श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
नवमः स्कन्धः
त्रयोदशोऽध्यायः


गङ्‌गोपाख्यानवर्णनम्

नारद उवाच
कलेः पञ्चसहस्राब्दे समतीते सुरेश्वर ।
क्व गता सा महाभाग तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १ ॥
श्रीनारायण उवाच
भारतं भारतीशापात्समागत्येश्वरेच्छया ।
जगाम तत्र वैकुण्ठे शापान्ते पुनरेव सा ॥ २ ॥
भारती भारतं त्यक्त्वा तज्जगाम हरेः पदम् ।
पद्मावती च शापान्ते गङ्‌गा सा चैव नारद ॥ ३ ॥
गङ्‌गा सरस्वती लक्ष्यीश्चैतास्तिस्रः प्रिया हरेः ।
तुलसीसहिता ब्रह्मंश्चतस्रः कीर्तिताः श्रुतौ ॥ ४ ॥
नारद उवाच
केनोपायेन सा देवी विष्णुपादाब्जसम्भवा ।
ब्रह्मकमण्डलुस्था च श्रुता शिवप्रिया च सा ॥ ५ ॥
बभूव सा मुनिश्रेष्ठ गङ्‌गा नारायणप्रिया ।
अहो केन प्रकारेण तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६ ॥
श्रीनारायण उवाच
पुरा बभूव गोलोके सा गङ्‌गा द्रवरूपिणी ।
राधाकृष्णाङ्‌गसम्भूता तदंशा तत्स्वरूपिणी ॥ ७ ॥
द्रवाधिष्ठातृदेवी या रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
नवयौवनसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता ॥ ८ ॥
शरन्मध्याह्नपद्मास्या सस्मिता सुमनोहरा ।
तप्तकाञ्चनवर्णाभा शरच्चन्द्रसमप्रभा ॥ ९ ॥
स्निग्धप्रभातिसुस्निग्धा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी ।
सुपीनकठिनश्रोणिः सुनितम्बयुगंधरा ॥ १० ॥
पीनोन्नतं सुकठिनं स्तनयुग्मं सुवर्तुलम् ।
सुचारुनेत्रयुगलं सुकटाक्षं सुवंक्रिमम् ॥ ११ ॥
वंक्रिमं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम् ।
सिन्दूरबिन्दुललितं सार्धं चन्दनबिन्दुभिः ॥ १२ ॥
कस्तूरीपत्रिकायुक्तं गण्डयुग्मं मनोरमम् ।
बन्धूककुसुमाकारमधरोष्ठं च सुन्दरम् ॥ १३ ॥
पक्वदाडिमबीजाभदन्तपंक्तिसमुज्ज्वलम् ।
वाससी वह्निशुद्धे च नीवीयुक्ते च बिभ्रती ॥ १४ ॥
सा सकामा कृष्णपार्श्वे समुवास सुलज्जिता ।
वाससा मुखमाच्छाद्य लोचनाभ्यां विभोर्मुखम् ॥ १५ ॥
निमेषरहिताभ्यां च पिबन्ती सततं मुदा ।
प्रफुल्लवदना हर्षान्नवसङ्‌गमलालसा ॥ १६ ॥
मूर्च्छिता प्रभुरूपेण पुलकाङ्‌कितविग्रहा ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र विद्यमाना च राधिका ॥ १७ ॥
गोपीत्रिंशत्कोटियुक्ता चन्द्रकोटिसमप्रभा ।
कोपेनारक्तपद्मास्या रक्तपङ्‌कजलोचना ॥ १८ ॥
पीतचम्पकवर्णाभा गजेन्द्रमन्दगामिनी ।
अमूल्यरत्‍ननिर्माणनानाभूषणभूषिता ॥ १९ ॥
अमूल्यरत्‍नखचितममूल्यं वह्निशौचकम् ।
पीतवस्त्रस्य युगलं नीवीयुक्तं च बिभ्रती ॥ २० ॥
स्थलपद्मप्रभामुष्टं कोमलं च सुरञ्जितम् ।
कृष्णदत्तार्घ्यसंयुक्तं विन्यसन्ती पदाम्बुजम् ॥ २१ ॥
रत्‍नेन्द्रसारनिर्माणविमानादवरुह्य सा ।
सेव्यमाना च ऋषिभिः श्वेतचामरवायुना ॥ २२ ॥
कस्तूरीबिन्दुभिर्युक्तं चन्दनेन समन्वितम् ।
दीप्तदीपप्रभाकारं सिन्दूरं बिन्दुशोभितम् ॥ २३ ॥
दधती भालमध्ये च सीमन्ताधःस्थलोज्ज्वले ।
पारिजातप्रसूनानां मालायुक्तं सुवंक्रिमम् ॥ २४ ॥
सुचारुकबरीभारं कम्पयन्ती सुकम्पिता ।
सुचारुरागसंयुक्तमोष्ठं कम्पयती रुषा ॥ २५ ॥
गत्वोवास कृष्णपार्श्वे रत्‍नसिंहासने शुभे ।
सखीनां च समूहैश्च परिपूर्णा विभोः प्रिया ॥ २६ ॥
तां दृष्ट्वा च समुत्तस्थौ कृष्णः सादरपूर्वकम् ।
सम्भाष्य मधुरालापैः सस्मितश्च ससंभ्रमः ॥ २७ ॥
प्रणेमुरतिसन्त्रस्ता गोपा नम्रात्मकन्धराः ।
तुष्टुवुस्ते च भक्त्या च तुष्टाव परमेश्वरः ॥ २८ ॥
उत्थाय गङ्‌गा सहसा स्तुतिं बहु चकार सा ।
कुशलं परिपप्रच्छ भीतातिविनयेन च ॥ २९ ॥
नम्रभागस्थिता त्रस्ता शुष्ककण्ठोष्ठतालुका ।
ध्यानेन शरणायत्ता श्रीकृष्णचरणाम्बुजे ॥ ३० ॥
तां हृत्पद्मस्थितां कृष्णो भीतायै चाभयं ददौ ।
बभूव स्थिरचित्ता सा सर्वेश्वरवरेण च ॥ ३१ ॥
ऊर्ध्वसिंहासनस्थां च राधां गङ्‌गा ददर्श सा ।
सुस्निग्धां सुखदृश्यां च ज्वलन्तीं ब्रह्मतेजसा ॥ ३२ ॥
असंख्यब्रह्मणः कर्त्रीमादिसृष्टेः सनातनीम् ।
सदा द्वादशवर्षीयां कन्याभिनवयौवनाम् ॥ ३३ ॥
विश्ववृन्दे निरुपमां रूपेण च गुणेन च ।
शान्तां कान्तामनन्तां तामाद्यन्तरहितां सतीम् ॥ ३४ ॥
शुभां सुभद्रां सुभगां स्वामिसौभाग्यसंयुताम् ।
सौन्दर्यसुन्दरीं श्रेष्ठां सर्वासु सुन्दरीषु च ॥ ३५ ॥
कृष्णार्धाङ्‌गां कृष्णसमां तेजसा वयसा त्विषा ।
पूजितां च महालक्ष्मीं लक्ष्म्या लक्ष्मीश्वरेण च ॥ ३६ ॥
प्रच्छाद्यमानां प्रभया सभामीशस्य सुप्रभाम् ।
सखीदत्तं च ताम्बूलं भुक्तवन्तीं च दुर्लभम् ॥ ३७ ॥
अजन्यां सर्वजननीं धन्यां मान्यां च मानिनीम् ।
कृष्णप्राणाधिदेवीं च प्राणप्रियतमां रमाम् ॥ ३८ ॥
दृष्ट्वा रासेश्वरीं तृप्तिं न जगाम सुरेश्वरी ।
निमेषरहिताभ्यां च लोचनाभ्यां पपौ च ताम् ॥ ३९ ॥
एतस्मिन्नन्तरे राधा जगदीशमुवाच सा ।
वाचा मधुरया शान्ता विनीता सस्मिता मुने ॥ ४० ॥
राधोवाच
केयं प्राणेश कल्याणी सस्मिता त्वन्मुखाम्बुजम् ।
पश्यन्ती सस्मितं पार्श्वे सकामा वक्रलोचना ॥ ४१ ॥
मूर्च्छां प्राप्नोति रूपेण पुलकाङ्‌कितविग्रहा ।
वस्त्रेण मुखमाच्छाद्य निरीक्षन्ती पुनः पुनः ॥ ४२ ॥
त्वं चापि तां संनिरीक्ष्य सकामः सस्मितः सदा ।
मयि जीवति गोलोके भूता दुर्वृत्तिरीदृशी ॥ ४३ ॥
त्वमेव चैव दुर्वृत्तं वारं वारं करोषि च ।
क्षमां करोमि प्रेम्णा च स्त्रीजातिः स्निग्धमानसा ॥ ४४ ॥
संगृह्येमां प्रियामिष्टां गोलोकाद्‌ गच्छ लम्पट ।
अन्यथा न हि ते भद्रं भविष्यति व्रजेश्वर ॥ ४५ ॥
दृष्टस्त्वं विरजायुक्तो मया चन्दनकानने ।
क्षमा कृता मया पूर्वं सखीनां वचनादहो ॥ ४६ ॥
त्वया मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं पुरा ।
देहं तत्याज विरजा नदीरूपा बभूव सा ॥ ४७ ॥
कोटियोजनविस्तीर्णा ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा ।
अद्यापि विद्यमाना सा तव सत्कीर्तिरूपिणी ॥ ४८ ॥
गृहं मयि गतायां च पुनर्गत्वा तदन्तिके ।
उच्चै रुरोद विरजे विरजे चेति संस्मरन् ॥ ४९ ॥
तदा तोयात्समुत्थाय सा योगात्सिद्धयोगिनी ।
सालङ्‌कारा मूर्तिमती ददौ तुभ्यं च दर्शनम् ॥ ५० ॥
ततस्तां च समाक्षिप्य वीर्याधानं कृतं त्वया ।
ततो बभूवुस्तस्यां च समुद्राः सप्त एव च ॥ ५१ ॥
दृष्टस्त्वं शोभया गोप्या युक्तश्चम्पककानने ।
सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया ॥ ५२ ॥
शोभा देहं परित्यज्य जगाम चन्द्रमण्डले ।
ततस्तस्याः शरीरं च स्निग्धं तेजो बभूव ह ॥ ५३ ॥
संविभज्य त्वया दत्तं हृदयेन विदूयता ।
रत्‍नाय किञ्चित्स्वर्णाय किञ्चिन्मणिवराय च ॥ ५४ ॥
किञ्चित्स्त्रीणां मुखाब्जेभ्यः किञ्चिद्राज्ञे च किञ्चन ।
किञ्चित्किसलयेभ्यश्च पुष्पेभ्यश्चापि किञ्चन ॥ ५५ ॥
किञ्चित्कलेभ्यः पक्वेभ्यः सस्येभ्यश्चापि किञ्चन ।
नृपदेवगृहेभ्यश्च संस्कृतेभ्यश्च किञ्चन ॥ ५६ ॥
किञ्चिन्नूतनपत्रेभ्यो दुग्धेभ्यश्चापि किञ्चन ।
दृष्टस्त्वं प्रभया गोप्या युक्तो वृन्दावने वने ॥ ५७ ॥
सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया ।
प्रभा देहं परित्यज्य जगाम सूर्यमण्डले ॥ ५८ ॥
ततस्तस्याः शरीरं च तीव्रं तेजो बभूव ह ।
संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा प्ररुदता पुरा ॥ ५९ ॥
विसृष्टं चक्षुषोः कृष्ण लज्जया मद्‍भयेन च ।
हुताशनाय किञ्चिच्च यक्षेभ्यश्चापि किञ्चन ॥ ६० ॥
किञ्चित्पुरुषसिंहेभ्यो देवेभ्यश्चापि किञ्चन ।
किञ्चिद्विष्णुजनेभ्यश्च नागेभ्योऽपि च किञ्चन ॥ ६१ ॥
ब्राह्मणेभ्यो मुनिभ्यश्च तपस्विभ्यश्च किञ्चन ।
स्त्रीभ्यः सौभाग्ययुक्ताभ्यो यशस्विभ्यश्च किञ्चन ॥ ६२ ॥
तत्तु दत्त्वा च सर्वेभ्यः पूर्वं प्ररुदितं त्वया ।
शान्तिगोप्या युतस्त्वं च दृष्टोऽसि रासमण्डले ॥ ६३ ॥
वसन्ते पुष्पशय्यायां माल्यवांश्चन्दनोक्षितः ।
रत्‍नप्रदीपैर्युक्ते च रत्‍ननिर्माणमन्दिरे ॥ ६४ ॥
रत्‍नभूषणभूषाढ्यो रत्‍नभूषितया सह ।
तया दत्तं च ताम्बूलं भुक्तवांश्च पुरा विभो ॥ ६५ ॥
सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया ।
शान्तिर्देहं परित्यज्य भिया लीना त्वयि प्रभो ॥ ६६ ॥
ततस्तस्याः शरीरं च गुणश्रेष्ठं बभूव ह ।
संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा प्ररुदता पुरा ॥ ६७ ॥
विश्वे तु विपिने किञ्चिद्ब्रह्मणे च मयि प्रभो ।
शुद्धसत्त्वस्वरूपायै किञ्चिल्लक्ष्म्यै पुरा विभो ॥ ६८ ॥
त्वन्मन्त्रोपासकेभ्यश्च शाक्तेभ्यश्चापि किञ्चन ।
तपस्विभ्यश्च धर्माय धर्मिष्ठेभ्यश्च किञ्चन ॥ ६९ ॥
मया पूर्वं च त्वं दृष्टो गोप्या च क्षमया सह ।
सुवेषयुक्तो मालावान् गन्धचन्दनचर्चितः ॥ ७० ॥
रत्‍नभूषितया गन्धचन्दनोक्षितया सह ।
सुखेन मूर्च्छितस्तल्पे पुष्पचन्दनचर्चिते ॥ ७१ ॥
श्लिष्टो निद्रितया सद्यः सुखेन नवसङ्‌गमात् ।
मया प्रबोधिता सा च भवांश्च स्मरणं कुरु ॥ ७२ ॥
गृहीतं पीतवस्त्रं च मुरली च मनोहरा ।
वनमालाकौस्तुभश्चाप्यमूल्यं रत्‍नकुण्डलम् ॥ ७३ ॥
पश्चात्प्रदत्तं प्रेम्णा च सखीनां वचनादहो ।
लज्जया कृष्णवर्णोऽभूद्‍भवान् पापेन यः प्रभो ॥ ७४ ॥
क्षमा देहं परित्यज्य लज्जया पृथिवीं गता ।
ततस्तस्याः शरीरं च गुणश्रेष्ठं बभूव ह ॥ ७५ ॥
संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा प्ररुदता पुनः ।
किञ्चिद्दत्तं विष्णवे च वैष्णवेभ्यश्च किञ्चन ॥ ७६ ॥
धार्मिकेभ्यश्च धर्माय दुर्बलेभ्यश्च किञ्चन ।
तपस्विभ्योऽपि देवेभ्यः पण्डितेभ्यश्च किञ्चन ॥ ७७ ॥
एतत्ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।
त्वद्‌गुणं चैव बहुशो न जानामि परं प्रभो ॥ ७८ ॥
इत्येवमुक्त्वा सा राधा रक्तपङ्‌कजलोचना ।
गङ्‌गां वक्तुं समारेभे नम्रास्यां लज्जितां सतीम् ॥ ७९ ॥
गङ्‌गा रहस्यं विज्ञाय योगेन सिद्धयोगिनी ।
तिरोभूय सभामध्ये स्वजलं प्रविवेश सा ॥ ८० ॥
राधा योगेन विज्ञाय सर्वत्रावस्थितां च ताम् ।
पानं कर्तुं समारेभे गण्डूषात्सिद्धयोगिनी ॥ ८१ ॥
गङ्‌गा रहस्यं विज्ञाय योगेन सिद्धयोगिनी ।
श्रीकृष्णचरणाम्भोजे विवेश शरणं ययौ ॥ ८२ ॥
गोलोके सा च वैकुण्ठे ब्रह्मलोकादिके तथा ।
ददर्श राधा सर्वत्र नैव गङ्‌गां ददर्श सा ॥ ८३ ॥
सर्वत्र जलशून्यं च शुष्कपङ्‌कं च गोलकम् ।
जलजन्तुसमूहैश्च मृतदेहैः समन्वितम् ॥ ८४ ॥
ब्रह्मविष्णुशिवानन्तधर्मेन्द्रेन्दुदिवाकराः ।
मनवो मुनयः सर्वे देवसिद्धतपस्विनः ॥ ८५ ॥
गोलोकं च समाजग्मुः शुष्ककण्ठोष्ठतालुकाः ।
सर्वे प्रणेमुर्गोविन्दं सर्वेशं प्रकृतेः परम् ॥ ८६ ॥
वरं वरेण्यं वरदं वरिष्ठं वरकारणम् ।
गोपिकागोपवृन्दानां सर्वेषां प्रवरं प्रभुम् ॥ ८७ ॥
निरीहं च निराकारं निर्लिप्तं च निराश्रयम् ।
निर्गुणं च निरुत्साहं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ ८८ ॥
स्वेच्छामयं च साकारं भक्तानुग्रहकारकम् ।
सत्त्वस्वरूपं सत्येशं साक्षिरूपं सनातनम् ॥ ८९ ॥
परं परेशं परमं परमात्मानमीश्वरम् ।
प्रणम्य तुष्टुवुः सर्वे भक्तिनम्रात्मकन्धराः ॥ ९० ॥
सगद्‌गदाः साश्रुनेत्राः पुलकाङ्‌कितविग्रहाः ।
सर्वे संस्तूय सर्वेशं भगवन्तं परात्परम् ॥ ९१ ॥
ज्योतिर्मयं परं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ।
अमूल्यरत्‍ननिर्माणचित्रसिंहासनस्थितम् ॥ ९२ ॥
सेव्यमानं च गोपालैः श्वेतचामरवायुना ।
गोपालिकानृत्यगीतं पश्यन्तं सस्मितं मुदा ॥ ९३ ॥
प्राणाधिकप्रियतमं राधावक्षःस्थलस्थितम् ।
तया प्रदत्तं ताम्बूलं भुक्तवन्तं सुवासितम् ॥ ९४ ॥
परिपूर्णतमं रासे ददृशुश्च सुरेश्वरम् ।
मुनयो मनवः सिद्धास्तापसाश्च तपस्विनः ॥ ९५ ॥
प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुः परमविस्मयम् ।
परस्परं समालोक्य प्रोचुस्ते च चतुर्मुखम् ॥ ९६ ॥
निवेदितं जगन्नाथं स्वाभिप्रायमभीप्सितम् ।
ब्रह्मा तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुं कृत्वा स्वदक्षिणे ॥ ९७ ॥
वामतो वामदेवं च जगाम कृष्णसन्निधिम् ।
परमानन्दयुक्तं च परमानन्दरूपिणीम् ॥ ९८ ॥
सर्वं कृष्णमयं धाता ददर्श रासमण्डले ।
सर्वं समानवेषं च समानासनसंस्थितम् ॥ ९९ ॥
द्विभुजं मुरलीहस्तं वनमालाविभूषितम् ।
मयूरपिच्छचूडं च कौस्तुभेन विराजितम् ॥ १०० ॥
अतीव कमनीयं च सुन्दरं शान्तविग्रहम् ।
गुणभूषणरूपेण तेजसा वयसा त्विषा ॥ १०१ ॥
परिपूर्णतमं सर्वं सर्वैश्वर्यसमन्वितम् ।
किं सेव्यं सेवकं किं वा दृष्ट्वा निर्वक्तुमक्षमः ॥ १०२ ॥
क्षणं तेजः स्वरूपं च रूपं तत्र स्थितं क्षणम् ।
निराकारं च साकारं ददर्श द्विविधं क्षणम् ॥ १०३ ॥
एकमेव क्षणं कृष्णं राधया रहितं परम् ।
प्रत्येकासनसंस्थं च तया सार्धं च तत्क्षणम् ॥ १०४ ॥
राधारूपधरं कृष्णं कृष्णरूपं कलत्रकम् ।
किं स्त्रीरूपं च पुरुषं विधाता ध्यातुमक्षमः ॥ १०५ ॥
हृत्पद्मस्थं च श्रीकृष्णं ध्यात्वा ध्यानेन चक्षुषा ।
चकार स्तवनं भक्त्या परिहारमनेकधा ॥ १०६ ॥
ततः स्वचक्षुरुन्मील्य पुनश्च तदनुज्ञया ।
ददर्श कृष्णमेकं च राधावक्षःस्थलस्थितम् ॥ १०७ ॥
स्वपार्षदैः परिवृतं गोपीमण्डलमण्डितम् ।
पुनः प्रणेमुस्तं दृष्ट्वा तुष्टुवुः परमेश्वरम् ॥ १०८ ॥
तदभिप्रायमाज्ञाय तानुवाच रमेश्वरः ।
सर्वात्मा स च सर्वज्ञः सर्वेशः सर्वभावनः ॥ १०९ ॥
श्रीभगवानुवाच
आगच्छ कुशलं ब्रह्मन्नागच्छ कमलापते ।
इहागच्छ महादेव शश्वत्कुशलमस्तु वः ॥ ११० ॥
आगता हि महाभागा गङ्‌गानयनकारणात् ।
गङ्‌गा च चरणाम्भोजे भयेन शरणं गता ॥ १११ ॥
राधेमां पातुमिच्छन्ती दृष्ट्वा मत्सन्निधानतः ।
दास्यामीमां च भवतां यूयं कुरुत निर्भयाम् ॥ ११२ ॥
श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा सस्मितः कमलोद्‍भवः ।
तुष्टाव राधामाराध्यां श्रीकृष्णपरिपूजिताम् ॥ ११३ ॥
वक्त्रैश्चतुर्भिः संस्तूय भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।
धाता चतुर्णां वेदानामुवाच चतुराननः ॥ ११४ ॥
चतुरानन उवाच
गङ्‌गा त्वदङ्‌गसम्भूता प्रभोश्च रासमण्डले ।
युवयोर्द्रवरूपा सा मुग्धयोः शङ्‌करस्वनात् ॥ ११५ ॥
कृष्णांशा च त्वदंशा च त्वत्कन्यासदृशी प्रिया ।
त्वन्मन्त्रग्रहणं कृत्वा करोतु तव पूजनम् ॥ ११६ ॥
भविष्यति पतिस्तस्या वैकुण्ठेशश्चतुर्भुजः ।
भूस्थायाः कलया तस्याः पतिर्लवणवारिधिः ॥ १ रे ७ ॥
गोलोकस्था च या गङ्‌गा सर्वत्रस्था तथाम्बिके ।
तदम्बिका त्वं देवेशी सर्वदा सा त्वदात्मजा ॥ ११८ ॥
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा स्वीचकार च सस्मिता ।
वहिर्बभूव सा कृष्णपादाङ्‌गुष्ठनखाग्रतः ॥ ११९ ॥
तत्रैव सत्कृता शान्ता तस्थौ तेषां च मध्यतः ।
उवास तोयादुत्थाय तदधिष्ठातृदेवता ॥ १२० ॥
तत्तोयं ब्रह्मणा किञ्चित्स्थापितं च कमण्डलौ ।
किञ्चिद्दधार शिरसि चन्द्रार्धकृतशेखरः ॥ १२१ ॥
गङ्‌गायै राधिकामन्त्रं प्रददौ कमलोद्‍भवः ।
तत्स्तोत्रं कवचं पूजां विधानं ध्यानमेव च ॥ १२२ ॥
सर्वं तत्सामवेदोक्तं पुरश्चर्याक्रमं तथा ।
गङ्‌गा तामेव सम्पूज्य वैकुण्ठं प्रययौ सह ॥ १२३ ॥
लक्ष्मीः सरस्वती गङ्‌गा तुलसी विश्वपावनी ।
एता नारायणस्यैव चतस्रो योषितो मुने ॥ १२४ ॥
अथ तं सस्मितः कृष्णो ब्रह्माणं समुवाच सः ।
सर्वकालस्य वृत्तान्तं दुर्बोधमविपश्चितम् ॥ १२५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच
गृहाण गङ्‌गां हे ब्रह्मन् हे विष्णो हे महेश्वर ।
शृणु कालस्य वृत्तान्तं मत्तो ब्रह्मन्निशामय ॥ १२६ ॥
यूयं च येऽन्ये देवाश्च मुनयो मनवस्तथा ।
सिद्धा यशस्विनश्चैव ये येऽत्रैव समागताः ॥ १२७ ॥
एते जीवन्ति गोलोके कालचक्रविवर्जिते ।
जलाप्लुते सर्वविश्वं जातं कल्पक्षयोऽधुना ॥ १२८ ॥
ब्रह्माद्या येऽन्यविश्वस्थास्ते विलीनाधुना मयि ।
वैकुण्ठं च विना सर्वं जलमग्नं च पद्मज ॥ १२९ ॥
गत्वा सृष्टिं कुरु पुनर्ब्रह्मलोकादिकं भवम् ।
स्वं ब्रह्माण्डं विरचय पश्चाद्‌ गङ्‌गा प्रयास्यति ॥ १३० ॥
एवमन्येषु विश्वेषु सृष्टौ ब्रह्मादिकं पुनः ।
करोम्यहं पुनः सृष्टिं गच्छ शीघ्रं सुरैः सह ॥ १३१ ॥
गतो बहुतरः कालो युष्माकं च चतुर्मुखाः ।
गताः कतिविधास्ते च भविष्यन्ति च वेधसः ॥ १३२ ॥
इत्युक्त्वा राधिकानाथो जगामान्तःपुरे मुने ।
देवा गत्वा पुनः सृष्टिं चक्रुरेव प्रयत्‍नतः ॥ १३३ ॥
गोलोके च स्थिता गङ्‌गा वैकुण्ठे शिवलोकके ।
ब्रह्मलोके स्थितान्यत्र यत्र यत्र पुरः स्थिता ॥ १३४ ॥
तत्रैव सा गता गङ्‌गा चाज्ञया परमात्मनः ।
निर्गता विष्णुपादाब्जात्तेन विष्णुपदी स्मृता ॥ १३५ ॥
इत्येवं कथितं ब्रह्मन् गङ्‌गोपाख्यानमुत्तमम् ।
सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३६ ॥


गंगा नारायणप्रिय झाली -

नारदमुनी नारायण ऋषींना म्हणाले, "हे महात्म्या देवाधिदेवा, कलीची पाच हजार वर्षे संपल्यावर ती गंगा कोठे गेली, हे मला सांगा." श्री नारायणमुनी म्हणाले, "हे नारदा, ईश्वरी इच्छा व शापाची समाप्ती झाल्यावर ती पुनः वैकुंठाला गेली. भारती (सरस्वती) तीही भारतवर्ष सोडून हरीच्या स्थानी पुनः प्राप्त झाली. अशारीतीने शापाचा अंत झाल्यावर त्या गंगा, सरस्वती व पद्मा पुनः वैकुंठाप्रत पोहोचल्या. गंगा, लक्ष्मी, सरस्वती ह्या हरीला फार प्रिय आहेत. हे नारदा, तुलसीसह मी तुला आता चार शुभ स्त्रिया निवेदन केल्या."

नारद म्हणाले, "हे नारायणमुने, ती देवी विष्णूच्या पदकमलापासून कोणत्या निमित्ताने उत्पन्न झाली ? ब्रह्मदेवाच्या कमंडलूत ती कशी राहिली ? ती शिवाची पत्नी झाल्याचे मी ऐकले आहे. तेव्हा हे कसे घडले ? गंगा नारायणाला कोणत्या उपायाने प्रिय झाली ? हे मुनीवर्य, आपण सांप्रत याविषयी सविस्तर निवेदन करा." श्री नारायणमुनी म्हणाले, "हे ब्रह्मपुत्रा, गंगा गोकुळात द्रवरूप झाल्यावर राधाकृष्णाच्या अंशभूत रूपाने त्याच्या स्वरूपात विलीन झाली. ती द्रवाची अधिष्ठात्री देवता झाली व भूलोकात सर्वोत्तम म्हणून विख्यात झाली. ती नवयौवना सर्व आभरणांनी सुशोभित दिसत असे. तिचे मुख शरदऋतूतील मध्यान्ह कालच्या कमलाप्रमाणे होते व ती हास्यमुखामुळे शोभून दिसत होती. तिची शरीरकांती तप्त सुवर्णाप्रमाणे मनोहर होती. शरद्‍कालातील चंद्रमण्याप्रमाणे तिची शोभा होती, शुद्ध सत्व हे तिचे स्वरूप होते. तिचा श्रोणीभाग अत्यंत कठीण व पुष्ट होता. सुंदर नितंबावर तिचे वस्त्र ठीक बसले होते. पुष्ट, उचललेले, वर्तुळाकार, कठीण असे तिचे स्तनयुगुल होते. तिचे नेत्रद्वय कटाक्षयुक्त व सुंदर, वक्र होते. तिची वेणीही वक्र व मालतीच्या पुष्पांनी शोभून दिसत होती. तो सर्व केशालप चंदन व शेंदराच्या बिंदूंनी मनोहर दिसत होता.

दोन्ही गंडस्थळे कस्तुरीपत्राने युक्त व मनोहर होती. असण्याच्या पुष्पाप्रमाणे तिच्या ओष्ठांचा आकार होता. पक्व डाळिंबातील दाण्यांप्रमाणे तिचे दंत सुशोभित होते. त्यामुळे मुखकमल उज्वल दिसत होते.

तिचे वस्त्र अग्नीप्रमाणे शुद्ध व गाठ बांधले असे होते. अशी ती देवी काममोहित झाल्यामुळे लज्जित होऊन कृष्णाच्या मागे उभी राहिली. तिने वस्त्राने आपले मुख झाकले होते व अनिमिष नेत्रांनी ती त्या कृष्णाकडे चोरून पहात होती.

अत्यंत आनंदामुळे तिचे वदन प्रसन्न झाले होते. नव्याने होणार्‍या समागमासाठी ती उत्कंठित झाली होती. प्रभूच्या रूपाकडे पाहून ती पूर्ण मोहवश झाली. तिच्या अंगावर शहारा आला.

त्यावेळी तीस कोटी गोपी सभोवार असलेली राधा तेथे प्राप्त होती. रागामुळे तिचे नेत्र आरक्त बनले होते. तिचे वदन लाल कमलाप्रमाणे भासत होते. पिवळ्या चाफ्याप्रमाणे तिची कांती दिसत होती. तिची गती गजाप्रमाणे मंद होती.

नाना अमूल्य रत्नांच्या आभरणांनी ती सुशोभित झाली होती. रत्नजडित व अमूल्य असे अग्नीप्रमाणे शुद्ध पिवळया रंगाचे वस्त्र तिने परिधान केले होते. त्या वस्त्राला सुंदर नीवी होती. कमलप्रभेने युक्त, कोमल व अति मनोहर, कृष्णाने दिलेल्या अध्यनि युक्त असे पदकमल टाकणारी अशी देवी सर्वोत्तम विमानातून तेथे उतरली. श्वेत चामरांनी वारा घालीत ऋषी सेवा करीत होते. कस्तुरी व चंदन या बिंदूनी ती युक्त होती. प्रज्वलित दीपाप्रमाणे ती उज्वल होती. मस्तकावर मध्यभागी शेंदुराचे बिंदू रोखलेले होते. पुष्पमाला भांगाखाली धारण केल्या होत्या. पारिजात पुष्पाच्या माला ती ल्याली होती. तेव्हा ती थरथर कापणारी रागाने युक्त अशी राधा श्रीकृष्णाच्या बाजूला असलेल्या एक रत्नजडित सिंहासनावर येऊन बसली.

ती सख्यांनी परिवेष्टित होती. त्या प्रिय राधेला अवलोकन करताच हरी उठला. आदराने उभा राहिला. तो गडबडून गेला. हसतमुखाने व मधुर शब्दांनी तो तिच्याशी बोलू लागला. सर्व गोपदेव मस्तक नम्र करून तिला वारंवार प्रणाम करू लागले. सर्वजण भक्तिपूर्वक तिची स्तुती करू लागले.

त्याच वेळी एकाएकी गंगाही उठली व तिची अत्यंत स्तुती करू लागली. ती भयभीत झाली होती. तरीही श्रद्धायुक्त मनाने तिने राधेला कुशल प्रश्न विचारले. गंगा नीच स्थानी उभी राहिली. भीतीमुळे तिचा कंठ, ओष्ठ व तालू सुकून गेली होती. ध्यानाने ती श्रीकृष्णाच्या चरणकमली लीन झाली. हृदयकमलात स्थिर असलेल्या देवीने ती भयभीत झाल्याचे अवलोकन करून तिला अभय दिले व वर देऊन तिचे मन स्थिर केले.

सिंहासनावर बसलेल्या आणि ब्रह्मतेजाने जिचे मुखकमल तळपत आहे अशा प्रेमळ राधेला त्या गंगेने अवलोकन केले. असंख्य ब्रह्मदेव उत्पन्न करणारी, सृष्टीच्या उत्पत्तीचे कारण असलेली, सनातन, नित्य बाराव्या वर्षाप्रमाणे तरुण असलेली, रूपाने अनुपमेय अशी, शांत, सुंदर, अनंत, आद्यरहित, अंतरहित अशी ती सती, नित्य शुभ, सुभद्रा, सुभगा, सौभाग्यमंडित, सौंदर्यसुंदरी, सर्वांत श्रेष्ठ अशी, कृष्णाचे अर्धांगरूप असलेली अशी ती राधा स्वतेजाने तळपत होती.

ती अत्यंत तेजस्वी होती. कृष्णाच्या तुलनेशी योग्य अशी, लक्ष्मी व लक्ष्मीश्वर हे जिची पूजा करीत असत, अशी ती महालक्ष्मी, स्वयंप्रभायुक्त ईश्वराची कांती आच्छादून टाकणारी, तांबूल भक्षण करणारी, जन्ममृत्यूरहित, सर्वांची जननी, सर्वमान्य अशी मानिनी, कृष्णाच्या प्राणांची अधिदेवता असलेली अशी ती राधा कृष्णाला प्राणाहूनही प्रिय होती.

ती सुरेश्वरी, ती राकेश्वरी, रमेला पाहून अशी तृप्त झाली नाही. जणू तिने आपल्या नेत्रांनी तिला पिऊन टाकले आणि ती राधा अत्यंत मधुरवाणीने जगदीश्वराला, हसतमुखाने, शांतपणे व नम्रपणाने म्हणाली,

"हे प्राणेश्वरा, ही हसतमुखाने तुझ्याकडे टक लावून पहाणारी कल्याणी कोण ? तुजकडे पाहून हिच्या नेत्रात काम जागा झाला असून त्यामुळे तिचे नेत्र वक्र झाले आहेत. तुझ्यामुळे हिचे शरीर रोमांचित झले असून कामविव्हलतेने ही जणू मूर्च्छितच होणार असे दिसते. आपल्या वस्त्राने मुख आच्छादून ही तुजकडे पहात आहे. तूही हिच्याकडे पाहून कामातुर व आनंदित झाला आहेस. हे हृदयेश्वरा, मी गोलोकी जिवंत असताना तुला ही दुर्बुद्धी का बरे व्हावी ? तू नेहमीच असे दुर्वर्तन करीत असतोस. पण सांप्रत मी तुला क्षमा करते, कारण स्त्रियांचे हृदय कोमल असते.

हे लंपटा, आता या आपल्या प्रियेला घेऊन तू गोलोकातून सत्वर निघून जा. नाहीतर हे व्रजेश्वरा, तुझे कदापीही कल्याण होणार नाही. पूर्वीदखील त्या चंदनवनात विरजा नावाच्या गोपीबरोबर मी तुला क्रीडा करताना पाहिले आहे. माझ्या सख्यांना दिलेल्या वचनामुळे मी त्यावेळीही क्षमाच केली. माझ्या शब्दामुळे तू गुप्त झालास. विरजानेदेखील देहत्याग करून ती नदीरूप झाली. ती नदी कोटी योजने विस्तीर्ण होती. ती आता विद्यमान असून त्याच्या चौपट विस्तृत झाली आहे व तुझी कीर्ती गात आहे.

मी त्यावेळी स्वस्थानी गेल्यावर तू पुन्हा त्या विरजेजवळ गेलास आणि 'हे विरजे, हे विरजे !' असे म्हणून रडू लागलास. तेव्हा ती योगिनी योगबलाने उदकातून बाहेर आली. सालंकृत व साकार होऊन तुला भेटली, तेव्हाही तू तिच्या ठायी रत झालास आणि वीर्यदान केलेस. त्यामुळे तिच्या उदरातून सप्तसमुद्र जन्माला आले.

त्यानंतर शोभा नावाच्या गोपीबरोबर तू चाफ्याच्या वनात क्रीडा करू लागलास, तेव्हाही माझा शब्द ऐकताच तू गुप्त झालास. शोभा देह टाकून चंद्रलोकाप्रत गेली. तिचे शरीर मंद पण तेजोरूप झाले. तू अत्यंत दुःखित झालास.

शोभेचे तेज तू इतरांना वाटून दिलेस. रत्न, सुवर्ण, उत्तम मणी, स्त्रियांचे मुखकमल यांना तू थोडे थोडे तेज दिलेस. उरलेले राजाला, पल्लवांना, पुष्पांना, पक्व फलांना, धान्यांना, तृणांच्या देवघरांना, काही पदार्थांना, नवीन पत्रांना व दुग्ध या ठिकाणी ते तेज वाटलेस.

हे कृष्णा, त्यानंतर प्रभा नावाच्या गोपीसह तू वृंदावनात क्रीडा करीत होतास. तेव्हाही तू तसाच गुप्त झालास. देहत्याग करून प्रभा सूर्यमंडलात गेली. तेव्हाही तिचे तेजोरूप स्वरूप तू अत्यंत दुःखित होऊन रडत रडत इतर ठिकाणी वाटलेस.

हे कृष्णा, केवळ माझ्या भीतीमुळे, तसेच लज्जेमुळे ते दोन्ही नेत्रांपासून निर्माण झालेले तेज तू अग्नी, यक्ष, शूर पुरुष, देव, विष्णुभक्त, काही नाग, ब्राह्मण, मुनीश्रेष्ठ, तपस्वी, सौभाग्यवती स्त्रिया, तसेच काही यशस्वी पुरुष यांना वाटलेस. त्यानंतरही तू खूप रडलास.

काही काळानंतर रासमंडलात तू शांती नावाच्या गोपीबरोबर क्रीडा केलीस. तेथे रत्नांनी युक्त व दीपांनी वेढलेल्या मंदिरात वसंत ऋतूमध्ये, चंदनाचा लेप लावून, पुष्पमाला परिधान करून तू शृंगारित होऊन बसला होतास.
ती शांताही रत्नमण्यांनी विभूषित व शांत होती.

हे प्रभो, तिने दिलेला तांबूल तू आवडीने भक्षण केलास. पण माझ्या शब्दाबरोबर तू तेथेच गुप्त झालास. शांताही तुझ्यातच लीन झाली. तिचे शरीर श्रेष्ठ गुणांनी युक्त झाले. अत्यंत प्रेमाने तू रोदन करीत ते सर्व विश्वात विभागलेस.

काही अरण्यात, काही ब्राह्मणांनी, काही शुद्ध व सत्त्वस्वरूप असलेल्या मला दिलेस. काही लक्ष्मीला, मंत्रोपासकांना, शक्तींना, तपस्व्यांना, धर्माला, धार्मिकांना असे ते गुणरूप वाटलेस.

तसेच एकदा उत्कृष्ट वेषभूषा केलेल्या मालांनी युक्त, सुगंधी पदार्थासह चंदनाची उटी लावलेल्या तुला क्षमा नावाच्या दासीबरोबर मी पाहिले. तू पुष्पे व चंदन यांनी परिपूर्ण अशा शय्येवर निद्रित झाला होतास. तुमचा दोघांचाही सुखाने समागम झाला होता. तीही तुझ्या शेजारी पहुडली होती. त्यावेळी मी तुम्हा दोघांनाही उठविले. तू ते आता आठव. त्याचवेळी मी तुझे पीत वस्त्र, मनोहर, मुरली, वनमाला, कौस्तुभ, अमूल्य रत्नकुंडले ही सर्वच काढून घेतली, पण माझ्या सख्यांनी विनंती केल्यामुळे मी तुला सर्व परत दिली.

हे प्रभो, त्यावेळी आपली पापी मुद्रा लज्जेमुळे काळीठिक्कर पडली. क्षमेने सत्वर देहत्याग करून ती पृथ्वीवर निघून गेली. त्यावेळी तिचे शरीर उत्तम गुणरूप झाले. तेव्हा अत्यंत रोदन करीत ते तू विष्णूला, विष्णूभक्तांना, धार्मिकांना, धर्माला, दुर्बलांना, तसेच उरलेले तपस्व्यांना वाटून दिलेस.

हे प्रभो, अशारीतीने मी तुझे अपराध सांप्रत तुला निवेदन केले. तुला आता आणखी काय सांगू ? तुझे सगळे गुण मी जाणीत नाही काय ?"

असे म्हणून राधेने गंगेकडे पाहिले. ती अत्यंत लज्जित झाली होती. त्या सलज्ज गंगेला राधा काहीतरी बोलणर इतक्यात योगसामर्थ्याने ती गुप्त झाली आणि तिने उदकात प्रवेश केला. पण राधेनेही तिचे अस्तित्व अवलोकन केले व तीही सिद्धयोगिनी असल्याने तिने ते उदक घटाघटा पिण्यास सुरुवात केली. पण त्याचवेळी गंगेने हे जाणले व तिने श्रीकृष्णाच्या चरणांत स्वतःच्या योगबलाने प्रवेश केला व ती श्रीकृष्णाच्या आश्रयाने राहू लागली.

गोकुळ, वैकुंठ, भूलोक अशा सर्व ठिकाणी राधेने तिचा शोध केला, पण तिला गंगादर्शन झाले नाही. सर्व प्रदेश जलशून्य झाले. सर्व गोलोक वाळलेल्या चिखलाप्रमाणे भासू लागला. त्यात असंख्य जंतु मरून पडले होते. तेव्हा ब्रह्मा, विष्गु, महेश, शिव, अनंत, धर्म, इंद्र, चंद्र, सूर्य, मनू, सर्व देव, सिद्ध, तपस्वी गोलोकी प्राप्त झाले. सर्वांचे कंठ, ओठ, तालू सर्व काही शुष्क झाले होते. त्या सर्वांनी सर्वेश्वर अशा गोविंदाला वंदन केले

तो श्रीकृष्णच सर्वश्रेष्ठ, भजन करण्यास योग्य, वर देणारा, उत्तमाचे कारण असलेला, सर्व गोप व गोपिका या सर्वांचा स्वामी असा परमात्मा होता. तो निरिच्छ, निराकार, दोषांनी लिप्त न झालेला, आश्रयशून्य, निरंजन, स्वेच्छापूर्ण असल्यामुळे कधी कधी साकार होत असे.

तो साकार होऊन भक्तांवर अनुग्रह करीत असे. सत्त्वरूप, सत्येश्वर, सनातन, साक्षीरूप, पर, परेश, परम व परमात्मा अशा त्या ईश्वराची त्यांनी भक्तियुक्त अंतःकरणाने स्तुती केली. ते सर्वजण सद्‌गदित झाले. ते साश्रु नयनांनी व अंगावर काटे येऊन स्तुती करू लागले. जो ज्योतिर्मय आहे, सर्वांचे कारण आहे, अमूल्य रत्नांनी परिवेष्ठित सिंहासनावर आरूढ झाला आहे, गोपाल शुभ्र चवर्‍यांनी ज्याला वारा घालीत आहेत, जो मधुर हास्यमुक्त होऊन गोपींची नृत्ये पहात आहे, राधेला प्राणप्रिय असा, ज्याच्या वक्षस्थलावर राधा स्थित झाली आहे, अशा त्या परिपूर्ण देवभूत तत्वाला मुनी, मानव, सिद्ध, तापस व तपस्वी यांनी प्रत्यक्ष पाहिले. तेव्हा ते अत्यंत आनंदित झाले. त्यांना परम आश्चर्य वाटले. त्यांनी एकमेकांकडे दृष्टीक्षेप करून ब्रह्मदेवाला सुचविले. तेव्हा उजव्या बाजूला विष्णु व डाव्या बाजूला वामदेव यांसह ब्रह्मदेव कृष्णाजवळ गेला.

त्या रासमंडळात परमानंदयुक्त व परमानंदरूप अशा कृष्णाला सर्वांनी पाहिले. तेथे सर्वत्रच कृष्णमय होते. सर्वजण सारख्याच आसनावर व सारख्याच वेषाने स्थित होते. ज्याच्या हातात मुरली आहे, जे वनमालांनी सुशोभित आहे, ज्यांच्या मस्तकावर मयूरपिच्छे आहेत, कौस्तुभ मण्यांनी जे विराजित आहे, अतिशय प्रेक्षणीय, सुंदर, शांतस्वरूप, गुण, भूषणे, रूप, तेज, वय, अंगकांती यांनी अत्यंत परिपूर्ण, असे सर्वही ऐश्वर्यसंपन्न होते. त्या रासमंडळात सेव्य व सेवक यातील भेद समजत नव्हता. क्षणभर तेजोरूप व क्षणभर मूर्तिमान असे निराकार, साकार असे विविध प्रकारचे ते दिसू लागले.

क्षणभरच राधेशिवाय व क्षणातच तिच्यासह प्रत्येक आसनावर विराजमान झालेला, तर कधी राधेचे रूप घेतलेला, तर कधी कृष्णरूप झालेली राधा अशी विविध रूपे ब्रह्मदेवाला क्षणोक्षणी दिसत होती. स्त्रीरूप व पुरुषरूप कोणते हे जाणण्यात ब्रह्मदेवही समर्थ झाला नाही. तेव्हा हृदयात कृष्णरूपाचे ध्यान करून त्याने भक्तीपूर्वक त्याचे स्तवन केले व सर्वांना क्षमा करण्याबद्दल अनेक उपायांनी विनंती केली.

अखेर श्रीकृष्णाच्याच आज्ञेने त्याने आपले नेत्र उघडले तेव्हा त्याच्या वक्षस्थलावर राधा स्थित असल्याचे त्याला दिसले. त्याच्याभोवती पार्षद उभे होते. तसेच चोहोबाजूला गोपींनी त्याला वेढलेले होते. अशा त्या भगवानाला पाहून सर्वांनी त्याला नमस्कार केला व त्याची स्तुती केली. नंतर तो सर्वेश्वर, सर्वज्ञ व सर्वांचे उतपत्तीस्थान असलेला रमापती म्हणाला, "हे ब्रह्मदेवा, ये. हे कमलापते, हे महादेवा, येथे या. तुमचे निरंतर कल्याण होवो. तुम्ही सर्वजण त्या पुण्यवान उदार गंगेला नेण्यासाठी आला आहात. पण अत्यंत भयभीत होऊन ती सांप्रत माझ्या चरणकमलात विलय पावून राहिली आहे. ती माझ्याजवळ असल्याने राधा तिला पिऊन टाकण्याची इच्छा करीत आहे, पण तरी मी तिला तुमच्या स्वाधीन करतो. तुम्ही हिला भयरहित करा."

श्रीकृष्णाचे हे भाषण ऐकल्यावर ब्रह्मदेवाने किंचित हास्य केले. नंतर श्रीकृष्ण जिचे पूजन करतो अशा त्या राधेची ब्रह्मदेवाने स्तुती केली. भक्तीमुळे ज्याचे मस्तक व देह नम्र झाला आहे अशा त्या ब्रह्मदेवाने आपल्या चतुर्मुखांनी विविध वेद म्हटले. ब्रह्मदेव म्हणाला, "हे देवी, ही गंगा रासमंडळात तुझ्या व कृष्णाच्या अंशापासूनच निर्माण झालेली आहे. ती द्रवरूप आहे. वस्तुतः कृष्णांगापासून व तुझ्याच अंशापासून ती निर्माण झाल्यामुळे ती तुला कन्यारूप आहे. तुझ्याच मंत्रांचे उच्चार करून तिला तुझे पूजन करू दे. चतुर्भुज वैकुंठेश्वर तिचा पती होईल. अशा रूपाने ती गंगा भूलोकी गेल्यावर समुद्र हा तिचा पती होईल, हे देवी, हे अंबिके, गोलोकी असलेली ही गंगा देवीरूप असून तू तिची माता आहेस."

ब्रह्मदेवाचे हे म्हणणे राधेने मान्य केले. ती क्षणभर हसली. तेव्हा निर्भय होऊन गंगा कृष्णाच्या पायाच्या अंगठयाच्या नखातून बाहेर पडली. त्या ठिकाणी तिचा सत्कार झाला, ती उदकाची शांत अधिष्ठात्री देवता, मध्यभागी येऊन उभी राहिली. तेव्हा त्यातील काही उदक ब्रह्मदेवाने कमंडलूत ठेवले. काही उदक शंकराने मस्तकावर धारण केले. ब्रह्मदेवाने गंगेला राधिकेचा मंत्र सांगितला. तसेच तिचे स्तोत्र, कवच, पूजाविधाने व ध्यान याविषयी सर्व काही तिला सांगितले. तसेच सोमवेदोक्त पुरश्चरणाचा प्रकार तिला सांगितला. शेवटी सर्व विधीप्रमाणे राधेचे पूजन करून गंगा वैकुंठात निघून गेली.

हे नारदा, लक्ष्मी, सरस्वती, गंगा, तुलसी ह्या सर्व नारायणाच्या भार्या होत. नंतर त्या कृष्णाने हसतमुखाने, अत्यंत दुर्बोध असा कालाचा वृत्तांत ब्रह्मदेवाला निवेदन केला. तो म्हणाला, "हे ब्रह्मदेवा, हे विष्णो, हे शंकरा, गंगेचा स्वीकार करा. हे ब्रह्मदेवा, मी आता कालाचा वृत्तांत सांगतो तो श्रवण करा. तुम्ही सर्व देव, मुनी, मनू सिद्ध तसेच येथे उपस्थित असलेले सर्वजण, कालचक्र नसलेल्या गोलोकात जिवंत आहात. पण यावेळी विश्व पाण्यात बुडल्यामुळे कल्पाचा क्षय झाला आहे. त्यामुळे विश्वातील सर्व ब्रह्मलोक वगैरे सर्व माझ्यात लीन झाले आहेत. हे पद्मोद्‌भवा, वैकुंठ लोक सोडला तर सर्व काही उदकात विलय पावले आहेत.

आता तुम्ही सर्वजण जाऊन ब्रह्मलोक वगैरे सर्व लोक निर्माण करा. तसेच पुनः सृष्टी उत्पन्न करा. म्हणजे गंगा येईल. मी त्या सृष्टीतील ब्रह्मादिक उत्पन्न करतो. हे ब्रह्मदेवा, तू देवांसह सृष्टी उत्पन्न करण्यास जा. कारण आता तुमचा बराच काल निघून गेला आहे. तुमच्यासारखे असे अनेक ब्रह्मदेव पुढे निर्माण होतील. त्या प्रत्येक स्थळी परमात्म्याच्या आज्ञेने ही गंगा तेथे जाईल. ती विष्णूच्या पदकमलापासून उत्पन्न झाल्यामुळे तिला विष्णुपदी असे म्हणतात."

"हे नारदा, याप्रमाणे मी तुला गंगेचे सर्व आख्यान निवेदन केले. हे सर्व श्रवणाने सुख व मोक्ष प्राप्त होतो. आता यानंतर तुला आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे ?"


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
नवमस्कन्धे गङ्‌गोपाख्यानवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥

अध्याय तेरावा समाप्त

GO TOP