श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
नवमः स्कन्धः
एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः


सुरभ्युपाख्यानवर्णनम्

नारद उवाच
का वा सा सुरभिर्देवी गोलोकादागता च या ।
तज्जन्मचरितं ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छामि यत्‍नतः ॥ १ ॥
श्रीनारायणाय उवाच
गवामधिष्ठातृदेवी गवामाद्या गवां प्रसूः ।
गवां प्रधाना सुरभिर्गोलोके सा समुद्‍भवा ॥ २ ॥
सर्वादिसृष्टेश्चरितं कथयामि निशामय ।
बभूव तेन तज्जन्म पुरा वृन्दावने वने ॥ ३ ॥
एकदा राधिकानाथो राधया सह कौतुकी ।
गोपाङ्‌गनापरिवृतः पुण्यं वृन्दावनं ययौ ॥ ४ ॥
सहसा तत्र रहसि विजहार स कौतुकात् ।
बभूव क्षीरपानेच्छा तस्य स्वेच्छामयस्य च ॥ ५ ॥
ससृजे सुरभिं देवीं लीलया वामपार्श्वतः ।
वत्सयुक्तां दुग्धवतीं वत्सो नाम मनोरथः ॥ ६ ॥
दृष्ट्वा सवत्सां श्रीदामा नवभाण्डे दुदोह च ।
क्षीरं सुधातिरिक्तं च जन्ममृत्युजराहरम् ॥ ७ ॥
तदुत्थं च पयः स्वादु पपौ गोपीपतिः स्वयम् ।
सरो बभूव पयसां भाण्डविस्रंसनेन च ॥ ८ ॥
दीर्घं च विस्तृतं चैव परितः शतयोजनम् ।
गोलोकेऽयं प्रसिद्धश्च सोऽपि क्षीरसरोवरः ॥ ९ ॥
गोपिकानां च राधायाः क्रीडावापी बभूव सा ।
रत्‍नेन्द्ररचिता पूर्णं भूता चापीश्वरेच्छया ॥ १० ॥
बभूव कामधेनूनां सहसा लक्षकोटयः ।
यावन्तस्तत्र गोपाश्च सुरभ्या लोमकूपतः ॥ ११ ॥
तासां पुत्राश्च बहवः सम्बभूवुरसंख्यकाः ।
कथिता च गवां सृष्टिस्तया च पूरितं जगत् ॥ १२ ॥
पूजां चकार भगवान् सुरभ्याश्च पुरा मुने ।
ततो बभूव तत्पूजा त्रिषु लोकेषु दुर्लभा ॥ १३ ॥
दीपान्वितापरदिने श्रीकृष्णस्याज्ञया हरेः ।
बभूव सुरभिः पूज्या धर्मवक्त्रादिदं श्रुतम् ॥ १४ ॥
ध्यानं स्तोत्रं मूलमन्त्रं यद्यत्यूजाविधिक्रमम् ।
वेदोक्तं च महाभाग निबोध कथयामि ते ॥ १५ ॥
ॐ सुरभ्यै नम इति मन्त्रस्तस्याः षडक्षरः ।
सिद्धो लक्षजपेनैव भक्तानां कल्पपादपः ॥ १६ ॥
ध्यानं यजुर्वेदगीतं तस्याः पूजा च सर्वतः ।
ऋद्धिदा वृद्धिदा चैव मुक्तिदा सर्वकामदा ॥ १७ ॥
लक्ष्मीस्वरूपां परमां राधासहचरीं पराम् ।
गवामधिष्ठातृदेवीं गवामाद्यां गवां प्रसूम् ॥ १८ ॥
पवित्ररूपां पूतां च भक्तानां सर्वकामदाम् ।
यया पूतं सर्वविश्वं तां देवीं सुरभिं भजे ॥ १९ ॥
घटे वा धेनुशिरसि बन्धस्तम्भे गवामपि ।
शालग्रामे जलाग्नौ वा सुरभिं पूजयेद्‌ द्विजः ॥ २० ॥
दीपान्वितापरदिने पूर्वाह्ने भक्तिसंयुतः ।
यः पूजयेच्च सुरभिं स च पूज्यो भवेद्‍भुवि ॥ २१ ॥
एकदा त्रिषु लोकेषु वाराहे विष्णुमायया ।
क्षीरं जहार सुरभिश्चिन्तिताश्च सुरादयः ॥ २२ ॥
ते गत्वा ब्रह्मलोके च ब्रह्माणं तुष्टुवुस्तदा ।
तदाज्ञया च सुरभिं तुष्टाव पाकशासनः ॥ २३ ॥
पुरन्दर उवाच
नमो देव्यै महादेव्यै सुरभ्यै च नमो नमः ।
गवां बीजस्वरूपायै नमस्ते जगदम्बिके ॥ २४ ॥
नमो राधाप्रियायै च पद्मांशायै नमो नमः ।
नमः कृष्णप्रियायै च गवां मात्रे नमो नमः ॥ २५ ॥
कल्पवृक्षस्वरूपायै सर्वेषां सततं परे ।
क्षीरदायै धनदायै बुद्धिदायै नमो नमः ॥ २६ ॥
शुभायै च सुभद्रायै गोप्रदायै नमो नमः ।
यशोदायै कीर्तिदायै धर्मदायै नमो नमः ॥ २७ ॥
स्तोत्रश्रवणमात्रेण तुष्टा हृष्टा जगत्प्रसूः ।
आविर्बभूव तत्रैव ब्रह्मलोके सनातनी ॥ २८ ॥
महेन्द्राय वरं दत्त्वा वाञ्छितं चापि दुर्लभम् ।
जगाम सा च गोलोकं ययुर्देवादयो गृहम् ॥ २९ ॥
बभूव विश्वं सहसा दुग्धपूर्णं च नारद ।
दुग्धं घृतं ततो यज्ञस्ततः प्रीतिः सुरस्य च ॥ ३० ॥
इदं स्तोत्रं महापुण्यं भक्तियुक्तश्च यः पठेत् ।
स गोमान् धनवांश्चैव कीर्तिमान्पुत्रवांस्तथा ॥ ३१ ॥
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ।
इह लोके सुखं भुक्त्वा यात्यन्ते कृष्णमन्दिरे ॥ ३२ ॥
सुचिरं निवसेत्तत्र करोति कृष्णसेवनम् ।
न पुनर्भवनं तत्र ब्रह्मपुत्रो भवेत्ततः ॥ ३३ ॥


सुरभीची माहिती -

नारायण म्हणाले, "ती गाईची अधिदेवता असून ती सुरभी गोलोकातच उत्पन्न झाली. एकदा राधानाथ राधा व गोपिकांसह वृंदावनात गेले. तेथे बराच कालापर्यंत त्यांनी एकांतात विहार केला. तेव्हा भगवंताला दूध प्यावेसे वाटले. त्यावेळी आपल्या डाव्या बाजूतून त्यांनी सुरभीला उत्पन्न केले. ती सवत्स व दुभती धेनू असून तिच्या वत्साला मनोरथ म्हणतात. त्या धेनूला पाहिल्यावर दामाने एका भांडयात तिचे दूध काढले. ते अमृताहूनही मधुर दूध भगवान पिऊ लागले. पण अचानकपणे त्यांच्या हातातून भांडे निसटले व ते जेथे पडले तेथे दुधाचे सरोवर झाले. ते अत्यंत विस्तृत असे शंभर योजनेपर्यंत प्रचंड होते. गोलोकात क्षीरसरोवर म्हणून ते विख्यात आहे.

ते सरोवर गोपी व राधा यांना पुष्करणीइतके प्रिय झाले. त्याचवेळी जेवढे गोप होते तेवढयाच आणखी कित्येक सवत्स कामधेनू सुरभीच्या शरीरातून प्रकट झाल्या. पुढे त्याच्याच संततीने जग व्यापले आहे. प्रथम भगवंताने तिचे पूजन केले. नंतर त्रिभुवनात ती पूजिली जाऊ लागली. कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेस त्या सुरभीची पूजा करावी.

"ॐ सुरभ्यै नमः ।" ह्या तिच्या षडाक्षरी मंत्राचा लक्ष जप केल्यास मंत्र सिद्ध होतो. हा मंत्र म्हणजे कल्पतरूच आहे.

यजुर्वेदात तिचे ध्यान सांगितले आहे. तिचे पूजन समृद्धी प्राप्त करून देते. तसेच मुक्ती मिळून सर्व मनोरथ पूर्ण होते. कारण ती राधेची सखी आहे. गाईमधील ती पहिली गाय
असून गाईंची अधिदेवता आहे. ही गोमाता पवित्ररूपिणी भक्तांची मनोरथ पूर्ण करणारी असून जगात पवित्र आहे. अशा त्या सुरभी देवीचे मी भजन करतो. असे म्हणून घरात अथवा गाईच्या मस्तकावर, गाय बांधतो त्या खांबावर, शालग्रामामध्ये, पाण्यात, अग्नीत तिचे ब्राह्मणाने पूजन करावे. कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेस सकाळी भक्तीयुक्त मनाने तिची पूजा केल्यास तो भूलोकात मान्य होतो. पूर्वी एकदा वराह कल्पात विष्णु मायेच्या प्रभावामुळे सुरभीने त्रैलोक्यातील दूध नाहीसे केले. तेव्हा सर्व देव ब्रह्मदेवाकडे गेले व त्याच्या आज्ञेवरून इंद्राने सुरभीचे स्तवन केले. इंद्र म्हणाला, "हे महादेवी, हे सुरभीदेवी तुला नमस्कार असो, तूच त्रैलोक्यातील गोमातांची बीजरूपी देवता आहेस. तू लक्ष्मीच्या अंशापासून उत्पन्न झालीस. कल्पवृक्षाप्रमाणे सर्वांना प्रिय अशा तुला मी नमस्कार करतो. तू क्षीर, बुद्धी, धन देणारी आहेस, हे देवी, माझा तुला नमस्कार असो. हे शुभदे, तू कल्याणरूपिणी, गाई-बैल उत्पन्न करणारी आहेस. तुला प्रणाम असो. हे देवी, तू यश, कीर्ती, धर्म आहेस. मी तुजपुढे लोटांगण घालतो."

हे स्तोत्र ऐकल्यावर ती गोमाता प्रसन्न झाली व ब्रह्मलोकी इंद्रासमोर प्रकट होऊन तिने महेंद्रास वर दिला. नंतर ती गोलोकी निघून गेली. पुढे विश्वात दुधाची पूर्णता झाली. देवही तृप्त झाले. जो हे स्तोत्र भक्तीने पठण करतो तो गोमान्, धनवान, कीर्तिवान, पुत्रवान् होतो व तीर्थस्नानाचे पुण्य प्राप्त करून घेतो. त्याला यज्ञात दीक्षाग्रहण केल्याचे फळ मिळते. तो शेवटी कृष्णमंदिरी पोहोचतो व कृष्णाची सेवा करतो. तो पुनर्जन्मापासून मुक्त होतो व सुरभीच्या कृपेमुळे तो कृष्णभक्त होतो."


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे
सुरभ्युपाख्यानवर्णनं नामेकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९ ॥

अध्याय एकोणपन्नासावा समाप्त

GO TOP