॥ श्रीहंसराज स्वामी कृत ॥

॥ आगमसार ॥

(पूर्वार्ध)

श्रीगणेशाय नम: ॥ श्रीसरस्वत्यै नम: ॥
श्रीरघुपतये नम: ॥ श्रीसद्‌गुरवे नम: ॥ श्रीरामो जयति ॥

ब्रह्मानन्दं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्तिं ।
द्वन्द्वातीतं गगनसदृशं तत्त्वमस्यादिलक्ष्यम्‌ ॥
एकं नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षिभूतं ।
भावातीतं त्रिगुणरहितं सद्‌गुरुं तं नमामि ॥


पंचिका १ ली
उपक्रम

॥ श्रीरामसमर्थ ॥

समास १ ला
मंगलाचरण


जयजयाजी सद्‌गुरु । न कळे स्वरूपाचा पारू ।
जेथें मायेचा बडिवारू । सर्वथा न चले ॥१॥
अहो आतां कैसें करावें । पुरली उपायांची धावें ।
अलक्षासी लक्षवें । कोणेपरि ॥२॥
मंगलाची लक्षणें । स्मृति स्तुति नमन ।
या तिहींवाचुन आन । चवथें नाही ॥३॥
निरवयवासी कैसें ध्यावें । अनिर्वाच्या कैसें स्तवावें ।
निरंजनासी वंदावें । कोणेपरी ॥४॥
तथापि धिवसा धरिला । अनंतरूपि रिघ केला ।
परि विवेकेसहित मनाला । निष्प्रचारु होय ॥५॥
बुध्दी निश्चया थोटावली । अहं निमोनी अंग घाली ।
म्हणोनि ध्यानाची पुरली । हाव अपैसी ॥६॥
जेथें परा विराली । पश्यंती देखूनी मुरडली ।
मध्यमा बाहेरी घाबरली । अंग न धरी ॥७॥
तेथें वैखरीचा पवाड । काय करील द्वाड ।
मज लागलेंसें वेड । जें स्तऊं पाहे ॥८॥
चित्सागर तो अगाध । केवळ आनंदाचा कंद ।
तेथें कैंची पदद्वंद । तरी नमन कैसें ॥९॥
असो कोणेही प्रकारिं । मंगलासी नाहीं उरि ।
चिदंभोधींत लहरी । मृगजळाची ॥१०॥
तैसी माया जेथें स्पर्शेना । तेथें हिंपुटी कल्पना ।
तरी आतां स्तवावे ना । हेंचि बरें ॥११॥
तरी इष्टदेवता गुरूवांचुनी । न देखोचि त्रिभुवनी ।
कारण मायेची करणी । तेथें शाश्वतता नसे ॥१२॥
आतां एक सुचलें बुद्धी । मुख्य स्वरूपाची नातुडे शुद्धि ।
मायायोगें निषेध विधि । अवसान श्रुतीचें ॥१३॥
अणु नव्हे म्हणोनी गुरू । पार नव्हे म्हणोनी अपारू ।
विकार नव्हे म्हणोनी निर्विकारू । हें निषेधमुख ॥१४॥
सद्‌रूप आणि ज्ञानघन । आनंद अनंत पूर्ण ।
हें विधिमुखें श्रुतीचेंवचन । अवधिशेष ॥१५॥
तटस्थ आणि स्वरूप लक्षणें । हीं दोन्ही ओळखोंचीं चिन्हें ।
बोलिजेती मायागुणें । शास्त्रसिद्ध ॥१६॥
जें त्रिकालीं अबाधित । तया नांव बोलिजे सत्‌ ।
स्वप्रभत्वें सदोदित । ज्ञानरूप हे ॥१७॥
परमानंदाची खाणी । जेथें सुखदु:खाची हानी ।
हें जाणिजें स्वरूपलक्षणी । अव्यावर्तक ॥१८॥
आतां तटस्थ लक्षण । कादाचित्कत्वें चिन्ह ।
हें तित्तिरीचें वचन । व्यावर्तकत्व ॥१९॥
ज्यापासून हे सर्व जालें । आणि जया स्वरूपीं वर्तलें ।
शेवटी जेथें लया गेलें । ते अधिष्ठान गुरु ॥२०॥
एवं हें गुरुस्वरूपाचें ज्ञान । यथार्थ नव्हे हें प्रमाण ।
जरि गुरुकृपें गळें मीपण । तरी मग तेंचि तें ॥२१॥
मायायोगत्वें जे बोलिलें । काल्पनीक जें जें उद्‌भवलें ।
तेंही नामरूपाचे मासले । आस्तिभातिविण नाहीं ॥२२॥
जैसें एक मृत्तिकेविण । कैचें घट गाडगें रांझण ।
तैसें आहे जें कां एकपण । तेंचि तें हें सर्व ॥२३॥
असो ऐसा अमूर्ति गुरु । तोचि मूर्तिमान जगदाकारू ।
नाना धरणें अवतारु । ते मायागुणें ॥२४॥
माया अविद्या शक्ती दोन्ही । इयेस्तव जीव-शिव हो‍ऊनी ।
क्रीडसी एकला एकपणीं । गुरुशिष्यरूपें ॥२५॥
अविद्यावशें मोहिसी । नाथिलें म्हणून उपदेशिसी ।
शेखीं एकलाची अससी । दोनीपणीं ॥२६॥
तस्मात्‌ तूंचि अससी दोठाई । आतां मीपणाचें काज काई ।
मीपणेंविण तूंपणही । सहजची वाव ॥२७॥
मी तूं नसतां तूंचि अससी । लहरीविण आपा जैसी ।
मा उपाधि असतां काई नव्हेसी । तूंचि अघवा ॥२८॥
हें तुझिये कृपेंचि कळें । येर्हंवी सर्वथा नाकळे ।
तुजसी जें अनन्यत्वें मिळे । त्यासीच कृपा तुझी ॥२९॥
कृपा म्हणजे मीपण । हरऊन देसी आपुलेंपण ।
या नांव आत्मनिवेदन । जे भक्ती नवमी ॥३०॥
न जाणतां जीव भ्रमले । केवल एकदेशी दरिद्र आलें ।
तेंचि उपदेशून बैसविलें । बोधसाम्राज्यपदीं ॥३१॥
दाते उदंड असती । परी निजपद कोणी न देती ।
जरी ब्रह्मादिक तिन्ही मूर्ती । पद वंचिती आपुलें ॥३२॥
ऐसा तूं नव्हेसी । शरणागता आपुलें पद देशी ।
म्हणवून तुजवीण आणिकासी । वंचकासी न मनी ॥३३॥
तुजसारिखा त्रिभुवनीं । दुजा नाहीं नाही गा कोणी ।
उपमा आणावी कोठुनी । तूं निरुपम ॥३४॥
हे असो वेगळें काईसें । जळ तरंगा भेद नसें ।
जें जें दिसे आणि भासे । तें तूंचि गा गुरुराया ॥३५॥
प्रणवरूप तूं गणपती । जयासी मंगळारंभी स्तविती ।
तूंचि तूं आदिअंती । त्रिमात्रात्मक ॥३६॥
चारी वाणी ज्या प्रसिद्धा । ते मायाकुमारी शारदा ।
तुज सूर्यापासून सदां । मृगजळ वाहे ॥३७॥
तूं रजोगुण अविलंबिसी । तेव्हां सृष्टीचें सृजन करिसी ।
चतुरानन म्हणती ज्यासी । ब्रह्मदेव तूं ॥३८॥
उत्तम जो सत्त्वगुण । जाणीवरूपें सृष्टिपालन ।
करी चतुर्भुज नारायण । तो विष्णु तूंचि ॥३९॥
तमोगुण जे नेणिव । तेणें संव्हारी सदाशिव ।
पंचवदन त्रिनयन देव । कैलासवासी तूं ॥४०॥
इंद्र चंद्र दिनकर । वरुण वायु कुबेर ।
आदिकरुन समग्र। दिग्पाल तूं ॥४१॥
तूंचि काल तूंचि कर्ता । तूंचि मायेचा नियंता ।
हें असो भूतीं भौतिकता । तुजविण नाहीं ॥४२॥
समष्टिरूप तूंचि अघवा । तदंतर्गत व्यष्टीचा कोण केंवा ।
म्हणोनिया देवाधिदेवा । मीही तो तूंचा ॥४३॥
तुवा अधिष्ठूनि मन बुध्दि । वर्तविसी नाना छंदी ।
लया जाणें तूं अवधि । निर्विशेषरूपा ॥४४॥
ज्ञानेंद्रिय कर्मेंद्रिय । पंचप्राण पंचविषय ।
या सर्वत्रीं अन्वय । तुझाचि असे ॥४५॥
कार्यामाजी कारण असे । परी कारणामाजीं कार्य नसें ।
घटीं मृत्तिका विलसे । मृत्तिके घट नाही ॥४६॥
मीपणीं जंव पाहिले । तूंचि प्रतीतीस आलें ।
निखळ तुझ्या ठाई अनुमानिले । न वचेचि मीपण ॥४७॥
कार्यामाजी अनुवृत्ती । कारणाची त्या अन्वय म्हणती ।
कारणीं कार्याची व्यावृत्ती । हा व्यतिरेक ॥४८॥
ऐसें मायायोगें स्तविलें । अज्ञानग्रासक जीं पाऊलें ।
देहेवीण वंदन केलें । तया प्रभूसी ॥४९॥
मुख्य रूप तें कैसें । नेणें नेणें मी अपैसें ।
तेथे मंगल काइसें । मीपणेंविण ॥५०॥
म्हणून सद्‌गुरु वर्णवेना । लाजून सांडिले मीपणा ।
आतां जैसे असाल तैसे असाना । सद्‌गुरुराया ॥५१॥
अहो कायहो केलें । अलक्षा लक्षण लाविलें ।
हे बहूत अन्याय घडले । धि:कारू मज ॥५२॥
विदेहासी अवयव कल्पिले । नि:संगास संग बोलिलें ।
निर्विकारा विकारिलें । ते क्षमा क्षमा ॥५३॥
जेथे एकपण न साहे । तेथें कल्पिलें सर्व हें ।
तरी अन्याय हा थोर होय । ते क्षमा क्षमा ॥५४॥
भज्यभजकत्व नाथिलें । तेंचि स्तवनें उभें केलें ।
अनिर्वाच्या वाच्यांशे बोलिलें । ते क्षमा क्षमा ॥५५॥
अद्वैतीं द्वैत लाजिलें । अद्वैत शब्द होतीं फोलें ।
आतां मौनही राहिलें । अबोलणेंपणें ॥५६॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
मंगलाचरणानुकारे । प्रथमसमास: ॥ ॥१॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास २ रा
अनुबंधचतुष्टय


होतां वेदांत प्रतिपादन । पाहिजे चत्वारि अनुबंधन ।
विषय संबंध प्रयोजन । अधिकारी चौथा ॥१॥
हे अनुक्रमें बोलिजेती । प्रथम विषय जो वेदांति ।
सकल उपनिषत्संमति । प्रतिपाद्य असे ॥२॥
आणि संत साधू सज्जन । भूत भविष्य वर्तमान ।
या सर्वांचें जें ज्ञान । तें एकचि असे ॥३॥
ब्रह्मीं उपाधी माया । मन उपाधी प्रत्यगात्मया ।
उपाधियोगें भेदा यया । सत्यत्व नसे ॥४॥
भेद पारमार्थिक असतां । तरी ज्ञानें कैसा निरसता ।
ज्ञानेवीण मोक्षाची वार्ता । बोलोंचि नये ॥५॥
पूर्वी साधू थोर थोर । शास्त्र गुरु आत्मविचार ।
बोलती आपरोक्ष साक्षात्कार । भेद उपाधी निरासें ॥६॥
भेद सत्यत्वें मानिला । तरी या सर्वांसी उच्छेद आला ।
तरी मग गुरु शास्त्राला । कोण पुसे ॥७॥
ऐसें विरोधाचे बोलणें । न स्वीकारिती शहाणे ।
भेद मिथ्या कोटिगुणें । हें सर्व मान्य ॥८॥
जाणावें ब्रह्मतत्त्व निर्गुण । हें मुख्य विषयाचे लक्षण ।
सर्व वेदांताचे तात्पर्य जाण । जें प्रत्यगात्मा ब्रह्म ॥९॥
भेद असतां ऐक्य न घडे । उपाधीवीण ज्ञान न जोडे ।
ऐसें सांकडे दोन्हीकडे । तरी विषय कैसा ॥१०॥
आणि ब्रह्म तरी निराकार । मन बुध्दी अगोचर ।
म्हणोनी ज्ञानासी गोचर । नव्हे स्वरूप ॥११॥
ऐसिये आशंकेचा भाव । याचा कैसा अनुभव ।
बोलिजे तो अपूर्व । प्रमाणसिध्द ॥१२॥
फलव्याप्तीविण । वृत्तिव्याप्तीचें प्रयोजन ।
इंद्रियेवीण जाणें मन । म्हणोनि विषय ॥१३॥
वृत्ति म्हणीजे चंचल । तेथें प्रतिबिंब ते फळ ।
उभय व्याप्तीनें सकळ । विषयाचें ज्ञान होतें ॥१४॥
बुध्दीनें अज्ञान नासे । आभासें घट स्फुरतसे ।
उभय व्याप्तीचे कारण असे । बाह्यविषई ॥१५॥
उभयांपूर्वी जें साधारण । तें ब्रह्मतत्त्व प्रकाशमान ।
व्यापोनिया ज्ञानाज्ञान । जें सहज असे ॥१६॥
ब्रह्मतत्त्वें बुध्दी प्रकाशे । तरी आभासाचे काज काईसें ।
याचें उत्तर अपैसें । बोलिजेते ॥१७॥
विशेषेत्वें घट स्फुरण । हें तो आभासाचे लक्षण ।
बुध्दीसी जडत्व कारण । म्हणोनिया ॥१८॥
स्फुरण होतांची जाय लया । आभास ऐसें म्हणावें तया ।
मुख्य तत्व अपसया । अंतर्बाह्य सदोदित ॥१९॥
सामान्य आणि विशेष । मुख्य चैतन्य आणि आभास ।
बुद्धीस्तव आभासाभास । बुद्ध्‌याभावीं सामान्य ॥२०॥
बुद्धी नसतां ज्ञान नासे । आभास जाय तया सरिसें ।
मुख्य तें असतची असे । तिहीं काळीं ॥२१॥
म्हणऊ नी आभास चैतन्य । येणें स्फुरणें बुद्धीस ज्ञान ।
बोलिलें हें युक्त लक्षण । बाह्यविषयीं उभय व्याप्ति ॥२२॥
आभास बुद्धिसत्वें आहे । हें एकेविण एक न राहे ।
तरी दोन म्हणणें न साहे । बुद्धी आणि आभास ॥२३॥
बुद्धीविण प्रतिबिंब न पडे । चैतन्यावीण बुद्ध्‌यादि जडें ।
उभयापेक्षा उजेडे । इंद्रिया विषय ॥२४॥
हें असो ब्रह्मविषईंइ । फलव्याप्तीचें काज नाहीं ।
अज्ञाननिरासार्थ ठाईं ठाईं । वृत्तिव्याप्ती-अंगिकार ॥२५॥
हें ब्रह्म मी न जाणे । जाणोनीच म्हणे मी नेणें ।
या अज्ञान निवृत्ति करणें । मी ब्रह्म हे वृत्ति ॥२६॥
नसे आभासाचें काज । बोलिलें हें अयुक्त वोज ।
वृत्ति असतां असे सहज । बाह्य विषयापरी ॥२७॥
याचें कैसें समाधान । ब्रह्म तरी स्वप्रकाशमान ।
घटादि जड म्हणऊन । आभासअ पेक्षा ॥२८॥
जैसा चक्षु आणि दीप । मिळतां घटाचें दिसें रूप ।
पहावया चक्षूनें दीप । अन्यापेक्षा नसे ॥२९॥
तैसें ब्रह्मतत्त्व स्वयंप्रकाश । तेथें नलगे आभास ।
बुध्दीस्तव असतां तयास । अंतर्भूतता घडे ॥३०॥
जैसे सूर्याच्या प्रकाशीं । लावितांही दीपासी ।
तेणें न प्रकाशी जे सूर्यासी । परि प्रकाशीं अंतर्भूत ॥३१॥
येणें रीती बुध्दियोगें । ब्रह्मतत्त्व जाणावें प्रसंगें ।
तेथें श्रोतीं लागवेगें । आक्षेपिलें ॥३२॥
अंत:करणादि जडें । म्हणून ब्रह्म जाणणें न घडे ।
येथें बोलिजेल उघडें । सप्रतीत ज्ञान ॥३३॥
अरसियांतील प्रतिबिंब । मुखेंचि जाणिजे स्वयंभ ।
हे माझिये मुखींची आभ । मजचि दिसे ॥३४॥
अरसेविण मुख । नव्हे कदापि सन्मुख ।
अरसा जड मिथ्यात्व देख । प्रतिबिंबेंसी ॥३५॥
तैसी बुध्दी हे आरसा । दिसणें असे प्रतिभासा ।
परि ते बुध्दी आणि आभासा । पाहणें न घडे ॥३६॥
बुध्दी वेगळें ब्रह्म दिसेना । बुध्दी तरी जडत्वें जाणेना ।
मिथ्या आभासा कळेना । मी हा ऐसा असें ॥३७॥
बुध्दिगत चैतन्य असे । तया चैतन्यचि जानतसे ।
हा वेदांतसंमती असे । राजयोगु ॥३८॥
अज्ञान जेव्हां सरे । तेव्हांचि ज्ञान ओसरें ।
जैसें सरतांचि कापुरें । अग्नि विझे ॥३९॥
एवं ब्रह्म प्रत्यगात्मा होय। हा मुख्य वेदांत-विषय ।
येणें ज्ञानें पावन होय । मुमुक्षुजन ॥४०॥
आतां संबंध तो कोणता । जाणावी साध्यसाधकता ।
साधक मुमुक्षू तत्त्वतां । साध्य ते वस्तु ॥४१॥
प्रत्यगात्मा ब्रह्म असतां । कैची ही साध्य साधकता ।
ऐसें कोणी आक्षेपितां । बोलणें घडे ॥४२॥
तेंचि ब्रह्म आपण । असुन मी जीव मज बंधन ।
साध्य असुन विलक्षण । सहजची जाला ॥४३॥
तें ब्रह्म मी कैसा पावेन । कोणतें करावें साधन ।
रिघाला सद्‌गुरूसी शरण । या नांव साधक ॥४४॥
साध्य ब्रह्म असें सहजें । अज्ञानें केलें दुजें ।
तेंचि ज्ञानें पाविजे । सद्‌गुरुकृपें ॥४५॥
एवं साध्य साधक । उभयरूपें आपण एक ।
असुन घडे विवेक । संबंधाचा ॥४६॥
आतां तिसरें लक्षण । अनुबंधाचें प्रयोजन ।
सांगिजे तें सावधान । हो‍ऊन असावें ॥४७॥
वेद कासयासी बोलिला । आनि सर्व शास्त्रांचा गलबला ।
नाना ग्रंथ विचारितां आला । कोण प्रत्यय ॥४८॥
तरी याचें फळ काय । बोलिजे तें यथान्वय ।
मागां बोलिला जो विषय । जाणता मोक्ष ॥४९॥
हें उपोद्‌घातत्वें बोलिजे । जें अर्थांतरे वर्णन कीजे ।
शोकनिवृत्ती आणि दुजें । आनंदावाप्ती ॥५०॥
स्वरूपाचे न जाणणें । जें प्रसिध्द अज्ञान ।
त्यापासून विक्षेप जाण । जे मी जीव ऐसें ॥५१॥
जैसें मागें कर्म केलें । तेंचि आतां भोगने पडलें ।
आतां जे क्रियमान जालें । तें भोगणें अवश्य ॥५२॥
ऐसी वासना बळावली । जन्मतांचि पुन्हा मेली ।
उसंत नाहीं पावली । नाना कष्ट ॥५३॥
या नावें बोलिजे शोक । तया नाशी ज्ञानविवेक ।
ज्ञान म्हणजे प्रतिपादक । जें वेदें केलें ॥५४॥
संशय विपर्यासा जाऊन । जे प्रत्यगात्मा ब्रह्म पूर्ण ।
या नांव बोलिजे ज्ञान । आत्मशास्त्रगुरुप्रतीति ॥५५॥
आपण ब्रह्म परिपूर्ण । मग कोणासी जन्ममरण ।
होय शोकाचें निवर्तन । हें एक फळ ॥५६॥
आत्मा ब्रह्म आनंदघन । तेंचि निजांगे आपण ।
पावला सहज समाधान । निरतिशयानंद ॥५७॥
आत्मस्वरूप एव मुक्ति । ऐसे बोले वेदश्रुति ।
म्हणोनि आनंदावाप्ती । तोचि हा मोक्ष ॥५८॥
एवं ऐसीं फळें दोन । आनंदावाप्ती शोकापगमन ।
हेंचि मुख्य प्रयोजन । लक्षण तिसरें ॥५९॥
चौथा अधिकारी बोलिजे । सांगिजेल चिन्हीं ओळखिजे ।
मग तेणें रीती कीजे । साधन साधकीं ॥६०॥
ये समासीं लक्षण केलें । अनुबंधचतुष्टय वर्णिलें ।
पुढिले समासीं निरोपिलें । साधनचतुष्टय ॥६१॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
अनुबंधचतुष्टयप्रकारे । द्वितीयसमास: ॥२॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ३ रा
नित्यानित्यविचार


वेदांत प्रसिध्द जें ज्ञान । म्हणऊन वेदांत कथन ।
पूर्वी सांगितलें निरूपण । अनुबंधाचे ॥१॥
येथें अधिकारी कोणता । तो तीप्रकारें तत्त्वतां ।
मंद तीव्र तीव्रतरता । प्रज्ञा जयाची ॥२॥
तीव्रतरऊत्तम अधिकारी । अनंत जन्मींची सामुग्री ।
जरी पुण्य-पुंज असे पदरीं । तत्काळ त्या प्राप्ती ॥३॥
त्यासि नलगे सायास । एकवेळ होतां उपदेश ।
करुनी संशयाचा ग्रास । समाधान पावे ॥४॥
आतां मंदप्रज्ञ कनिष्ठ । तयासि साधनाचें कचाट ।
विविदिषा असे तरि वाट । सत्संगें शोधावी ॥५॥
विविदिषा नसतां तयास । वेदांतिं नसे अवकाश ।
तेणें कर्म अथवा उपासनेस । सुदृढ धरावें ॥६॥
तथापि बळेंचि रिग केला । तो इहपरत्रीं नासला ।
बोलकेंपणे वरपडा जाला । पाषांडमति ॥७॥
मंदप्रज्ञ जरी भावार्थी । तया साधनें ब्रह्मप्राप्ती ।
आतां मुख्य वेदांतीं । अधिकारी कोणता ॥८॥
तीव्रप्रज्ञ मध्यम । तया वेदांत विचार सुगम ।
कांही प्रतिबंधास्तव उत्तम । नव्हे, मध्यम बोलावा ॥९॥
उपदेशापूर्वी साधनयुक्त । तोचि जाणावा परमयुक्त ।
तयासीच हें वेदौक्त। ज्ञान लाभे ॥१०॥
तथा साधनाचें लक्षण । विशद कीजें निरुपण ।
जो कां चतुष्टयसंपन्न । साधनयुक्त ॥११॥
नित्यानित्यवस्तुविवेक । विरक्त असे इहामुष्मिक ।
संपत्ति शमादिशट्‌क । मुमुक्षता चौथी ॥१२॥
हें अनुक्रमें बोलिजेती । ज्याची अनुतापें तप्त मती ।
तयासीच साधनसंपत्ती । माळ घाली ॥१३॥
यासी कारण त्रिविधताप । जया घडे अनुताप ।
कैसें तापाचें स्वरूप । आधीं जाणावें ॥१४॥
आध्यात्मिक आधिभौतिक । तिसरा तो अधिदैविक ।
संक्षेपें याचा विवेक । कळला पाहिजे ॥१५॥
देह प्राणापासून झाले । दु:ख इंद्रियानें केलें ।
किंवा मनें कल्पिलें । नाना आधि ॥१६॥
हें आध्यात्मिक या नाव । पूर्वसंचिताचा ठेवा ।
सुखदु:ख भोग सर्व । प्रारब्धाधीन ॥१७॥
नाना भूतें पीडा करिती । अथवा भौतिकें दु:ख देतीं ।
जाणावी हे प्रतीति । आधिभौतिकाची ॥१८॥
या लोकांचे दैवत । अथवा अंतीं यमदूत ।
अत्यंतचि पीडा करित । हा आधिदैविक ॥१९॥
त्रिविधतापें जन्मले प्राणी । भोगिताति नाना जाचणी ।
परि उपजेना अनुताप मनीं । हेंचि पूर्व पाप ॥२०॥
जरी जन्मांतरी घडलें । पूर्व पुण्य उभें राहिलें ।
अनुतापें दुश्चित्त जालें । संसारिं चित्त ॥२१॥
जैसा उष्ण काळी अरण्यांत । गज सांपडे ओणवियांत ।
सरोवर देखतां अकस्मात्‌ । उडी घाली ॥२२॥
तैसा त्रिविधतापें पोळला । अनुतापें अवघा त्याग केला ।
सुखरूप सत्संग धरिला । पुन्हा न सोडी ॥२३॥
तयासीच साधन घडे । येरव्ही सर्वथा न जोडे ।
नाना संसारीं सांकडें । भोगितां कष्ट ॥२४॥
असो नित्यानित्यविवेक । तयाचे कैसें रूपक ।
येथें बोलिजे संक्षेपक । ते अवधारा ॥२५॥
नित्य म्हणिजे सत्य । अनित्य जाणावें असत्य ।
निवाडा करी विचारयुक्त । क्षीर नीर जैसें ॥२६॥
नाना ग्रंथ पाहिले । विचारें त्रैलोक्य धुंडिलें ।
मज जन्मासि येणें पडिलें । कवणें परी ॥२७॥
हे जग कासयाचे जालें । आणि यासी कोणी निर्मिलें ।
मज जन्मासी घातलें । तो कोण देव ॥२८॥
मी मी जया म्हणीतलें । ते देह तरी आतां जन्मले ।
त्यासी नांवही ठेविलें । गोम्यातिम्या ॥२९॥
जयासी जन्म होय तत्त्वतां । तो जन्मापूर्वी होता ।
देह मरणधर्मी अवचिता । मरुनि जातो ॥३०॥
बाप आजा पणजा मेला । प्राणी मरतो तो जन्मला ।
गतगोष्टीनें प्रत्यय आला । मृत्यु न चुके ॥३१॥
नाना शारीराचे मासले । पंचभूताचे उभे केले ।
देखत देखतां नासले । तें सत्य कैसें ॥३२॥
म्हणोनि भौतिक नाशवंत । सत्य म्हणो जरी पंचभूत ।
पृथ्वी रचूनिया खचत । आप आटत सर्वदा ॥३३॥
अग्नी जळून विझतो । कीं वायु सुटून वितळतो ।
येणें रीती संहार होतो । पंचभूतासी ॥३४॥
तस्मात्‌ हे सत्य न होती । असत्य ऐसें विचारी चित्तीं ।
परि कर्त्याची सामर्थ्य शक्ति । कैसी असे ॥३५॥
परि हें कोणी केलें । म्हणो ब्रह्मदेवें निर्मिलें ।
तया ब्रह्मया उत्पन्नविलें । कोण्या देवें ॥३६॥
यासि विष्णु पालन करी । शेवटी रुद्र संहारी ।
पाळितो आणि संहारी । उभयतांसी कोण ॥३७॥
येथें कर्तेपणा दिसेना । केलें तें असत्य नाना ।
जेथें कर्ता आढळेना । त्यासी कल्पना मूळ ॥३८॥
नाना पिंड आणि ब्रह्मांड । अवघें कल्पनेचे बंड ।
कल्पनाच मुळीं थोतांड । असत्य मनाची ॥३९॥
एवं हे सर्व अनित्य । क्षणक्षणा नासे जन्मत ।
काल्पनीक हें प्रतींत । खरी आली ॥४०॥
परि कल्पना कोनासि जाली । मिथ्या परि कोणाची सा‍उली ।
अधिष्ठानेंविण भ्रमली । न वचे दृष्टी ॥४१॥
सर्प मिथ्या तरि रज्जूचा जाला । अधिष्ठान सत्यत्व असें त्याला ।
सत्यत्वेंवीण भ्रमाला । रूप कैचें ॥४२॥
ब्रम्हांड इच्छा जयाची । ते शक्ति माया परि कोणाची ।
सत्यत्वेंवीण नव्हेची । नाथिलें सर्व ॥४३॥
ऐसें असत्य निवडिलें । सत्य ब्रह्म ठाईं पाडिलें ।
आतां मी देह जेणे कल्पिलें । तो मी कोण ॥४४॥
मी देहापूर्वी होतों । कल्पनेसी जाणतों ।
निद्रासुखाचा येतो । अनुभव मज ॥४५॥
तिन्ही अवस्थेचा जाणता । अवस्था नव्हे मी तत्त्वतां ।
नाथिली कल्पनेची व्यवस्था । मज घडली ॥४६॥
तो मी सत्यची आहें । माझा नाश कोण पाहे ।
असत्य तितुकें नासताहे । मज देखतां ॥४७॥
म्हणउ न मी सत्य असें । ब्रह्म आत्मा दोनि ऐसें ।
येणें बोलें द्वैत भासें । दोहींच्या सत्यत्वें ॥४८॥
द्वैत अज्ञानें दिसलें । मिथ्या प्रतीतीस आलें ।
विचारितां व्यर्थ जालें । दोनिपण ॥४९॥
म्हणउिन प्रत्यगात्मा ब्रह्मपूर्ण । येथें नाही कीं दुजेपण ।
या नांव बोलिजें ज्ञान । नित्यानित्यविचार ॥५०॥
जाला विचार विवेकाचा । ठाव लाधला नित्याचा ।
यासि हेतुभूत विरक्तीचा । विचार पुढें ॥५१॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
नित्यानित्यविचारे। तृतीयसमास ॥३॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ४ था
वैराग्यलक्षण


इह म्हणिजे या लोकींचे । अमुत्र म्हणजे स्वर्गींचे ।
तया कल्पित सुखाचे । भोगणें कर्मानुसार ॥१॥
तेथें विवेके जो विटला । तोचि ज्ञानाचा अधिकारी जाला ।
विरक्तीवीण ज्ञानाला । दृढता नसे ॥२॥
विरक्ती म्हणिजे त्याग । विषयाचा जो अनुराग ।
प्रस्तुत इहलोकींचे भोग। जाणावे आधीं ॥३॥
स्त्री पुत्र आणि वित्त । माझें माझें जे म्हणत ।
यासि जे का हेतुभूत । जे मी मी म्हणे ॥४॥
मी माझें हा संसार । इतुकाचि असे जोजार ।
या विरहित अणुमात्र । तिसरें नाही ॥५॥
म्हणोनि मीपण शोधावें । मग काय माझें तें पडे ठावें ।
मी तरी कोणास म्हणावें । शरीरीं नानात्व बहु ॥६॥
जन्मानंतरे ठेविलें नाम । तें मी नव्हे हा नेम ।
आतां रूपाचा अनुक्रम । बोलिजे तो ॥७॥
इंद्रिय प्राण अंत:करण । त्याचीं नामें भिन्न भिन्न ।
तें तें माझी म्हणतां आन । तो तो मी नव्हे ॥८॥
जैसी चिरगुटाची बाहुली । अवयवें परम शोभली ।
हाव भाव कटाक्षें जाली । परम सलक्षण ॥९॥
तीं लक्षणें आणि हाव भाव । उकलून पाहतां न दिसे ठाव ।
दिसे परि तें समूळ वाव । आकार असतांही ॥१०॥
तैसी बहु तत्त्वें मिळाली । म्हणून काया दिसूं लागली ।
मी मी ऐसी प्रतीती आली । परि ते मिथ्या ॥११॥
तत्त्वीं तत्त्वें शोधिलीं । बहुपणें विरोनि गेली ।
तरी मग मीपणाची भुली । सहजची वाव ॥१२॥
मी एक सत्य असावा । तरी माझें हे हा पडे गोवा ।
तथापि तया भोग्या सर्वा । सत्यत्व नाहीं ॥१३॥
स्त्रीसंगे बहुत सुख । क्षणीक वाटे परि तें दु:ख ।
परम लावण्य दिसे मुख । परि तें घाणेरें ॥१४॥
अस्थि मांस त्वचा रक्त । तेथें काय रे शोभिवंत ।
नाना दोषें असें प्लुत । वमन जैसे ॥१५॥
तैसाचि पुत्रही अनर्थ । दु:खरूपासी म्हणती स्वार्थ ।
पुत्र व्हावा हा हेत । पूर्वी दु:खरूप ॥१६॥
गर्भापासून मरणवरी । पुत्र पित्यासी दु:खकारी ।
अनुभवें जाणावें कितीतरी । विस्तार करूं ॥१७॥
येणें रीतीं राज्य संपदा । ते ते दु:खाची आपदा ।
अर्जनीं रक्षणीं व्ययीं सदा । क्लेशरूप ॥१८॥
तस्मात्‌ हें सर्व दु:खमूळ । त्याग करणें हेंचि मंगळ ।
विषय त्यागितांही सकळ । देह वाचेना ॥१९॥
या आक्षेपी बोलिजे उत्तर । त्याग करणें प्रीति मात्र ।
भोगी बांधिलें जें अंतर । ते दोषदृष्टी त्यागावें ॥२०॥
अल्प निद्रा अल्प आहार । अल्पचि असावा विहार ।
साधानासी जो विघ्नकर । तो तो विषय त्यागावा ॥२१॥
अंतर्त्याग घडे सर्वांसी । उभय त्याग संन्याशासी ।
तथापि आहार निद्रा तयासी । सर्व सांडितां सुटेना ॥२२॥
म्हणून विवेकसहित त्याग । हाचि जाणावा विराग ।
अंतरीं निरोपिले जे भोग । विषप्राय त्यागावें ॥२३॥
भोगीं कांही सुख नाहीं । सुख भोक्त्याचे ठाईं ।
भोक्ता असतां नवाई । विषय सुखाची ॥२४॥
जैसें श्वान हाडें चघळी । गोड लागे मुखीची लाळी ।
परि तें समजे तये वेळीं । हाडची गोड ॥२५॥
पोट न भरे होय शीण । पडे दांत लागतां कठिण ।
नुसधें क्लेशासी कारण । त्या पशुसी न कळे ॥२६॥
आपण सुखरूपची असे । भोगीं कांही सुख नसे ।
तथापि मानिलें अविश्वासें । वियोगें दु:खरूप ॥२७॥
आपुलिया सुखाकारणें । पडे विषयांचे घेणें ।
तया भोग्यार्थ न घडे वचनें । श्रुतीची ऐसी ॥२८॥
याज्ञवल्कि म्हणे मैत्रेयी । पतिसाठीं पति प्रिय नाहीं ।
पुत्रवित्तादि सर्वही । आपणासाठीं ॥२९॥
सर्वामाजीं आवडता । अत्यंत असे जो तत्त्वतां ।
तयाचा अंतरी शोध घेतां । उडे ममता सर्वांची ॥३०॥
येणे रीती इहलोक भोग । सर्वस्वेंसी करावा त्याग ।
भोक्त्यास्तव कर्म उद्योग । स्वर्गार्थ करणें ॥३१॥
क्लेशें यज्ञादि करणें । तेणें स्वर्गासी जाणें ।
तेथेंही कर्मानुसार भोगणें । स्वर्गांगनामृतपान ॥३२॥
जयाचे कर्म अधिक । तयासी भोग अलोकिक ।
न्यून तरी अवश्यक । अल भोग ॥३३॥
ऐसें न्यून अधिक पाहतां । मत्सारची उठे तत्त्वतां ।
तेणें गुणें सुखाची वार्ता । बोलेंचि नये ॥३४॥
तेंही शाश्वत नाहीं । कर्मक्षीणें सरे भोगही ।
पुढे गर्भवास योनी सर्वही । फिरणे लागे ॥३५॥
बचके काउळा आला । तैसा नरदेह लाधला ।
फुकट कामसाठीं वेंचला । पुन्हा कैचा ॥३६॥
असो स्वर्गसुखाचें फळ । प्रतीतीवीण खळखळ ।
स्वर्गी सुख असें पुष्कळ । कोणी लिहून धाडिलें ॥३७॥
शास्त्रीं जरी सांगितलें । तेणें ज्योतिष्टोमादि केलें ।
परि तें प्रतीतीस आलें । कैसें सांगा ॥३८॥
एवं नाशवंत आणि उधार । हें न गणावें साचार ।
इहलोक आणि परत्र । एकरूप ॥३९॥
ब्रह्मलोकादि तृणान्त । जें तें अवघें नाशवंत ।
जें जें दिसें आणि भासत । तें तें नासत कल्पान्ता ॥४०॥
जें जें कांही उत्पन्न होतें । तें तें सर्वही लया जातें ।
प्रतीत रोकडी पाहणें तें । यासि काय ॥४१॥
आदि अंती नाश ज्यासी । त्याची इच्छा ते कायसी ।
ऐसी दोष दृष्टि सर्वासी । काकविष्ठेसम मानी ॥४२॥
हें विरक्ती नव्हे भाग्य । ज्ञानाचें केवळ सौभाग्य ।
विरक्ती नसतां अभाग्य । ज्ञान कैचें ॥४३॥
ऐसें विवेकवैराग्य दोनीं । साधकाची जनक जननी ।
तत्काल घालिती नेउनी । पूर्व भूमिकेस ॥४४॥
पुढें दोनीं लक्षणें असतीं । षट्‌कसंपत्ति मुमुक्षा चौथी ।
अधिकारिया सहज होती । जरी अत्यंत चाड ॥४५॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
वैराग्यलक्षणप्रकारे। चतुर्थसमास: ॥४॥



॥ श्रीराम समर्थ ॥

समास ५ वा
शमादिषट्‌क व मुमुक्षत्व


दोनी लक्षण अधिकारीयाचें । या समासीं निरूपण साचें ।
जेणें साधनें ज्ञानाचें । ऐश्वर्य बाणें ॥१॥
शम दम उपरती जाण । तितिक्षा श्रध्दा समाधान ।
येणें साधनें पावन । बहुत जाली ॥२॥
प्रत्यगात्मा ब्रह्म पूर्ण । हेंचि मनासी मनन ।
सांडुनी अन्य कल्पन । स्वरूपसागरीं लहरी ॥३॥
बुध्दी निश्चया सोंकली । तेणेंचि सिध्दी जाली ।
स्वरूप निश्चयें पावली । समाधान ॥४॥
तेंचि चित्ताचे चिंतन । मी ब्रह्म हा अभिमान ।
येणें रीती अंत:करण । निर्विकार जाली ॥५॥
वेगळेंपणें विषयध्यान । तंवचि त्यासी नामाभिधान ।
स्वरूपीं राहतां अभिन्न । मुळींच असती ॥६॥
या नांव बोलीजे शम । जें अंतरी निष्काम ।
येणें रीती जाणिजे दम । बाह्येंद्रियनिग्रह ॥७॥
इंद्रियवृत्ति विषयाकार । बहिर्मुखेंचि व्यापार ।
शब्द स्पर्शादि अपार । भोगींच प्रीती ॥८॥
अंत:करण उपशम जालिया । इंद्रियनिग्रह कासया ।
तरी इंद्रिये धांवतां विषयां । मनासी ओढिती ॥९॥
मन धांवे इंद्रियांसवे । मनें इंद्रियां विषय फावे ।
इंद्रियेवीण मन धावे । परि तो इंद्रियाध्यास ॥१०॥
एवं परस्परां साह्यभूत । याचा निग्रह तोचि एकांत ।
म्हणोनिया सावचित्त । इंद्रियें आवरावीं ॥११॥
तरी जो जयाचा विषय । तो तेणेसी वेगळा न होय ।
तरि निग्रहाचा उपाय । कैसा करावा ॥१२॥
तरी याचें उत्तर । दिधलें पाहिजे साचार ।
जालें अवघें सचराचर । परि विषय पांच ॥१३॥
शब्द स्पर्श रूप रस गंध । हा पंचवृत्त्यात्मक भेद ।
येथें बोलिजे विशद । उपोद्‌घातत्वें ॥१४॥
नाम रूप हे मायेचे । अस्तिभाति प्रियत्व ब्रम्हमीचें ।
नामरूप बोलिलें साचें । तेंचि आधीं ओळखावें ॥१५॥
नाना अळंकारी भिन्न भिन्न । एकची जैसें सुवर्ण ।
व्यवहारार्थ नामें अगाध । आकार तें रूप ॥१६॥
अळंकारी सुवर्ण असे । पाहतांही सुवर्णचि दिसे ।
आणि आवडी ही असे । सुवर्णाचे ठाई ॥१७॥
तैसें दृश्य नामरूपाचें । परि ते अस्तिभातिविण कैचें ।
जरी जालें विषयाचें । इंद्रियां नानात्व ॥१८॥
जयाचें अस्तित्वं असती । जयाचें स्फुरणेंची भासती ।
जेणें सुखेंचि होती । सुखरूप सदा ॥१९॥
सुवर्णावांचून कांहीं । अळंकारा रूप नाहीं ।
तैसें या सर्वांच्या ठाई । अस्ति भाति असे ॥२०॥
ऐसें बुध्दीसी बोधावें । मग इंद्रिया तेंचि फावें ।
विषय घेतां आठवें । अस्ति भाति प्रियत्व ॥२१॥
श्रवणीं जें जें ऐकावें । शब्द अंतर्बाह्य स्वरूप आघवें ।
नेत्रें जें जें अवलोकावें । तें तें अस्ति भाति ॥२२॥
मृदु कठिण स्पर्श होतां । नाना रस जिव्हा सेवितां ।
अथवा नाना गंध घेतां । स्वरूपेंवीण नाहीं ॥२३॥
इंद्रिय आणि विषय । तिजा व्यापार जो होय ।
या सर्वा अंतर्बाह्य । व्यापून असे ॥२४॥
व्यापक सहजची आहे । विचारुनी कोणी न पाहे ।
स्मरणें विचारितां लाहे । स्वरूपस्थिति ॥२५॥
ऐसें इंद्रिय आणि मन । व्यापारता स्वरूपीं निमग्न ।
मग विषयांचे ग्रहण । सहजची राहे ॥२६॥
उगाचि निग्रह करितां । नाटोपती हे सर्वथा ।
नाना कष्टें दांत खातां । शीणची होय ॥२७॥
नाना वल्ली एकरसें । वाढणें घडे अपैसें ।
ब्रह्मसुख सर्वां तैसें । एकची विषय ॥२८॥
चित्त स्वरूपींच खेळें । नित्य सुखाचे सोहळे ।
मग इंद्रियाचें लळे । क्रिइयेवीण पुरती ॥२९॥
सुख अपार देखिले । तरी तेथेंचि सोकलें ।
पूर्व विषय विसरले । हळूं हळूं ॥३०॥
आत्मा हा रथस्थ । देह हाचि रथ ।
इंद्रिय घोडे उन्मत्त । मन वाग्दोर ॥३१॥
बुध्दी हे चपळ सारथी । दुष्ट तरी अश्व नावरती ।
बळेंचि ओढोनि नेती । विषयभूमी ॥३२॥
जरी सारथी असे उत्तम । सहजीं इंद्रियां उपरम ।
येणें रीती हा दम । ओळखावा ॥३३॥
आतां तसरी उपरती । मागां बोलिली जे विरक्ती ।
दोषदृष्टीनें आसक्ती । कोठेंचि नाहीं ॥३४॥
वीट आला सर्वांचा । छंद लागला स्वरूपाचा ।
इंद्रिय आणि मनाचा । संचार स्वरूपीं ॥३५॥
जैसें ढोर भागलें । त्या निवांत घर सांपडलें ।
पुन्हां उठवितां मोडिले । हातपय ॥३६॥
हेचि जाणावी उपरती । विषयेंवीण उपशांती ।
आतां तितिक्षा जयेतें म्हणती । सर्व सहन ॥३७॥
परमार्थीं जो लागला । देहाचें सुख कैचें त्याला ।
प्रारब्धावरी टाकिला । सुखदु:खात्मक ॥३८॥
जें जें होणारें तें न चुकें । नव्हेल तें करणें फिकें ।
या बोधें राहिला एकें । निजस्वरूपीं ॥३९॥
भोगी जें जें प्राप्त होतां । अप्राप्ताची न करी चिंता ।
देहावरील ममता । सांडिली जेणें ॥४०॥
लोक कोणी पीडा करिती । कोणी नेऊनी पूजिती ।
कोणी देखोनी निंदिती । स्तविती एक ॥४१॥
अंतरात्मा अवघा एक । तेथें कैचे असती लोक ।
सुखदु:खाचे दायक । हे न होती ॥४२॥
सुखदु:ख मनें कल्पिलें । तें बळें स्वरूपाकार केले ।
बाह्य कायेसी जें जें जालें । साक्षी तयाचा ॥४३॥
सुख अथवा दु:ख । भोगणें देहा अवश्यक ।
प्रतिकार करणें ना ग्राहक । दोन्ही नाहीं ॥४४॥
येणें रीती जें जें जाले । तें तें सहजत्वें साहिलें ।
निरूपण समाप्त जालें । तितिक्षेचें ॥४५॥
आतां पांचवी श्रध्दा । जे परमार्थाची संपदा ।
गुरुशास्त्राचे ठाईं सदा । बळकट विश्वास ॥४६॥
विषयसुख सांडिलें । गुरुसेवे शरीर विकलें ।
प्रपंचासी दिधले। तिलोदक ॥४७॥
गुरुपदीं अत्यंत आवडी । वेदान्त विषयाची गोडी ।
मननें अर्थांतर काढी । स्वानुभवानुसार ॥४८॥
पुरते कोणाकडे पाहेना । पुरते कोणासी बोलेना ।
आवडी गुंतली गुरुचरणा । व्यापरा उसंत नाहीं ॥४९॥
काया गुरुसेवे गुंतली । वाणी गुरुभजनीं रातली ।
अंत:करणी सांठविली । गुरुमूर्ती सदा ॥५०॥
गुरुवचन हाचि वेदांत । गुरुवचन हाचि सिध्दांत ।
गुरुवचनीं अनन्य रत । या नांव श्रध्दा ॥५१॥
होतां पांचही परिपूर्ण । तेचि जाणिजे समाधान ।
संपत्तीचें लक्षण । सहवें जें कां ॥५२॥
दु:ख अवघेचि ओसरलें । देहबुध्दीचें पाप गेलें ।
सुखरूप कोंदाटले । पुण्य परब्रह्म ॥५३॥
ज्न्ममरण विसरला । मायेचा ठावची पुसिला ।
देहीं असोनि विदेही झाला । नि:संगपणें ॥५४॥
गेली अवघी तळमळ । जाला सुखरूपची केवळ ।
सागरामाजीं निवळ । लवण जैसें ॥५५॥
हे सहा मिळोनी तिसरें साधन । नेहटोन पाहतां हेंचि ज्ञान ।
निश्चयालागीं श्रवण मनन । करणें लागे ॥५६॥
आतां चौथी मुमुक्षता । म्हणजे मज व्हावी मुक्तता ।
अन्य पदार्थी असक्तता । इच्छा बळकट मोक्षाची ॥५७॥
येथें आक्षेप असे थोर । मोक्ष तू अपरोक्ष साक्षात्कार ।
प्रमाणसिध्द हा विचार । न कळतां इच्छा नसे ॥५८॥
प्रमाणसिध्द जरी कळलें । तरी प्राप्तविषया न वचे इच्छिलें ।
तस्मात्‌ मोक्षेच्छा जी नाव बोलिले । असंभवतिचें ॥५९॥
तरि याचें कैसें उत्तर । सुखचि इच्छिती सर्व नर ।
हा धर्म अंत:करणाचा साचार । कळला पाहिजे ॥६०॥
येथें प्रमाणाचें काज नाहीं । सुखार्थ इच्छिती सर्वही ।
तें सुख अन्यविषयी नाहीं । जे सुखरूप आत्मा ॥६१॥
अन्य अन्या पाहती । अन्य अन्यासी जाणती ।
तयासी अल्प म्हणे श्रुती । छांदोग्याची ॥६२॥
अन्य अन्यासी न पाहे । अन्य अन्या जाणणें नोव्हे ।
तेचि भूमत्व सुखरूप आहे । म्हणोनि इच्छा संभवे ॥६३॥
सुखार्थ इच्छी परि मोक्ष कैसा । अनुमान असे जरी ऐसा ।
अविद्या आच्छादन आनंदाशा । तीच वृत्ति तो मोक्ष ॥६४॥
तरी हे सर्वांसी कां न संभवे । या आक्षेपी बोलिजे बरवें ।
अविद्येस्तव नेणती सर्वे । म्हणती विषय सुखरूप ॥६५॥
अनंत जन्मींचा पुण्य ठेवा । जरी गांठी असे बरवा ।
विषईं त्रास उपजे जीवा । तोचि इच्छि येरा नाहीं ॥६६॥
असो मुमुक्षुचें चिन्ह । सादर करावें श्रवण ।
मुख्य विषयीं उदासीन । परमार्थीं आवडी ॥६७॥
मज हा अलभ्य लाभ झाला । नरदेह अवचिता प्राप्त जाला ।
तो म्यां विषई वेंचला । धि:कारू मज ॥६८॥
श्वानशूकरादीं नाना योनी । भोगितां चिळस ये मनीं ।
येथें तेंचि भोगितां जनी । मज लाज नये ॥६९॥
हे प्रारब्धा माझिया दुष्टा । मज कां भोगविसी कष्टा ।
हा हे विधातिया श्रेष्ठा । काय अदृष्टा लिहिलें ॥७०॥
या प्रारब्धावरी बिंदुलें । घालिती सद्‌गुरु पाउलें ।
हे जाणोनि बोभाइलें । सखया सद्‌गुरुसी ॥७१॥
व्याघ्रसमुदाईं गाय । सांपडतां मोकली धाय ।
घाबरी चहूंकडे हाय । वास पाहे कैवारियाची ॥७२॥
अहो अहो जी सद्‌गुरु । दु:खसागर कैसा तरुं ।
धावे पावे न धरी धिरूं । उडी घाली लागवेगीं ॥७३॥
विश्वचक्षूं तूं म्हणविसी । माझी उपेक्षा केली कैसी ।
चंद्रे काय चकोरासी । आव्हेरु केला ॥७४॥
चातका न वर्षे घन । तरी कां दधिमधू करी सेवन ।
मी तुझिया चरणा शरण । अन्यथा नव्हे ॥७५॥
तान्हें पडतां आरण्यीं । सुख निद्रा नये जननी ।
मज टाकुनी निर्वाणी । कोठे अससी दयाळे ॥७६॥
किंवा सन्नीधचे अससी । लपून कौतुक पाहसी ।
हेंचि खरें परि प्राणासी । निर्वाण आलें ॥७७॥
किंवा शब्द साचूल जाला । वाटे दयाळू पावला ।
निरखून पाहतां नव्हेसा जाला । पुन्हां अंग घाली ॥७८॥
जें जें दृष्टीस दिसतें । तें तें सद्गुरूच ऐसें वाटतें ।
परि उपदेशून दु:खापरतें । मज कोण करी ॥७९॥
स्त्रीपुत्रादि पुढें आले । सद्‌गुरूच म्हणून चरण धरिलें।
इतुके वेळ कोठें क्रमिले । सांगा स्वामी ॥८०॥
अथवा वृक्ष शिळा श्वापद । म्हणे हे गुरु सच्चिदानंद ।
ऐसा लागला छंद । गुरुवीण न स्मरे ॥८१॥
लोक म्हणती लागलें वेड । अंतरीं सांठवला घबाड ।
देहबुध्दीचें कबाड । नेणेचि तो ॥८२॥
अथवा पुसे भलत्या प्रती । मज सद्‌गुरू कैं भेटती ।
चंचल जड नये प्रतीती । गुरु म्हणोनि हाक फोडी ॥८३॥
नेत्रीं गुरुरूप कैं पाहीन । हा मस्तक चरणीं ठेवीन ।
ऐसें म्हणोनि ठेवी आनन । पाषाणावरी ॥८४॥
लोक लाज अवघी गेली । क्षुधा तृषा जितची मेली ।
आपुली देखतां साउली । सद्‌गुरु आला म्हणे ॥८५॥
जरी निद्रेनें व्यापिला । स्वप्नीं वाटे गुरु आला ।
धाऊनी खांब पोटाळिला । ओळखितां अंग घाली ॥८६॥
ऐसा ध्यासें गुरुचि जाला । परि तें न कळे तयाला ।
रात्री कीं दिवस उगवला । गुरुवीण झाला कासावीस ॥८७॥
ऐसी बळकट जाली बुध्दि । नेणे आपपर शुध्दी ।
हें जाणोनि त्रिशुध्दी । स्वरूप खळबळिलें ॥८८॥
मी निर्विकार नाठवतां । विकारची होय तत्त्वतां ।
अमूर्तचि परि तयाकरितां । देहचि धरी ॥८९॥
मग तया आवड तयासी । धुंडीत चालले देशोदेशीं ।
अकस्मात्‌ असोसी । पुरली दोघांची ॥९०॥
धन्य धन्य ते धरणी । जेथें गुरुशिष्यांची मिळणी ।
एकमेकां नयनीं । अवलोकिलें ॥९१॥
परस्परें बाणली खूण । येरें घातलें लोटांगण ।
गुरुमाउली ये धाऊन । पोटेसी धरियेला ॥९२॥
एकमेकां पडली मिठी । सुखरूप कोंदली सृष्टी ।
तया सुखाची चावटी । केवि करूं ॥९३॥
हे मुमुक्षूचें लक्षण । संक्षेपे केलें कथन ।
जालें चत्वारी साधन । अधिकारीयाचें ॥९४॥
इति श्रीमद् आगमसारे । उपनिषत् तात्पर्यानुसारे ।
शमादिषट्‌क मुमुक्षुत्वप्रकारे । पंचमसमास: ॥
इति पंचिका संपूर्णा ॥१॥ ओवी संख्या ३०७

GO TOP