॥ श्रीहंसराज स्वामी कृत ॥

॥ आगमसार ॥

(पूर्वार्ध)

पंचिका २ री
ज्ञान प्रतिष्ठा

॥ श्रीरामसमर्थ ॥

समास १ ला
ज्ञानसाधनप्रकार


गणेश शारदा सद्‌गुरु । संत सज्जन कुलेश्वरू ।
सर्वही माझा रघुवीरू । सद्‌गुरुरूपें ॥१॥
वंदुनीयां श्रोतेजन । कीजे वेदांत कथन ।
उपनिषदांचा अर्थ गहन । प्राकृतीं प्रगटे ॥२॥
मुख्य मोक्ष म्हणिजे ज्ञान । ऐका तयाचे साधन ।
जैसें करितांचि मंथन । अग्नि प्रगटे ॥३॥
गुरु शास्त्र आणि विचार । तरीच निरसे अंध:कार ।
ज्ञानप्रकाश होय थोर । आपआतपणा भेटे ॥४॥
तें तरी निजरूप आपुलें । जरि गुरुशास्त्र न विचारिलें ।
तरी तें दुरी दुरावलें । अति दूरतर ॥५॥
जैसा काष्ठीं अग्नि असे । मथनेंवीण प्रकाश नसे ।
तरी अंधकारू निरसें । कवणेपरी ॥६॥
आचार्य तो पूर्वारणी । शिष्य जाणिजे उत्तरारणी ।
शास्त्रविचार मथनीं । ज्ञानाग्नि प्रगटे ॥७॥
पृथकाकारें सांगिजेल । मुख्य सद्‌गुरु जैं भेटेल ।
शब्दब्रह्मीं परब्रह्मीं असेल । निपुण जो का ॥८॥
तरिच अधिकारियासी । ज्ञान होय निश्चयेसी ।
मिळे आपण आपणासी । सद्‌गुरु प्रसादें ॥९॥
परब्रह्मीं निष्णात असे । प्रबोधशक्ति शब्देंवीण नसे ।
अवघा शब्दब्रह्म जाणतसे । परि अनुभव नाहीं ॥१०॥
तरी गुरुत्व न ये तयासीं । उभयीं निपुण अहर्निशी ।
तो सद्‌गुरु सच्छिष्यासी । मिळणी करी ॥११॥
एक ब्रह्मज्ञानेवीण । जो जो उपदेश तो तो शीण ।
मंत्र यंत्र उपासन । अधिकारिया न लगति ॥१२॥
सद्‌गुरुमुखें सच्छास्त्रश्रवण । हें सद्गुिरुचिया आधीन ।
मनन आणि निदिध्यासन । हें शिष्याकडे ॥१३॥
गुरुवीण शास्त्र पाहिलें । तें जाणावें बाष्कळ जालें ।
निश्चयासीं बाणलें । न वचे कदां ॥१४॥
गुरुपदीं जो अनन्य । वेदांत तोचि जें गुरुवचन ।
तरी सच्छास्त्राचें प्रयोजन । काय असे ॥१५॥
हें सत्य परि शास्त्राधारें । आवडी सद्‌गुरुपदीं थोरें ।
ऐकिलें नसतां निर्धारें । अनन्यत्व कैंचें ॥१६॥
मागें गुरुशिष्य अपार । उपदेश असे शास्त्राधार ।
वर्तमानीं अथवा पुढें होणार । वेदवचनेंवीण नाहीं ॥१७॥
तूं तें ब्रह्म अससी । वेदाचीं वचनें ऐसीं ।
अनुभवें खंडी संशयासी । सद्‌गुरुनाथ ॥१८॥
शास्त्रेंवीण संशय न जाय । गुरुवीण अनुभव न होय ।
वेदवचनें गुरुसेवनें लाहे । समाधान ॥१९॥
वेद हा स्वत:प्रमाण । कदां नव्हे अप्रमाण ।
प्रमाणसिद्ध जें ज्ञान । तेणेंचि अविद्यानिवृत्ति ॥२०॥
वेदें जरी ब्रह्मज्ञान । तरी जैमिनीचें ऐसें वचन ।
कीं क्रियापरत्व संपूर्ण । वेदासि असे ॥२१॥
सर्व वेदासि क्रियात्व आलें । तरी वेदासी दूषण लागलें ।
सच्चिदानंद ब्रह्म कळलें । काशावरुनी ॥२२॥
विधि निषेध नामधेय । अर्थवाद मंत्रान्वय ।
त्रिकांड वेदाचें तात्पर्य । हें काय मिथ्या ॥२३॥
सच्चिदानंद हा विधि । तन्न तन्न या निषेधी ।
उभयरूपें अवधी । ज्ञानकांडीं ॥२४॥
नामधेय उपासन । मंत्रसिद्धि क्रिया पूर्ण ।
अर्थवाद साधारण । त्रिकांडासी ॥२५॥
क्रियापरत्वचि मानावें । तरी ब्राह्मण कासया व्हावें ।
सर्व वेदार्था आणावें । दूषन कैसें ॥२६॥
तरी त्या वचनाची काय गती । अपेक्षा असे चित्तीं ।
सकळ कुळा दोष लागती । तो पुत्र परित्यजावा ॥२७॥
ग्रामासाठीं कुळ सांडिजे । देशाकरितां ग्राम दंडिजे ।
ऐशा न्यायार्थें जाणिजे । वचन मिथ्या ॥२८॥
स्वर्गार्थ यज्ञ करावा । या वचनेंचि विश्वास जिवा ।
अन्य प्रमाणाचा गोवा । न इच्छी कोणी ॥२९॥
म्हणउपनी वेद स्वत:प्रमाण । तत्काळ होय अज्ञान खंडण ।
तेणेंचि स्वरूप प्रगटमान । साधकां होय ॥३०॥
परि विचाराची अपेक्षा असे । तेणें असंभावना नासे ।
विपरीतत्वहि जातसे । तयासवें ॥३१॥
वेद स्वत:प्रमाण म्हणतां । आणि विचार करावाही सांगतां ।
तरी स्वत:प्रमाण आतां । काशावरुनी ॥३२॥
जैसा दिपु लाविला । तेणें अंधकारु नाशिला ।
परी निर्वातत्व वाती तेला । अपेक्षा असे ॥३३॥
तूं ब्रह्म हे श्रुति बोले । बहुधा गुरुमुखें ऐकिलें ।
प्रतिबंधें असत्य वाटलें । हे असंभावना ॥३४॥
मी किंचिज्ज्ञ मज कर्तेपण । ब्रह्म कैसा मी परिपूर्ण ।
हा विपर्यय याचें हनन । विचारचि करी ॥३५॥
विचार म्हणिजे मनन । अनुभवानुसार तर्क करण ।
नाना कुतर्क दंडून । वृत्ति स्थिरावे ॥३६॥
जरी विचार अपेक्षा जाली । जेणें वृत्ति बळावली ।
इतुकेनें वेदाची काय गेली । स्वत:प्रमाणता ॥३७॥
गुरु शास्त्र आणि विचार । श्रवण मनन सारासार ।
निदिध्यासें साक्षात्कार । अधिकारी पावती ॥३८॥
नाना संशय छेदुन । मी ब्रह्म प्रतीति पूर्ण ।
त्रिविधा परि सत्य गहन । श्रवण या नांवे ॥३९॥
तेंचि मी हें अनुसंधान । भेदबुद्धीचें करी हनन ।
या नांव बोलिजे मनन । निदिध्यास पुढें ॥४०॥
जागृती अथवा स्वप्नीं । नाठवेंचि दुजे मनीं ।
एकतान समाधानी । हा निदिध्यास ॥४१॥
पुढें सहज साक्षात्कार । आपुला आपण निर्धार ।
गळे वृत्तीचा विकार । निर्विकार सहज ॥४२॥
प्रतिबंधें न वचे निर्धारिलें । तेंचि पाहिजे बोलिलें ।
अंतरी पाहिजे कळलें । प्रतिबंध कोणते ॥४३॥
भूत भावि वर्तमान । प्रतिबंधाची लक्षणें तीन ।
अनुक्रमें साधकें ओळखून । परिहार योजावा ॥४४॥
मागें जे विषय भोगिले । स्त्रियादि सुख अनुभविलें ।
संन्यस्ता उपरी बैसलें । अंत:करण तेथें ॥४५॥
तेणें गुणें श्रवण मनन । होतां न पविजे समाधान ।
हा भूत प्रतिबंध याचें निरसन । तेंचि कैसें ॥४६॥
पाहतां स्त्रियादिकांचे ठायीं । आत्मा आत्मी भेद नाही ।
त्या त्या विषयाचें समुदाईं । अधिष्ठान काय ॥४७॥
नामरूप जें जें आलें । तें तें मिथ्यात्वें विदारिलें ।
अस्ति भाति कोंदाटलें । विषय कैंचा ॥४८॥
विषयाभावीं भोग कैंचा । भोक्त्याभावीं कैंची इच्छा ।
येणे रीती संकल्पाचा । छेद कीजे ॥४९॥
आतां जाणिजे वर्तमान । प्रतिबंधाचे कैसें चिन्ह ।
तयाचें चत्वार लक्षण । तेंचि अवधारा ॥५०॥
प्रज्ञामांद्य आणि कुतर्क । दुराग्रह विपर्यय देख ।
वेगळालें याचें रूपक । पाहून त्याग कीजे ॥५१॥
अर्थ न कळे प्रज्ञा थोडी । कुतर्के भलताचि अर्थ काढी ।
दुराग्रहें बळेंचि ओढी । म्हणे माझें खरें ॥५२॥
विपर्ययें कष्टविलें । मी जीव म्हणोनि भ्रमलें ।
हे चारि मिळोनि बोलिलें । वर्तमान प्रतिबंध ॥५३।
अथवा विषयासक्ति स्वीकारिजे । विपर्यय दुराग्रह एक कीजे ।
एवं चारीचे हें लक्षण जाणिजे । प्रज्ञामांद्य कुतर्कादि ॥५४॥
यासि करावें श्रवणमनन । तेणें याचें निरसन ।
बळेंचि आवरावें मन । विश्वासबळें ॥५५॥
भावि प्रतिबंध ऐकिला । भरता त्रिजन्मीं मोक्ष जाला ।
वामदेवहि पावला । गर्भी समाधान ॥५६॥
संशयरहित अपरोक्ष ज्ञान । त्याविशीं राहे जो अनुमान ।
मग अंतकालें जें आठवण । तेचि तया प्राप्ति ॥५७॥
यासि करावें निदिध्यासन । अखंड राखावें अनुसंधान ।
साक्षात्कार अपरोक्ष ज्ञान । येथेंचि होय ॥५८॥
तथापि तसेंचि अवसान आलें । अपरोक्ष ज्ञान नाहीं जालें ।
तरी जन्मांतरी समाधान पावलें । पूर्वील ध्यासें ॥५९॥
मुख्य अनुसंधान न सोडावें । तेणेंचि एक पावन व्हावें ।
श्रवणमनन केलेंचि करावें । साक्षात्कारा पावेतों ॥६०॥
मंदमतीचिया कृपा । हा प्रस्तावो निरोपिला बापा ।
येरांसी कायसे पां । लागती सायास ॥६१॥
सद्‌गुरुपदीं अनन्यता । तरि तुजसी काय बा चिंता ।
बोलिलें अर्था श्रुति समस्ता । अनायासें तया प्राप्ति ॥६२॥
पावतां मुख्य अधिकार । वरि गुरु शास्त्र विचार ।
श्रवणमननें साक्षात्कार । विलंब नाहीं ॥६३॥
हें यथार्थचि बोलिलें । विवेकें कल्पनेसी सांडिलें ।
मग अपैसेंचि उरलें । श्रुतिसिद्ध तत्त्व ॥६४॥
इति श्रीमदागमसारे । उपनिषत्तात्पर्यानुसारे ।
ज्ञानसाधन प्रकारे । प्रथमसमास: ॥१॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास २ रा
मतखंडन


ज्ञान म्हणिजे आत्मज्ञान । अध्यात्मविद्या जया अभिधान ।
नाना मतांचे पेखण । कामा नये सर्वथा ॥१॥
अध्यात्मविद्या तेचि विद्या । परंपरा साधन अन्य विद्या ।
मोक्ष बोलिला परि आद्या । तो अर्थवाद ॥२॥
तूं मोठा पुण्यवान । कोणी नाहीं तुजसमान ।
ऐसें जिव्हेंनें करी स्तवन । तो अर्थवाद ॥३॥
विद्या तरी अवघ्या किती । तेथील कैसी फळश्रुति ।
अल्पसंकेतें यथामती । निवडोनि दाऊं ॥४॥
ऋग्यजु:सामाथर्वण । हे मुख्य चत्वारि वेद पूर्ण ।
शिक्षा कल्प व्याकरण । छंद निरुक्त ज्योतिष ॥५॥
ऐसीं साही शास्त्रें भिन्न भिन्न । ऐका उपांगाचे लक्षण ।
न्याय मीमांसा पुराण । धर्मशास्त्र ॥६॥
ही उपांगें चारा असतीं । एवं विद्या चतुर्दश म्हणती ।
सांख्य पातंजलादि होती । अंतर्भूत त्याचे ॥७॥
उपांगाच्या ठाई मतें । बोलती परस्परें विरोधातें ।
अध्यात्मविद्या म्हणणें जीतें । ते मीमासा उपांगी ॥८॥
वैशेषिक न्यायाच्या पोटीं । पुराणिं पुराणाची थाटी ।
धर्मशास्त्रीं दाटी । बहुत नामाची ॥९॥
सांख्य पातंजली पाशुपत । वैष्णव रामायण महाभारत ।
या इतुकियांचा संकेत । धर्माशास्त्रीं ॥१०॥
आतां उपांगाच्या ठाई । मोक्षातें बोलती काई ।
तो तो अर्थवाद नहीं । सिद्धांत एक ॥११॥
देहेंद्रिया अतीत । आत्मा विभु नव गुण मिश्रित ।
षट्‌प्रमाणें बुद्धिस होत । साक्षात्कार जरि ॥१२॥
वृत्तिसहित नव गुण । याचें होय नि:शेष हनन ।
तरिच मोक्ष अभिधान । वैशेषिक बोलती ॥१३॥
प्रमेयादि षोडश पदार्थ । ज्ञानें द्वादश वर्गाचा घात ।
श्रवणमननें होत । मिथ्याज्ञाननिवृत्ति ॥१४॥
आणि शरीरादि एकवीस भेद । याचा आत्यंतिक उपमर्द ।
हा असे मोक्षवाद । न्याय शास्त्राचा ॥१५॥
ज्ञानावांचून नित्यानुष्ठान । काम्य निषिद्ध वर्जून ।
नव्हें पुढें क्रियमाण । अपर तार्किक बोलती ॥१६॥
वैदिक कर्मानुष्ठान विहित । आत्मज्ञान उभय मिश्रित ।
देहेंद्रियांचा धर्म नासत । भोगमात्रें ॥१७॥
सकळ हो‍ऊन उच्छेद । हाचि मोक्ष अनुवाद ।
जाणिजे तो अर्थवाद । पूर्वमीमांसकाचा ॥१८॥
जडचेतन आत्मा असे । ज्ञानकर्में दु:ख नासे ।
नित्य सुख उल्लसे । मोक्ष त्यास भट्ट म्हणे ॥१९॥
प्रकृति पुरुष विवेक करितां । सत्वपुरुषाचें ज्ञान होतां ।
प्रवृत्ति नव्हे भोगार्था । निरोध त्रिविध दु:खाचा ॥२०॥
परि उपास्य उपासक भेद । हेंचि श्रेय नव्हे अभेद ।
हा जाणिजे मोक्षवाद । सांख्यशास्त्रींचा ॥२१॥
प्रकृति पुरुषाचा विवेक । आणि वैराग्याचा निरोध ।
यमनियमादि अष्टक । असंप्रज्ञात समाधि ॥२२॥
संकल्पादि वृत्तीचा निरोध । धर्ममेध बोलती शब्द ।
हा पातंजलीचा संवाद । मोक्ष ऐसा ॥२३॥
ब्रह्म जीव भेदाभेद । कार्य कारणीं लया जातसे ।
ज्ञानकर्मसमुच्चयें भेद नासे । हा मोक्ष त्रिदंडीचा ॥२४॥
अन्य त्रिदंडी बोलती । होय जरी परमेश्वरप्राप्ति ।
तरीच होय मुक्ति । साधकासी ॥२५॥
सतरंग निस्तरंग सागर । स्वरूप सविकार निर्विकार ।
कर्मज्ञानें जाय विकार । हा मोक्ष एकाचा ॥२६॥
शैवधर्म आचरावे । तेणें देहांती शिवलोका जावें ।
मोक्ष जाणिजे या नांवे । पाशुपत पुराणीं ॥२७॥
वैष्णव पुराणीं । वैष्णव धर्माचरणीं ।
विष्णु लोकाचिये गमनीं । मोक्ष बोलती ॥२८॥
करिती पंचाग्नीसाधन । अर्चिरादि मार्ग क्रमून ।
हिरण्यगर्भी जाय मिळून । हैरण्यगर्भी मोक्ष ॥२९॥
नाना शक्तींचे अर्चन । तेणें कीजे मद्यपान ।
सुरतक्रीडा भ्रम जाऊन । शाक्त मोक्ष हा ॥३०॥
केशोत्पाटन करावें । आणि दु:ख किमपि न व्हावें
पाषांडी बोलती सर्वे । हाच मोक्ष ॥३१॥
याहिपरी नानाभेद । मोक्षविशीं जे जे वाद ।
उदंड असती विवाद । न वचे कळला ॥३२॥
जितुके देव तितुके भक्त । तैसी तैसी क्रिया करित ।
जें जें मनासि आवडत । तो तो मोक्ष त्याचा ॥३३॥
नाना शास्त्रीं प्रतिपादिलें । पंडितमान्य जरी जालें ।
नवरसिकही बोलिले । येणें तृप्ति कैची ॥३४॥
सद्‌गुरुमुखें वेदांतश्रवण । प्रत्यगात्मा ब्रह्म अभिन्न ।
अविद्यानिवृत्ति हें ज्ञान । अध्यात्मविद्या ॥३५॥
असो बंधचि सत्य असावा । तरिच मोक्षहि असे बरवा ।
नाना मतांचा गोवा । काय काज ॥३६॥
येथें नलगे कीं वित्पत्ति । न शास्त्राची भरती ।
हृदयीं वसिल्या कृपामूर्ती । सद्‌गुरुस्वामी ॥३७॥
अंधकार होता गहन । नाना दीपाचा करणें शीण ।
तें अकस्मात्‌ सूर्य येऊन । गृहामाजीं राहिला ॥३८॥
इतुकें आयुष्य कोणास आहे । जें सकळ शास्त्र शोधून पाहे ।
सद्‌गुरुप्रसादेंच लाहे । येरां चाड नाहीं ॥३९॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे
मतखंडणप्रकारे । द्वितीयसमास: ॥२॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ३ रा
पूर्णज्ञाननिरूपण


धन्य धन्य हें ज्ञान । सकळ साधू मुनिजन ।
भूत भविष्य वर्तमान । येणेंचि ज्ञानें ॥१॥
ज्ञानासारखें पवित्र नाहीं । श्रुतिस्मृती देती गाही ।
देवमानव सर्वहि । येणेंचि ज्ञानें पावन ॥२॥
जो वैकुंठीचा राणा । नित्यमुक्त व्यापकपणा ।
कैलासवासी डुल्ले स्मशाना । येणेचि ज्ञानें ॥३॥
ब्रह्मा आदि सनत्कुमार । वसिष्ठ नारदादि अपार ।
या सर्वांचें साचार । ज्ञान एकचि ॥४॥
तेंचि ज्ञान परंपरा । पावलेंसे गुरुद्वारा ।
वर्तमानी पुढें होणारा । ज्ञानचि गति ॥५॥
दीपें दीप लाविला । कोण थोर कोण धाकुला ।
आणि नामहि तयाला । दुसरें नाहीं ॥६॥
तैसा गुरुराज शिष्यासी बोधी । परि शिष्यपणा उरों नेदी ।
निरसतांचि देहबुद्धी । गुरुची होय ॥७॥
अन्य विद्या श्रमें शिकतां । अभ्यास आवृत्ति न होतां ।
निर्मूळ होती तत्वतां । तैसी विद्या हे नव्हे ॥८॥
एकवेळ अपरोक्ष ज्ञान । होतां पेटे प्रलयाग्न ।
जाळून अज्ञान इंधन । सकार्य नाशी ॥९॥
अग्नि काष्ठींच प्रगटतो । त्या काष्ठासहित सर्वांते जाळितो ।
तैसें देहप्राणादिका बोध तो । उरो नेंदी सहसा ॥१०॥
जग जीव ईश्वर । उरोंचि नेदी भेद मात्र ।
येकसरा सकळां संहार । करीत उठे ॥११॥
इंधन असे तों जाळिलें । महातेजीं अवसान जालें ।
अज्ञान सकार्य नाशिलें । स्थिर जालें निजरूपा ॥१२॥
म्हणतां ज्ञानें सर्व जळालें । परी एकहि नाहीं गेलें ।
याविशीं ऐकिलें । पाहिजे उत्तर ॥१३॥
ज्ञानें सर्व मिथ्या कळलें । भेदाचें खंडण जालें ।
तरि मग दृश्य जरी दिसले । तेणें विशेष काय ॥१४॥
मृगजळ डोळां दिसतें । म्हणउेनी सत्य म्हणावें त्यातें ।
दिसण्यासाठीं अज्ञान कार्यातें । सत्य मानावें ॥१५॥
सर्व हे मिथ्या जाणावें । स्वरूपीं स्वरूपचि व्हावें ।
मुख्य ज्ञानाचें जाणावें । लक्षण ऐसें ॥१६॥
श्रोतीं पुन्हा आक्षेपिलें । न दिसावे निशेष नाथिलें ।
द्वैत निरसना श्रुति बोले । अद्वैत तेंचि ज्ञान ॥१७॥
जेथें आत्माचि असतो । तेथें कोण कोणा पाहतो ।
कोण कोणा जाणतो । दुसरें नाहीं ॥१८॥
घे‍उनी श्रुतीचा आधार । द्वैत नसे तें ज्ञान साचार ।
बळावला आक्षेपु थोर । याचे उत्तर कैसें ॥१९॥
हें श्रुति जे बोलें वचन । सुषुप्ति प्रलयपर असे जाण ।
किंवा जीवन्मुक्तीचें लक्षण । हे विचारीं पां ॥२०॥
मुक्तीविषई श्रुति बोले । तरी आमुचें बोलणें यथार्थ जालें ।
सुषुप्ति प्रलयपर कल्पिले । तरि अवधारि पां ॥२१॥
सुषुप्तिकालीं प्रलयकालीं । ज्ञानेवीण लया गेली ।
तरी सर्व मुक्त जाली । हे अतिव्याप्ति ॥२२॥
ज्ञानेंवीण मुक्त होती । तरी सद्गु्रु कासया करिती ।
शास्त्रादि साधनसंपत्ति । व्यर्थचि जाली ॥२३॥
ज्ञानेंचि मोक्ष जोडे । हे काय श्रुतीचे बोल कुडे ।
मद्दपीयापरि घडे । उन्मत्त प्रलाप ॥२४॥
वादी म्हणे ऐसें नव्हे । ज्ञान हो‍ऊनसर्व जावें ।
तरी श्रुति अविरोध बरवे । अतिव्याप्तीहि नसे ॥२५॥
सुषुप्ति अथवा प्रलयकाली । अज्ञानाची नव्हे होळी ।
ज्ञान होतांचि समूळीं । नासावें हें उत्तम ॥२६॥
तरि याचें उत्तर कैसें । बोलिजे तें अपैसें ।
सर्वनाश ज्ञानें होतसे । तरि जीवन्मुक्ति बुडाली ॥२७॥
मागें उदंड ज्ञातें जालें । परि ते नाहीं लया गेले ।
लया जाती तरी उपदेशिलें । कोणे कोणा ॥२८॥
लय न हो उपाधीचा । परि लेश नाहीं सविकल्पाचा ।
निर्विकल्प समाधीचा । तोचि ज्ञाता ॥२९॥
येणें बोलेंहि उपदेश न घडे । म्हणून गुरुत्वाचें सांकडें ।
काष्ठप्राय होतां मढें । तरी जीवन्मुक्ति कैची ॥३०॥
निर्विकल्प समाधिकाळीं व्हावें । उपदेशकाळीं सविकल्प असावें ।
याज्ञवल्क्यादि आघवे । आचार्य या रीती ॥३१॥
तरी समाधिकाळी असे ज्ञान । उपदेशकाळी काय अज्ञान ।
हें बोलणें अप्रमाण । तुजचि साजे ॥३२॥
आणिक बोले उत्तर । द्वैतहानी मिथ्यत्वें व्यापार ।
उभय मिळोन ज्ञान साचार । बोलिजेत असे ॥३३॥
उभयांसी ज्ञान कल्पिलें । तरि घटादिक अर्धविभागी जाले ।
निर्विकल्पत्वें द्वैत देखिलें । नाहींच तेणें ॥३४॥
तुज मिथ्या ज्ञान नाहीं कळलें । द्वैतही नि:शेष नाहीं गेलें ।
समाधिकाळीं ऐकिले । शब्द घुंगुरटाचे ॥३५॥
तुजपरीस घटहि बरा । अर्धविभागी असे पुरा ।
त्याहून तूं निपटारा । अर्धभागहि नसे ॥३६॥
मागुती विचारून बोले । म्हणे मिथ्या कळणें हेंचि भलें ।
तरि सुखरूप असिलें । पाहिजे तुवां ॥३७॥
येथें जालें समाधान । सर्व मिथ्या हेंचि ज्ञान ।
दग्धवस्त्राचें दिसणें । तैसें जग ॥३८॥
जीव जग अविद्या माया । आणि ईश्वरासह मूळमाया ।
सर्व जातां ज्ञाना यया । सत्यत्व नसे ॥३९॥
असत्य हे पूर्वीच बोलिलें । अज्ञान सरतां स्वयें विरालें ।
सत्यत्वेंचि प्रतिपादिलें । नाहीं ज्ञाना ॥४०॥
मिथ्या ज्ञाने प्रपंच सरे । हें कैसें मानावें खरें ।
येविशीं समाधान बा रे । अवधारी पा ॥४१॥
जग जरि सत्य असत । तरि ज्ञानाच्या बापें न जातें ।
मुळींच मिथ्या तयातें । मिथ्या ज्ञानचि नाशी ॥४२॥
अज्ञानें जें जें जालें । तें तें ज्ञानेंचि लया गेले ।
रज्जू न कळतां भासलें । सर्पादिक ॥४३॥
तावत्काल सत्यत्व यासी । जंव ओळखिले नाहीं रज्जूसी ।
तों काल सत्यत्व जगासी | ब्रह्म जाणिलें नाहीं तों ॥४४॥
रज्जू जेव्हां ओळखिला । तत्क्षणीच सर्प मेला ।
ब्रह्मज्ञानें जगाला । ठावचि नाहीं ॥४५॥
ब्रह्म जाणणें हें ज्ञान । येथें आक्षेपु असे गहन ।
सविकल्पासि होय ज्ञान । कीं निर्विकल्पासी ॥४६॥
सविकल्प ज्ञान तें द्वैत । निर्विकल्प तें अद्वैत ।
अद्वैती पाहतां मात । ज्ञानाची नाहीं ॥४७॥
द्वैत सविकल्परूप ज्ञान । तें म्हणूं नये यथार्थ ज्ञान ।
आतां जाणणें हा शीण । ज्ञानचि सिद्ध नव्हे ॥४८॥
आतां यासी कैसें करावे । बोलिलें पाहिजे आघवें ।
ब्रह्म सच्चिदानंद जाणावें । अद्वैत जें कां ॥४९॥
चित्‌ म्हणिजे स्वयंप्रकाश । मायादि जड परप्रकाश ।
या जडाशी चळण होतसे । स्वरूपाधारें ॥५०॥
आपुलेनि द्रष्टेपणे । या सर्वांसी ब्रह्म जाणे ।
द्रष्ट्यासी नव्हे देखणें । दृश्याचेनि ॥५१॥
दृश्याकरितां द्रष्टा नांव । द्रष्टा नसतां दृश्य वाव ।
जाणतेपण तें अपूर्व । ते एकचि असे ॥५२॥
जाणणें जाणतयाच्या ठायीं । परोक्षत्व हें काई ।
कारण जेथें नाहीं । दुसरेंपण ॥५३॥
चक्षु चक्षुसी दिसेना । ब्रह्म ब्रह्मासी जाणेना ।
न दिसे न जाणें तरी आपणा । चक्षु ब्रम्ह चुकलें ॥५४॥
सर्व जेणें जाणितलें । तेंचि ब्रह्म निश्चया आलें ।
सर्व जेणें देखिलें । तोचि डोळा ॥५५॥
ऐसें न जाणोनि जाणणें । ऐसीं असतां श्रुतीचीं वचनें ।
अनुभाव्यरूप अनुभवणें । अनुभवेवीण ॥५६॥
न जाणतां तेंचि आपण । अखंडैकरस परिपूर्ण ।
सहजीं सहजत्वें ज्ञान । यासी बोलिजे ॥५७॥
ब्रह्मस्वरूप ब्रह्म स्फुरणें । आपणातें आपण जाणें ।
सुषुप्तिकाळीं आत्मयातें । जाणीतलें पाहा ॥५८॥
तेथें म्हणसी जाणितलें नाहीं । जागृत होतां सांगसी तेंहि ।
अनुभविल्यावीण कांही । आठऊ न घडे ॥५९॥
तैसा समाधि निर्विकल्प । अनुभवी स्वरूपें स्वरूप ।
अनुभव नसतां सविकल्प- । दशेकाळीं सुख नसे ॥६०॥
निर्विकल्पीं अनुभविलें । तें सुख सविकल्पीं लोटलें ।
म्हणउंनी वृत्तीसी जालें । परम समाधान ॥६१॥
आतां सविकल्प कीं निर्विकल्प । आपुला आपण सुखरूप ।
बोलणें खुंटलें आपेआप । द्वैताद्वैत कैंचें ॥६२॥
धन्य गुरु धन्य शास्त्र । धन्य ज्ञानाचा विचार ।
येणें ज्ञानें अपार । साधक सिद्ध जाले । ॥६३॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
पूर्णज्ञाननिरूपणप्रकारे । तृतीयसमास: ॥३॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ४ था
वेदविनियोग


पावावया समाधान । पाहिजे ते मुख्य ज्ञान ।
तरी वेदाचें निरूपण । त्रिकांड कां ॥१॥
एक ज्ञानचे प्रतिष्ठावें । दुजें कांही न बोलावें ।
स्त्रीपुत्रादि विषय भोगावे । हेहि आज्ञा वेदाची ॥२॥
वेद त्रिगुणात्मक नाना । तूं गुणातीत होई अर्जुना ।
भगवद्‌गीतेचिया वचना । म्हणून विरोध ॥३॥
वेद जरी बोलता । एक ज्ञानचि प्रतिष्ठिता ।
तरी जीव कासया भ्रमता । नाना सुखदु:खीं ॥४॥
म्हणून वेदेंच बंधन केलें । ऐसे शंकेतें बळाविलें ।
वेदवाक्यासी कल्पिलें । थोर दूषण ॥५॥
वेदाचें तात्पर्य सकळ । ज्ञानपरचि असे केवळ ।
मंदमती जे बाष्कळ । वेद बरळ भाविती ॥६॥
बापाचा पुत्र आवडता । सर्वमान्य असावा जाणता ।
पूर्ण विद्या शिकतां । पिता संतोषे ॥७॥
म्हणउ न अभ्यास करविती । परि त्या न कळे बाळमती ।
खेळावरी अवघी प्रीति । शिकणें गोड न वाटे ॥८॥
गांवाबाहेरी धांवे । सवें सौंगडे मेळवावे ।
खाणेंपिणेंहि नाठवें । उष्णशीत स्मरेना ॥९॥
पिता तळमळी अंतरीं । दु:खें कष्टतो हा भारी ।
हातपाय मोडे जरी । यासी काय कीजे ॥१०॥
शिकविल्या तरी नायके । मग उपाय कल्पिला जनकें ।
चक्रे चेंडू कवतिकें । आणिक नाना खेळ ॥११॥
मग आपुलिये आंगणी । बाळें मेळविलीं चिमणीं ।
येथें खेळावें म्हणुनि । बापें आज्ञा दिधली ॥१२॥
तैसें वेदाचें ठायीं जाण । जीव व्हावें ज्ञानसंपन्न ।
परि हे भुलले अविद्येनें । विषयचि आवडे ॥१३॥
आडळेल तेंचि खावें । देखिल्या स्त्रियेसी भोगावें ।
मनीं वाटें तेथें करावें । पशूपरी शयन ॥१४॥
ऐसें अनावर जालें । तेणेंगुणें दु:ख वाढलें ।
परि तयासी न कळलें । सुखचि मानी ॥१५॥
वेद म्हणे कैसें करावें । याचे भोग कैसे सुटावे ।
आणि यासी प्राप्त व्हावें । कैसें ज्ञान ॥१६॥
मग ब्राह्मणादि केले वर्ण । स्वजातीसी लावी लग्न ।
धाकुटी वय समान । पाणिग्रहण करवी ॥१७॥
अग्नि द्विज वेदाधार । आश्रम केले चत्वार ।
त्यांत गृहस्थाश्रमचि थोर । प्रतिपादिलें ॥१८॥
कारण कीं यथेष्ट नाचरावे । भोगा परि बंधन असावें ।
पित्यापरि स्वभावें । हळु हळू भोगा निवर्तवि ॥१९॥
भोगों नये ऐसें म्हणावें । बाळापरि न मानि स्वभावें ।
येथें आक्षेपिलें बरवें । की दंड करावा होता ॥२०॥
प्रपंची सुखदु:खें शिणती । हाचि दंड परि नये प्रतीति ।
विषयार्थ कोणी न विटती । वाढे प्रीति अधिक ॥२१॥
विश्वास नव्हे वेदवचनीं । ऐसा कोण जन्मला प्राणी ।
ऐसी आशंका असे मनीं । तरि अवधारि पां ॥२२॥
प्रजार्थ ऋतुकाळीं गमन । पुत्र जालिया मातेसमान ।
ऐसें वेदाचें वचन । सत्य कां न वाटे ॥२३॥
इच्छा असतां विवाह करा । इच्छा नसतां माघारे फिरा ।
याहि वचनासी अव्हेरा । काय म्हणोनि ॥२४॥
आवडीसारिखें घेती वचन । म्हणती शास्त्राची नाही अडचण ।
सुखे विषय भोगिती आपण । वेदें काय करावें ॥२५॥
आतां ऐका कर्माचे फळ । नित्यनैमित्तिक करून सकळ ।
होय अंत:करण निर्मळ । विविदिषा होय ॥२६॥
हें मुख्य फळ वेदाचें । न करिती कोणी साचें ।
मग त्या त्या कर्मीं फळाचे । रुचिकर बोलिलें ॥२७॥
तेणें कामचि वाढला । नेणे कोणी मुख्य फळाला ।
अनेक धर्मादि विधि केला । परि कामना वाढे ॥२८॥
पुत्रासि होतां रोग । नाना औषधाचे योग ।
माता करी लगबग । परि तो नेघे ॥२९॥
मग गूळखोबरें साखर । दे‍ईन तूं हें घेसी जर ।
मग त्या लालुची लाऊनी नेत्र । घटघटा घेतलें ॥३०॥
म्हणें म्यां औषध घेतलें । म्हणून मज लाडू मिळाले ।
तैसें म्हणे पूर्वी कर्म केलें । प्राप्त जालें पुत्रादिक ॥३१॥
तिक्ताम्ल अवपथ्य जाली । तेणें रोगनिवृत्ति बुडाली ।
पुत्रादि फळाशेनें मुकली । हृत्‌शुद्धीते ॥३२॥
जैसा वेल लाविला । फुलें तोडितां मुके फळाला ।
तैसा हा प्रसंग जाला । सकामनेनें ॥३३॥
म्हणुनी काम्य निषिद्ध सांडुनी । प्रवर्ततां कर्माचरणीं ।
सहज होतां ईश्वरार्पणीं । अंत:करणशुद्धि ॥३४॥
हा वेदाचा अभिप्राय । परंपरा ज्ञान उपाय ।
येथें अन्यथा न होय । हा कर्माचा विनियोगू ॥३५॥
फळ ऐका उपासनेचें । जें स्थिरत्व व्हावें चित्ताचें ।
डोंगर हरपती दु:खाचे । आणि आनंदप्राप्ति ॥३६॥
चित्तस्थैर्य आनंदप्राप्ति । येविशीं कोण उपपत्ती ।
तरी पाहाना का सुषुप्ति । चित्ताभावी सुखरूप ॥३७॥
आवडी उपासावें निर्गुण । परी तें नकळे अज्ञानपणें ।
म्हणवून जालासे सगुण । कृपा अत्यंत जीवाची ॥३८॥
जैसी आवडी जीवासी । तैसीं रूपें धरी अपैसीं ।
धरणें नाना अवतारासी । ते भक्तांस्तव ॥३९॥
सर्व सांडूनी भजा मजला । तेणें सुख पावेल तुम्हांला ।
तेथेंहि कामनेनें घाला । घातिला बळें ॥४०॥
देहेंद्रिया व्हावें सुख । ऐसें मानोनियां मूर्ख ।
अणिमादि ऐश्वर्य देख । मज असावें ॥४१॥
अत्यंत धारणा जाली । तेणें अणिमादि पावली ।
सालोक्यादि लाधली । मुक्ती तीन्ही ॥४२॥
परि ते निजसुखा चुकले । मुख्य फळ तें राहिलें ।
ऐश्वर्यासी भुलले । नैश्वर्य न कळे ॥४३॥
यासि नैश्वर्य कैसें म्हणतां । ऐसी आशंका असे चित्ता ।
तरी सांग पतन अवचिता । जयविजया कोठोनी जाले ॥४४॥
म्हणोनि यांसी नाश आहे । खरें विचारूनि पाहे ।
अविनाश तें एकचि आहे । जें कामनातीत ॥४५॥
काम नाहीं जयातें । तेणें जिंकिलें असे मातें ।
ठाईं ठाईं भगवंतें । निरूपण केलें ॥४६॥
काम नाहीं जयाचे चित्तीं । ऐसे भक्त थोडे असती ।
आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । कामनागुणें ॥४७॥
ज्ञानी भक्त तो मज आवडे । अन्यथात्वें बोलणें न घडे ।
म्हणुनिया हें सांकडें । कामना त्यागावी ॥४८॥
हेंचि उपासनेचे फळ । होय वासनेचे निर्मूळ ।
उठती सुखाचे कल्लोळ । निवळतां ज्ञान ॥४९॥
हा विनियोगु उपासनेचा । त्रिकांड आशय वेदाचा ।
अधिकारास्तव बोले वाचा । परि अवसान ज्ञानी ॥५०॥
म्हणून ज्ञानावांचून कांहीं । वेदासि बोलणेंचि नाहीं ।
या वचनासी गाही । अनुभवी असती ॥५२॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
वेदविनियोगप्रकारे । चतुर्थसमास: ॥४॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ५ वा
ज्ञानप्रतिष्ठा


वेद म्हणिजे ज्ञान । ज्ञान म्हणिजे नव्हे अज्ञान ।
सर्वकाळ जाणतेपण । स्वप्रभ आत्मा ॥१॥
निरसावया अज्ञान । तें एकचि समर्थ ज्ञान ।
प्रकाश तमाचें निरसन । करि जैसें ॥२॥
यासि उपायचि दुजा नाहीं । हें सत्य सत्य अन्यथा नाहीं ।
कर्म अथवा उपासना ही । परंपरा साधन ॥३॥
तरि आतां हेंचि कैसें । ज्ञानावांचून उपाय नसे ।
बोलणें घडे अपैसें । श्रुति युक्ति अनुभवे ॥४॥
सत्य शब्द वाटे कठिण । असत्ये होय मनरंजन ।
परि सत्यावीण समाधान । सर्वथा नाहीं ॥५॥
धरील माइकाची भीड । तें काय बोलेल द्वाड ।
असत्यांतील सत्य जाड । कैसें कळे ॥६॥
मायिक म्हणिजे जालें नाहीं । वेगळें दिसतांहि सर्वही ।
जैसा रज्जूवरील अही । दिले परि मिथ्या ॥७॥
रज्जू न कळतां सर्प जाला । तो रज्जू ज्ञानेंचि नाशिला ।
ब्रह्मज्ञानें प्रपंच भासला । नासे ब्रह्मज्ञानें ॥८॥
अज्ञानास्तव जग जालें । तरि यास सत्यत्व कैसें आलें ।
पूर्वभासानें सर्पादि जालें । परि त्या सत्यत्व नसे ॥९॥
तरि याचें उत्तर कैसें । रज्जू सर्पाते जाणत नसे ।
मी हा सर्प जालों असे । सर्पही नेणें ॥१०॥
दोहींहून तिसरा अन्य । तयासी भासला कल्पनागुणें ।
पूर्वभास होतां प्रमाण चैतन्य । सर्पाकार परिणमलें ॥११॥
तैसें ब्रह्म नेणें जगासी । जड प्रपंच नेणें आपणासी ।
प्रपंचभान होय ज्यासी । तो तिसरा वेगळा ॥१२॥
सत्यत्व ब्रह्मींचे घेतलें । जड मी हें ऐसें कल्पिलें ।
तया अभिमानें आणिलें । जगा सत्यत्व ॥१३॥
पूर्वभास कैसा त्यासी । मी मी स्फुरण दिवानिशी ।
ब्रह्माकारे असतां तयासी । देहाकारत्व आलें ॥१४॥
तें देहाकारत्व जैं जाय । ब्रह्माकार ज्ञान होय ।
तरीच हा प्रपंच होय । मिथ्या ऐसा ॥१५॥
रज्जू न कळतां सर्प न जाय । ब्रम्ह नेणतां प्रपंच न जाय ।
उभयांसीही उपाय । कळल्यावीण नाहीं ॥१६॥
रज्जूसर्प जावया लागीं । नाना सायास आरंभी वेगीं ।
करीत असती वाउगीं । वेगळालीं ऐकिजे ॥१७॥
वाळू मंत्रून आणिली । ते चहूंकडे टाकिली ।
अथवा दिग्बंधने केलीं । हें एक साधन ॥१८॥
गारोडी साह्य केला । तेणे सर्प तात्काळ धरिला ।
परि आपण तेथून पळाला । कांप सुटला सर्वांगी ॥१९॥
गारोडी म्हणे हाती घे‍ई । हा तुज न करी काई ।
बाहेरी टाकी लवलाही । मज भय वाटतें ॥२०॥
आतां तिसरें साधन । धीटपणें कंबार बांधून ।
शस्त्रास्त्र मेळवी संपूर्ण । काठ्या भाले ॥२१॥
अंधारी रज्जू बडविती । सर्प मेला रे म्हणती ।
कांहीं दृष्टी चळतां भाविती । जिवंत आहे ॥२२॥
शीणचि होय साधनें करितां । निर्फळ जाले दीप लावितां ।
म्हणे काय हो इतुकें आता । श्रम पावलों ॥२३॥
ऐसें दार्ष्टान्ती जाणावें । साधनें करिताती सर्वे ।
परि ज्ञानावांचून आघवें । शीणचि पावती ॥२४॥
नित्यनैमित्तिक आचरती । कांही दानधर्मे करिती ।
व्रतें तपें आरंभिती । म्हणती संसार तरूं ॥२५॥
नाना परीचीं कर्मे करणें । तेणें देहासीच लागे येणे ।
कांही प्रपंचातील नव्हे उणें । दिग्बंधनापरी ॥२६॥
उपासनेचा केला आधार । देव भेटे साक्षात्कार ।
वैकुंठ कैलासादि अपार । लोकप्राप्ती जाली ॥२७॥
तरी अज्ञान नासेना । भय कदापि जाईना ।
कोणी करील कल्पना । देवाजवळी भय कैचें ॥२८॥
जैसा राजियाचा प्रधान । सकल राज्य तया आधीन ।
अंतरी भय असें दारुण । राजाज्ञेचें ॥२९॥
अंगे जो राजा जाला । मग कोणाचे भय त्याला ।
देव होतां सन्निध राहिला । त्यासी निर्भयता कैंची ॥३०॥
हे गारोडियापरी । अज्ञानाची नव्हे बोहरी
आतां तिसरें साधन अवधारी । प्रपंच-निरसनार्थ ॥३१॥
स्वतां योग आरंभिला । बहु कष्टें सिद्धी गेला ।
ब्रह्मांडीं जाउनी कोंडिला । वायुबळें ॥३२॥
तेथे अष्टसिद्धि आल्या । पुरविती पदार्था इच्छिल्या ।
साधु म्हणउिनी कीर्ति गेल्या । दिगंतरासी ॥३३॥
लोकें मनांत भाविलें । तेथेंचि त्यासी दर्शन दिधलें ।
कैलासीं जा‍ऊन आले । क्षणामाजीं ॥३४॥
काळवंचना केली आकल्प । तनु वांचविली ।
क्षणें म्हणे जन्ममरण मेली । क्षणा धोका वाहे ॥३५॥
पंचभूतांसी नाश होय । तेथेंचि मानिला सत्य काय ।
बहु काल रक्षितांहि जाय । अकस्मात्‌ पुढें ॥३६॥
भ्रमाचे निर्मूळ नाहीं जालें । केले सायास व्यर्थ गेले ।
अंतरी रज्जुत्व न ओळखिले । मारितां कष्ट ॥३७॥
तेथें दीपचि पाहिजे । मिथ्या ज्ञानेंचि जाणिजे ।
मग तयाचें ओझें । कांहींच नाहीं ॥३८॥
विनोदे रज्जूसी क्रीडतां । भयचि नाही तत्वतां ।
तैसे प्रारब्ध भोगितां । भीतिच नाहीं ॥३९॥
आपण ब्रह्म निर्गुण । कोणासि यावें जन्म मरण ।
येचि देहीं समाधान । पावला ऐसा ॥४०॥
भवसर्प भयानक । लाविता विवेक दीपक ।
जालें सर्वहि सार्थक । ज्ञानेंचि पावन ॥४१॥
निश्चयेंसी होय ज्ञान । गुरुमुखें वेदान्तश्रवण ।
विचारें मनन निदिध्यासन । हेंचि साधन दुजें नाहीं ॥४२॥
वेदान्त कासया म्हणावें । काय गुरुमुखें ऐकावें ।
ऐसिया आक्षेपिं स्वभावें । सांगिजेल ॥४३॥
जाणावें ब्रह्म निर्गुण । मायेचें काय लक्षण ।
नियंता ईश्वर तिजलागुन । तोहि ओळखावा ॥४४॥
जीव कैसा तो ओळखावा । कूटस्थ कोण तो जाणावा ।
अविद्याबंधन जीवा । तेंहि ओळखावें ॥४५॥
जग समष्टी व्यष्टिरूप । जाणावा अपवाद अध्यारोप ।
त्वंपद तत्पदाचे रूप । असिपदीं ऐक्य कैसें ॥४६॥
इतुकें निर्धारें जाणावें । सत्य असत्य धुंडावें ।
संशयरहित व्हावें । नि:संदेह ॥४७॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
ज्ञानप्रतिष्ठायोगप्रकारे । पंचमसमास: ॥५॥
इति ज्ञानप्रतिष्ठारूपपंचिका संपूर्णा ॥२॥ ओवीसंख्या २६४ ॥

GO TOP