण । खाणी ज्या केल्या निर्माण ।
उत्तम मध्यम आणि हीन । ती प्रकारें ॥७॥
लिंगाध्यासें चैतन्य । प्रवेशलें भिन्नभिन्न ।
जितुक्या उपाधि संपूर्ण । तितुकेहि जीव ॥८॥
एक असून वेगळें जालें । उपाधिसारिखें विकारलें ।
तितुकेंचि त्यासी स्फुरण जालें । मी मी ऐसें ॥९॥
उत्तम उपाधि ते कोणती । कळली पाहिजे निश्चिती ।
म्हणुनीया सांगिजेती । पृथकाकारें ॥१०॥
देव यक्ष गंधर्व गण । इंद्र चंद्रादि मरुद्गण ।
जेथें विशेष सत्वगुण । उत्तमदेह ॥११॥
त्यांतही असे मिश्रित । रजतमाचें गूढत्व ।
म्हणुनिया उत्तमांत । तीन विभाग ॥१२॥
सत्वसत्वात्मक देव । रजसत्वात्मक गंधर्व ।
यक्षगणादि सर्व । तमसत्वात्मक ॥१३॥
मर्त्यादि हे मध्यम । जाणीव नेणीव सम ।
हे रजात्मक अनुक्रम । तेहि त्रिविध ॥१४॥
सत्वरजात्मक मानव । रजरजात्मक गो अश्व ।
तमरजात्मक पशु पक्षि जीव । बहुत असती ॥१५॥
तमोगुण नेणीव लक्षण । जे कनिष्ठ सर्वाहून ।
त्याचेहि प्रकार तीन । पूर्वानुसार ॥१६॥
सत्वतमात्मक दानव । रजतमात्मक रक्ष सर्व ।
तमातमात्मक क्रूरभाव । तिर्यगादि ॥१७॥
गुणीं गुण कालवलें । बहुधा प्रकारें वेगळाले ।
जीव चैतन्य तैसें जालें । सौम्य क्रूर मध्यम ॥१८॥
आप सहज मधुर । बहु वनस्पति औषधि मात्र ।
तैसें तैसें कडू क्षार । गोडही जाले ॥१९॥
जंगमीं जालें चंचळ । स्थावरीं असे निश्चळ ।
दिसे न दिसे परी केवळ । जीवचैतन्य असे ॥२०॥
जीव स्थावरीं नाहीं । ऐसें न कल्पावें कांही ।
वृक्ष पाषाण सर्वही । जीवेंविन वाढतीना ॥२१॥
एवं उत्तम मध्यम अधम । त्रिविध केला अनुक्रम ।
देहमात्र जितुका नाम । तो तो जीवे ॥२२॥
तोचि विष्णू तोचि महेश । तोचि इंद्र तोचि गणेश ।
तोचि मानवीं चिदाभास । श्रुति म्हणें ॥२३॥
देव दानव मानव । ते ते अवघे जरी जीव ।
तरी भज्य भजकत्व वेगळिव । काय म्हणोनी ॥२४॥
इच्छा होतां देह धरिला । स्वरूपविस्मरण नसे त्याला ।
तेणें गुणें व्यवहार जाला । तरी नित्यमुक्तता ढळेना ॥२५॥
इच्छेसारिखें सामर्थ्य मोठें । तेणें जाले देव लाटे ।
इतर प्राणी ते करंटे । आणि ज्ञानहीन ॥२६॥
नित्यमुक्तत्व गेलें । किंचिज्ज्ञत्व ठाकून आलें ।
विषय वांछूं लागले । आवडी सारिखा ॥२७॥
मग ब्रम्हा म्हणे प्रजेसी । आदरा वेगें कर्मासी ।
कर्मे इच्छिल्या फळासी । पावाल सहज ॥२८॥
यज्ञादि कर्मे करिती । तेणें देव संतुष्ट होती ।
पर्जन्य वृष्टि करिती । तेणें पिकतीं सर्व धान्यें ॥२९॥
प्रपंची कांही संकट पडिलें । तें देवें निवारिलें ।
मग सहज भजूं लागले । प्राणिमात्र ॥३०॥
नाना धरुनि अवतार । दुष्टाचा करी संव्हार ।
घेणे भक्तांचा कैवार । कृपाळू देव ॥३१॥
कोठे स्वामी कोठे सेवक । परि जिन्नस मासला एक ।
येथें नसे कीं कुतर्क । श्रुतिसिद्ध असे ॥३२॥
स्वर्ग मृत्यु पाताल वासी । राहणें असे जिवासी ।
जो कर्मे करी जैसीं । फळें तैसीं भोगित ॥३३॥
देव भोगिती नित्य सुख । कीटकादिकां नाना दु:ख ।
मानवांसी सुख दु:ख ।अवश्य भोगवी ॥३४॥
ईश्वर नियंता जीव न्यामक । जीव भ्राम्य ईश भ्रामक ।
माया गुणें काळाचें चाक । फिरवितसे ॥३५॥
निमिषापासून कल्पवरि । तें कालचक्र निर्धारीं ।
ईश्वराचिये करीं । जीवहारी भ्रमताति ॥३६॥
जीव पिंडीं राहतसे । परि ईशाचे स्थान कैसें ।
ये विशें श्रुति असे । वचन ऐका ॥३७॥
प्रपंचाचिये वृक्षीं । बैसले असती दोन पक्षी ।
एक विषय फळातें भक्षी । एक साक्षी अभोक्ता ॥३८॥
नाना देह हे घट जाणावे । लिंग देह जळ ओळखावें ।
तेथे प्रतिबिंब तया नांवे । जीव ऐसे ॥३९॥
चैतन्यासारिखा भास । तया नांव चिदाभास ।
येथुनी हा समास । पूर्ण जाला ॥४१॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
जीवनिर्धारप्रकार । चतुर्थसमास: ॥४॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ५ वा
जीवेशसृष्टप्रकार


माया अविद्या जीवेश्वर । निरोपिले हे चत्वार ।
याचें अधिष्ठान जें साचार । तेंहि बोलिलें ॥१॥
आतां हे पांचही पुढती । निरोपिजे यथामती ।
एकत्र यांची स्थिति गति । विनियोग कैसा ॥२॥
माया हे प्रकृति जाण । मायावी हा ईशान ।
जगदादि जालें जें निर्माण । ते अवयव दोहींचे ॥३॥
माया अविद्या हे अरिसे । उभयीं प्रतिबिंब जें भासें ।
ते जाणावी आभासें । जीवेश दोन्हीं ॥४॥
जैसा कोणी एक पुरुष । निरंजनी निद्रिस्थ संतोष ।
दुजे न देखतां आणि आपणास । मी हा असें स्मरेना ॥५॥
तयासि जाली आठवण । कांही क्रीडावें आपण ।
म्हणून कल्पिली अश्विन । वरी आपण बैसला ॥६॥
घोडी तरी सत्य नसे । तैसाचि बैसणारहि असे ।
खरा पुरुष नुठतां कैसें । घोडी फेरिता जाला ॥७॥
फेरितां फेरितां अटखळे घोडी । आपण खाली घाली उडी ।
एका वृक्षाचिये बुडीं । धरून घोडी बैसला ॥८॥
पूर्व स्थळीं जो निजेला । तो मी हें नि:शेष विसरला ।
हा मी जो का बैसला । घोडी हातीं ॥९॥
तेथें कल्पिलीं उदंडें । हत्ती रथ पदाति घोडे ।
वरुति बैसणारही कोडे । आपणची जाला ॥१०॥
आपण जो का बैसला । तयासिही विसरला ।
आपण बहुधा जाला । स्मरणास्मरणें ॥११॥
कोठें राजा कोठें रंक । कोठें स्वामी कोठें सेवक ।
वस्त्र शस्त्र अमोलिक । जाला कटक निजांगें ॥१२॥
मग एकपणही विसरला । बहुधापणें भांबावला ।
तों अकस्मात् पडिला घाला । परराष्ट्राचा ॥१३॥
दोन्हीं दळें मिळालीं । एक मारिती एक मेलीं ।
कितेक घायाळें जालीं । हा हा करिती ॥१४॥
कोठें सुखी कोठें दु:खी । ऐसी होतां भुताटकी ।
मुळी निजेला तो एकाएकी । आपणा स्मरता जाला ॥१५॥
पाहतां आपुलें एकपण । नि:शेष हरपलें बहुपण ।
हत्ती घोडे बसणेंपण । तेंहि नाहीं ॥१६॥
या दृष्टांता पडिपाडें । दार्ष्टान्तींही बोलणें घडे ।
तेंचि आतां उघडें । सावध ऐका ॥१७॥
एक ब्रह्म निराकार । सच्चिदानंद अपार ।
त्रिविध भेदाचा अणुमात्र । स्पर्शचि नाहीं ॥१८॥
दुसरेंचि नाहीं पाहे कोण । दुजेवीण एकलेंपण ।
हेहि नाहीं आठवण । ज्ञानाज्ञानातीत ॥१९॥
कोणी न जाणे तयासी । स्वतां नेणे आपणासी
मग आहें हें कायिसि । चावटि करा ॥२०॥
तरी तो पुरुष निजेला । तो आणिकांना आपणाला ।
न दिसे नेणें परि निजेला । तोचि कवणू ॥२१॥
तैसें दुजें जेथें नाहीं । तरी कोण कोणातें पाही ।
जाणता जाणण्याते काही । जाणों शकेना ॥२२॥
न जाणतां परि आपण आहे । तो सर्वथा नाहीं नव्हे ।
पुढें आठवण जी होताहे । तेचि कोणा ॥२३॥
म्हणुन नाहीं म्हणणे अयुक्त । जें सर्वदा असे सदोदित ।
शून्यवादियाचा घात । सहजचि जाला ॥२४॥
मी ब्रह्म हे आठवण । ऐसें जालें पुढें स्मरण ।
निर्विकारीं विकार पूर्ण । हाचि जाणावा ॥२५॥
आठवू जनी न होतां । तरी एकपणा मुकला होता ।
आठवणीसरिसी अनंता । सुखेच्छा जाली ॥२६॥
त्या स्फुरणीं दोन प्रकार । चळण आणी जाणीव थोर ।
चंचलते घोडी बैसणार । तोचि जाणता ॥२७॥
आपण एक हें विसरला । चंचलातें जाणों लागला ।
विस्मरणें आपणा चुकला । ऐसें नाहीं ॥२८॥
निद्रस्थ ठाईंचा खरा जाता । तरिच निर्विकार विकारता ।
तो तैसाचिही असतां । मिथ्या विकार ॥२९॥
चंचलीं जो जाणता । तोचि मायेचा नियंता ।
तेणें निर्मिले ज्या पदार्था । ईश्वरसृष्ट म्हणे श्रुति ॥३०॥
ईक्षणापासून प्रवेशवरी । तें तें ईश्वरसृष्ट निर्धारी ।
जें जें तत्व उत्पन्न करी । स्वतां करी प्रवेश ॥३१॥
गुणभूतें उद्भवलीं । ते ते जाण त्या चळणें निर्मिलीं ।
अष्टधेची मिळणी जाली । तेव्हां प्रगटल्या खाणी ॥३२॥
चौखाणींचीं अनंत शरीरें । प्रगटती जालीं अपारें ।
जीवांशें प्रवेशतां बा रे । विलंब नाहीं ॥३३॥
अपंचीकृत सप्तदश । पंचीकृत देखतां देहास ।
आपुल्याला स्थानीं वास । करिते जाले ॥३४॥
हा गुणाभूतांचा विकार । उपक्रमीं याचा विस्तार ।
येथें बोलिला प्रवेश मात्र । तोचि अवधारा ॥३५॥
अग्नि वाचा होऊनी । प्रवेशता जाला वदनीं ।
वायु प्राणवेष घेऊनी । नासीकीं प्रवेशे ॥३६॥
आदित्य चक्षु जाला । डोळियांत प्रवेशला ।
श्रोत्र होणें दिशेला । प्रवेश कर्णीं ॥३७॥
औषधी वनस्पति केश । होऊनि त्वचीं प्रवेश ।
चंद्रातें मनोरूपें वास । हृदयभुवनीं ॥३८॥
मृत्य होऊन अपान । प्रवेशला गुदस्थान ।
आप तें रेत होऊन । शिश्नीं राहिलें ॥३९॥
इतकें बोलिलें अरणीं । तितुकें निवेदिलें ये क्षणीं ।
न्यूनाधिक इंद्रिय श्रेणी । न बोलतां तें प्रवेशली ॥४०॥
ऐसे सर्वही प्रवेशतां । परि नये विषईं वर्ततां ।
मग या सर्व देवता । प्रार्थित्या जाल्या ॥४१॥
आपणावीण नव्हे चळण । ऐसें जाणोनि ईशान ।
कपालत्रय भेदुन । जीवरूपें प्रवेशला ॥४२॥
स्थावर जंगमें पहिलीं । निर्मून जगज्जोती प्रवेशिली ।
मग स्थावरें वाढू लागलीं । चळूं लागली जंगमें ॥४३॥
ईशसृष्टि इतुकी । पुरुषें कल्पिली सेना निकी ।
वरी बैसणार अनेका । तैसा जीवरूपी प्रवेशे ॥४४॥
ईशें जितुकें निर्मिलें । तितुके जीवेसी भोग्य जालें ।
कन्येतें पित्याने निर्मिलें । भोग्य जालें भर्त्यासी ॥४५॥
ईशें पदार्थमात्र निर्मिले । तरि जीवें तेथें काय केलें ।
ऐसिये आक्षेपीं ऐकिलें । पाहिजें उत्तर ॥४६॥
जागृति स्वप्न सुषुप्ति आदि । अंतिं मोक्ष प्रतिपादी ।
जीवसृष्टि हे वेदीं । प्रतिष्ठिली असे ॥४७॥
जीवें वेगळें नाहीं निर्मिलें । ईशनिर्मिता भोग्या आणिलें ।
तेणेंसि व्यवहारूं लागलें । आपपर कल्पुनी ॥४८॥
एक स्त्री निर्मिली देवें । नाना कल्पना केली जीवें ।
माता भगिनी स्वभावें । स्नुषा कन्या ॥४९॥
पुत्र बंधु श्वशुर पिता । नांवे जाले प्रतियोगी होतां ।
मनोमयातें निर्मिता । होय जीव ॥५०॥
माझें तुझें हें कल्पिलें । इतुकेनेंचि बंधन पडिलें ।
ईशनिर्मित जें जें जालें । ते ते बाधक न होती ॥५१॥
जें जें दृष्टीस पाहिलें । नेत्र लावून मनीं कल्पिलें ।
तें प्रत्यक्ष दिसूं लागलें । सत्याचे परी ॥५२॥
प्रिय तरी सुख जालें । क्रूर दिसतां भय वाटलें ।
सामान्य तें उपेक्षिलें । दिसतां जरी ॥५३॥
ऐसें सुखदु:ख कल्पितां । होती जीव सृष्टि करितां ।
वासनेची अति दृढता । म्हणोनि बाधक ॥५४॥
अंतकाळीं जें जें आठवें । तें तें लागें पुढें व्हावें ।
म्हणून बाधक जाणावें । ते जीवसृष्ट ॥५५॥
ईशसृष्ट बाधक नसे । येथें कोण उपपत्ति असे ।
बोलिजे ती अपैसे । अनुभवसिद्ध ॥५६॥
कोणी पुरुष निजेला । स्त्रियेसी घेऊनी बाजुला ।
तो पाठिसी सर्पही आला । परि तो निद्रेत नेणें ॥५७॥
लीन जालें अंत:करण । स्रीसुखही नेणें आपण ।
आणि सर्पभय दारुण । तेंही नसे ॥५८॥
प्रत्यक्ष स्त्री सर्प असून । सुखदु:खा नातळे जाण ।
म्हणून बाधक कल्पनागुणें । येर्हदवीं निर्बाध ॥५९॥
सत्यासत्य जाणोनि ज्ञानें । जीवसृष्टातें त्यागणें ।
जीवन्मुक्तीचें लक्षण । बोलिलें असे ॥६०॥
असो प्रसंगासी जें आलें । निरूपणसमाप्ति नेलें ।
परि जागृतादि व्यापरले । जीव कैसे ॥६१॥
जैसा उर्णनाभि एकला । तंतू निर्मून क्रीडता जाला ।
तैसा जागृति स्वप्न सुषुप्तीला । एकला क्रीडे ॥६२॥
अंत:करण इंद्रिये । घेणें पडे जो जो विषय ।
तयासि नांवही होय । जागृती ऐसी ॥६३॥
इंद्रिय विषयेविण । संस्कारें कल्पी मन ।
घडे सुखदु:ख भोगेवीण । ते स्वप्नावस्था ॥६४॥
मन जेथें लया जाय । परि सुखाचा प्रत्यय होय ।
अज्ञान नाश न होय । ते सुषुप्ती ॥६५॥
ऐसा तिहीं अवस्थें एकला । सुखदुःखीं क्रीडूं लागला ।
परि एकपणा विसरला । भांबावला नानात्वीं ॥६६॥
हे जाणावें सेनेचे परी । आपआपणातें मारी ।
मेली घायाळ परी । सुखदु:खें शिणती ॥६७॥
क्षणा हर्ष क्षणा खेद । क्षणा क्रोध क्षणा मद ।
जन्ममरण भोगी द्वंद्व । कल्पवरी ॥६८॥
मूळपुरुषें इच्छा टाकिली । सेना जैसी निमाली ।
ईशसृष्टीही बुडाली । नव्हतीच जैसी ॥६९॥
पूर्व पुरुषापरी । एकलें ब्रह्म निर्धारी ।
हें काल्पनिक जाणता उरी । जीवेशां नसे ॥७०॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
जीवेशसृष्टप्रकारे । पंचमसमास: ॥५॥
इति पंचिका संपूर्णा ॥३॥ ओवी संख्या २८३

GO TOP