श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
नवमः स्कन्धः
द्वादशोऽध्यायः


गङ्‌गोपाख्यानवर्णनम्

श्रीनारायण उवाच
ध्यानं च कण्वशाखोक्तं सर्वपापप्रणाशनम् ।
श्वेतपङ्‌कजवर्णाभां गङ्‌गां पापप्रणाशिनीम् ॥ १ ॥
कृष्णविग्रहसम्भूतां कृष्णतुल्यां परां सतीम् ।
वह्निशुद्धांशुकाधानां रत्‍नभूषणभूषिताम् ॥ २ ॥
शरत्पूर्णेन्दुशतकमृष्टशोभाकरां पराम् ।
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् ॥ ३ ॥
नारायणप्रियां शान्तां तत्सौभाग्यसमन्विताम् ।
बिभ्रतीं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम् ॥ ४ ॥
सिन्दूरबिन्दुललितं सार्धं चन्दनबिन्दुभिः ।
कस्तूरीपत्रकं गण्डे नानाचित्रसमन्वितम् ॥ ५ ॥
पक्वबिम्बविनिन्द्याच्छचार्वोष्ठपुटमुत्तमम् ।
मुक्तापंक्तिप्रभामुष्टदन्तपंक्तिमनोरमम् ॥ ६ ॥
सुचारुवक्त्रनयनं सकटाक्षं मनोहरम् ।
कठिनं श्रीफलाकारं स्तनयुग्मं च बिभ्रतीम् ॥ ७ ॥
बृहच्छ्रोणि सुकठिनां रम्भास्तम्भविनिन्दिताम् ।
स्थलपद्मप्रभामुष्टपादपद्मयुगं वरम् ॥ ८ ॥
रत्‍नपादुकसंयुक्तं कुङ्‌कुमाक्तं सयावकम् ।
देवेन्द्रमौलिमन्दारमकरन्दकणारुणम् ॥ ९ ॥
सुरसिद्धमुनीन्द्रैश्च दत्तार्घसंयुतं सदा ।
तपस्विमौलिनिकरभ्रमरश्रेणिसंयुतम् ॥ १० ॥
मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणां कामिनां सर्वभोगदम् ।
वरां वरेण्यां वरदां भक्तानुग्रहकारिणीम् ॥ ११ ॥
श्रीविष्णोः पददात्रीं च भजे विष्णुपदीं सतीम् ।
इत्यनेनैव ध्यानेन ध्यात्वा त्रिपथगां शुभाम् ॥ १२ ॥
दत्त्वा सम्पूजयेद्‌ ब्रह्मन्नुपचाराणि षोडश ।
आसनं पाद्यमर्ध्यं च स्नानीयं चानुलेपनम् ॥ १३ ॥
धूपं दीपं च नैवेद्यं ताम्बूलं शीतलं जलम् ।
वसनं भूषणं माल्यं गन्धमाचमनीयकम् ॥ १४ ॥
मनोहरं सुतल्पं च देयान्येतानि षोडश ।
दत्त्वा भक्त्या च प्रणमेत्संस्तूय सम्पुटाञ्जलिः ॥ १५ ॥
सम्पूज्यैव प्रकारेण सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।
नारद उवाच
श्रोतुमिच्छामि देवेश लक्ष्मीकान्त जगत्पते ॥ १६ ॥
विष्णोर्विष्णुपदीस्तोत्रं पापघ्नं पुण्यकारकम् ।
श्रीनारायण उवाच
शृणु नारद वक्ष्यामि पापघ्नं पुण्यकारकम् ॥ १७ ॥
शिवसङ्‌गीतसंमुग्धश्रीकृष्णाङ्‌गसमुद्‍भवाम् ।
राधाङ्‌गद्रवसंयुक्तां तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ १८ ॥
यज्जन्म सृष्टेरादौ च गोलोके रासमण्डले ।
सन्निधाने शङ्‌करस्य तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ १९ ॥
गोपैर्गोपीभिराकीर्णे शुभे राधामहोत्सवे ।
कार्तिकीपूर्णिमायां च तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ २० ॥
कोटियोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये लक्षगुणा ततः ।
समावृता या गोलोके तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ २१ ॥
षष्टिलक्षयोजना या ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा ।
समावृता या वैकुण्ठे तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ २२ ॥
त्रिंशल्लक्षयोजना या दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः ।
आवृता ब्रह्मलोके या तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ २३ ॥
त्रिंशल्लक्षयोजना या दैर्घ्ये चतुर्गुणा ततः ।
आवृता शिवलोके या तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ २४ ॥
लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये सप्तगुणा ततः ।
आवृता धुवलोके या तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ २५ ॥
लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः ।
आवृता चन्द्रलोके या तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम्॥ २६ ॥
षष्टिसहस्रयोजना या दैर्घ्ये दशगुणा ततः ।
आवृता सूर्यलोके या तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ २७ ॥
लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः ।
आवृता या तपोलोके तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ २८ ॥
सहस्रयोजनायामा दैर्घ्ये दशगुणा ततः ।
आवृता जनलोके या तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ २९ ॥
दशलक्षयोजना या दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः ।
आवृता या महर्लोके तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ ३० ॥
सहस्रयोजनायामा दैर्घ्ये शतगुणा ततः ।
आवृता या च कैलासे तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ ३१ ॥
शतयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये दशगुणा ततः ।
मन्दाकिनी येन्द्रलोके तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ ३२ ॥
पाताले भोगवती च विस्तीर्णा दशयोजना ।
ततो दशगुणा दैर्घ्ये तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ ३३ ॥
क्रोशैकमात्रविस्तीर्णा ततः क्षीणा च कुत्रचित् ।
क्षितौ चालकनन्दा या तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ ३४ ॥
सत्ये या क्षीरवर्णा च त्रेतायामिन्दुसन्निभा ।
द्वापरे चन्दनाभा या तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ ३५ ॥
जलप्रभा कलौ या च नान्यत्र पृथिवीतले ।
स्वर्गे च नित्यं क्षीराभा तां गङ्‌गां प्रणमाम्यहम् ॥ ३६ ॥
यत्तोयकणिकास्पर्शे पापिनां ज्ञानसम्भवः ।
ब्रह्महत्यादिकं पापं कोटिजन्मार्जितं दहेत् ॥ ३७ ॥
इत्येवं कथिता ब्रह्मन् गङ्‌गापद्मैकविंशतिः ।
स्तोत्ररूपं च परमं पापघ्नं पुण्यजीवनम् ॥ ३८ ॥
नित्यं यो हि पठेद्‍भक्त्या सम्पूज्य च सुरेश्वरीम् ।
सोऽश्वमेधफलं नित्यं लभते नात्र संशयः ॥ ३९ ॥
अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्स्त्रियम् ।
रोगात्प्रमुच्यते रोगी बन्धान्मुक्तो भवेद्‌ ध्रुवम् ॥ ४० ॥
अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पण्डितः ।
यः पठेत्प्रातरुत्थाय गङ्‌गास्तोत्रमिदं शुभम् ॥ ४१ ॥
शुभं भवेच्च दुःस्वप्ने गङ्‌गास्नानफलं लभेत् ।
श्रीनारायण उवाच
स्तोत्रेणानेन गङ्‌गा च स्तुत्वा चैव भगीरथः ॥ ४२ ॥
जगाम तां गृहीत्वा च यत्र नष्टाश्च सागराः ।
वैकुण्ठं ते ययुस्तूर्णं गङ्‌गायाः स्पर्शवायुना ॥ ४३ ॥
भगीरथेन सा नीता तेन भागीरथी स्मृता ।
इत्येवं कथितं सर्वं गङ्‌गोपाख्यानमुत्तमम् ॥ ४४ ॥
पुण्यदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।
नारद उवाच
कथं गङ्‌गा त्रिपथगा जाता भुवनपावनी ॥ ४५ ॥
कुत्र वा केन विधिना तत्सर्वं वद मे प्रभो ।
तत्रस्थाश्च जना ये ये ते च किं चक्रुरुत्तमम् ॥ ४६ ॥
एतत्सर्वं तु विस्तीर्णं कृत्वा वक्तुमिहार्हसि ।
श्रीनारायणाय उवाच
कार्तिक्यां पूर्णिमायां तु राधायाः सुमहोत्सवः ॥ ४७ ॥
कृष्णः सम्पूज्य तां राधामुवास रासमण्डले ।
कृष्णेन पूजितां तां तु सम्पूज्य हृष्टमानसाः ॥ ४८ ॥
ऊषुर्ब्रह्मादयः सर्वे ऋषयः शौनकादयः ।
एतस्मिन्नन्तरे कृष्णसङ्‌गीता च सरस्वती ॥ ४९ ॥
जगौ सुन्दरतालेन वीणया च मनोहरम् ।
तुष्टो ब्रह्मा ददौ तस्यै रत्‍नेन्द्रसारहारकम् ॥ ५० ॥
शिवो मणीन्द्रसारं तु सर्वब्रह्माण्डदुर्लभम् ।
कृष्णः कौस्तुभरत्‍नं च सर्वरत्‍नात्परं वरम् ॥ ५१ ॥
अमूल्यरत्‍ननिर्माणं हारसारं च राधिका ।
नारायणश्च भगवान् ददौ मालां मनोहराम् ॥ ५२ ॥
अमूल्यरत्‍ननिर्माणं लक्ष्मीः कनककुण्डलम् ।
विष्णुमाया भगवती मूलप्रकृतिरीश्वरी ॥ ५३ ॥
दुर्गा नारायणीशाना ब्रह्मभक्तिं सुदुर्लभाम् ।
धर्मबुद्धिं च धर्मश्च यशश्च विपुलं भवे ॥ ५४ ॥
वह्निशुद्धांशुकं वह्निर्वायुश्च मणिनूपुरान् ।
एतस्मिन्नन्तरे शम्भुर्ब्रह्मणा प्रेरितो मुहुः ॥ ५५ ॥
जगौ श्रीकृष्णसङ्‌गीतं रासोल्लाससमन्वितम् ।
मूर्च्छां प्रापुः सुराः सर्वे चित्रपुत्तलिका यथा ॥ ५६ ॥
कष्टेन चेतनां प्राप्य ददृशू रासमण्डले ।
स्थलं सर्वं जलाकीर्णं राधाकृष्णविहीनकम् ॥ ५७ ॥
अत्युच्चै रुरुदुः सर्वे गोपा गोप्यः सुरा द्विजाः ।
ध्यानेन ब्रह्मा बुबुधे सर्वं तीर्थमभीप्सितम् ॥ ५८ ॥
गतश्च राधया सार्धं श्रीकृष्णो द्रवतामिति ।
ततो ब्रह्मादयः सर्वे तुष्टुवुः परमेश्वरम् ॥ ५९ ॥
स्वमूर्तिं दर्शय विभो वाञ्छितं वरमेव नः ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र वाग्बभूवाशरीरिणी ॥ ६० ॥
तामेव शुश्रुवुः सर्वे सुव्यक्तां मधुरान्विताम् ।
सर्वात्माहमियं शक्तिर्भक्तानुग्रहविग्रहा ॥ ६१ ॥
ममाप्यस्याश्च देहेन कर्तव्यं च किमावयोः ।
मनवो मानवाः सर्वे मुनयश्चैव वैष्णवाः ॥ ६२ ॥
मन्मन्त्रपूता मां द्रष्टुमागमिष्यन्ति मत्पदम् ।
मूर्तिं द्रष्टुं च सुव्यक्तां यदीच्छथ सुरेश्वराः ॥ ६३ ॥
करोतु शम्भुस्तत्रैवं मदीयं वाक्यपालनम् ।
स्वयं विधातस्त्वं ब्रह्मन्नाज्ञां कुरु जगद्‌गुरुम् ॥ ६४ ॥
कर्तुं शास्त्रविशेषं च वेदाङ्‌गं सुमनोहरम् ।
अपूर्वमन्त्रनिकरैः सर्वाभीष्टफलप्रदैः ॥ ६५ ॥
स्तोत्रैश्च निकरैर्ध्यानैर्युतं पूजाविधिक्रमैः ।
मन्मन्त्रकवचस्तोत्रं कृत्वा यत्‍नेन गोपनम् ॥ ६६ ॥
भवन्ति विमुखा येन जना मां तत्करिष्यति ।
सहस्रेषु शतेष्वेको मन्मन्त्रोपासको भवेत् ॥ ६७ ॥
जना मन्मन्त्रपूताश्च गमिष्यन्ति च मत्पदम् ।
अन्यथा न भविष्यन्ति सर्वे गोलोकवासिनः ॥ ६८ ॥
निष्कलं भविता सर्वं ब्रह्माण्डं चैव ब्रह्मणः ।
जनाः पञ्चप्रकाराश्च युक्ताः स्रष्टुं भवे भवे ॥ ६९ ॥
पृथिवीवासिनः केचित्केचित्स्वर्गनिवासिनः ।
इदं कर्तुं महादेवः करोति देवसंसदि ॥ ७० ॥
प्रतिज्ञां सुदृढां सद्यस्ततो मूर्तिं च द्रक्ष्यति ।
इत्येवमुक्त्वा गगने विरराम सनातनः ॥ ७१ ॥
तच्छ्रुत्वा जगतां धाता तमुवाच शिवं मुदा ।
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ज्ञानेशो ज्ञानिनां वरः ॥ ७२ ॥
गङ्‌गातोयं करे कृत्वा स्वीकारं च चकार सः ।
संयुक्तं विष्णुमायाया मन्त्रौघैः शास्त्रमुत्तमम् ॥ ७३ ॥
वेदसारं करिष्यामि प्रतिज्ञापालनाय च ।
गङ्‌गातोयमुपस्मृश्य मिथ्या यदि वदेज्जनः ॥ ७४ ॥
स याति कालसूत्रं च यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।
इत्युक्ते शङ्‌करे ब्रह्मन् गोलोके सुरसंसदि ॥ ७५ ॥
आविर्बभूव श्रीकृष्णो राधया सहितस्ततः ।
तं सुदृष्ट्वा च संहृष्टास्तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम् ॥ ७६ ॥
परमानन्दपूर्णाश्च चकुश्च पुनरुत्सवम् ।
कालेन शम्भुर्भगवान् मुक्तिदीपं चकार सः ॥ ७७ ॥
इत्येवं कथितं सर्वं सुगोप्यं च सुदुर्लभम् ।
स एव द्रवरूपा सा गङ्‌गा गोलोकसम्भवा ॥ ७८ ॥
राधाकृष्णाङ्‌गसम्भूता भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।
स्थाने स्थाने स्थापिता सा कृष्णेन च परात्मना ।
कृष्णस्वरूपा परमा सर्वब्रह्माण्डपूजिता ॥ ७९ ॥


सागरपुत्रांचा उद्धार -

श्रीनारायणमुनी म्हणाले, "हे नारदमुने, हे ब्रह्मपुत्रा, असे कण्वशाखेत सांगितलेले ध्यान आहे. श्वेतवर्णाच्या कमलाप्रमाणे कांती असलेली देवी सर्व पापांचा नाश करते. ती कृष्णाच्या शरीरापासून उत्पन्न झाली आहे. ती कृष्णाप्रमाणेच असून परम साध्वी आहे. तिने अग्नीप्रमाणे शुभ्र वस्त्र परिधान केले आहे. ती रत्नालंकारांनी विभूषित आहे.

शरदऋतूतील पूर्ण चंद्राप्रमाणे तिची कांती शुद्ध आहे. ती हसतमुख असल्याने प्रसन्न दिसते. तिचे तारुण्य नित्य आणि निरंतर आहे. ती नारायणास प्रिय आहे.

ती शांतस्वरूप असून सौभाग्य व मालतीपुष्पांनी युक्त आहे. सुंदर केशालाप तिला शोभून दिसत आहे.

शेंदूर व चंदनाच्या बिंदूने ती युक्त असून नानाप्रकारच्या चित्रांनी ती युक्त आहे. सुशोभित गंडस्थळावरील कस्तुरीपत्राने ती विभूषित आहे.

तिची कांती पिकलेल्या तोंडल्याप्रमाणे तेजस्वी आहे. मोत्यांच्या पंक्तीप्रमाणे तिच्या दंतपक्ती आहेत. त्यामुळे ती मनोहर दिसत आहे. कटाक्षयुक्त मनोरम मुखकमलांनी ती युक्त असून तिचे स्तनयुगल फळाप्रमाणे रेखीव आहेत. अतिशय कठीण व विस्तीर्ण श्रोणी, केळीच्या खांबांना तुच्छ करणारे उरूयुगुल व स्थलावरील पद्मप्रभेला कःपदार्थ मानणार्‍या पादकमलापर्यंत वस्त्र धारण करणारी असून तिचे पादकमल रत्ने व पादुकांनी शोभायमान दिसत आहेत. कुंकुमयुक्त यावक नावाचे अलंकार तिने धारण केले आहेत.

देव, सिद्ध, मुनीश्रेष्ठ यांनी दिलेले व देवेंद्राच्या मस्तकावरील मंदारपुष्पांच्या कणांनी लाल झालेले, अध्यनि सर्वदा युक्त, तपस्व्यांच्या मस्तकावरील भ्रमरपंक्तींनी वेष्टित व मुमुक्षूंना मुक्ती देणारे, कामी पुरुषांना भोग देणारे असे तिचे स्वरूप आहे.

ती श्रेष्ठ, भजन करण्यास योग्य, वरदायिनी, भक्तावर अनुग्रह करणारी, विष्णूपदी अशी ती, तिचे मी नित्य भजन करतो. अशाप्रकारे ध्यान करून तिची पूजा करावी.

हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, षोडशोपचारांनी तिची पूजा करून तिला आसन द्यावे. पाद्य, अर्ध्य, स्नान, अनुलेपन, धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल, शीतल जल, वस्त्र, भूषण, माल्य, गंध, आचमन, सुंदर शय्या हे सोळा उपचार करून तिची पूजा करावी. हात जोडून तिला वंदन करावे. असे तिचे पूजन केल्यावर पूजकाला अश्वमेधाचे पुण्य मिळते." नारायणमुनीने पूजाविधी सांगितला. नंतर नारदमुनी म्हणाले, "हे विष्णो, हे देवेशा, हे लक्ष्मीकांत, हे जगत्पते, मला पापनाश करणारे, पुण्यकारक विष्णूपदीचे स्तोत्र सांगा. ते ऐकण्याची मला अनिवार इच्छा आहे."

श्रीनारायण म्हणाले, "हे नारदा, ते पापनाश करणारे स्तोत्र मी तुला सांगतो. शंकराने ते उत्तमरीतीने गायिले आहे. त्यामुळे श्रीकृष्ण संतुष्ट झाला. त्याच्या अंगापासून उत्पन्न झालेल्या राधेच्या अंगच्या द्रवाने युक्त असलेल्या गंगेला मी प्रणाम करतो.

शंकराच्या संन्निध गोलोकी रासमंडलात सृष्टीच्या आरंभकाली जिचा जन्म झाला त्या गंगेला मी वंदन करतो. कार्तिकी पौर्णिमेच्या दिवशी गोप-गोपी यांनी व्याप्त अशा राधा महोत्सवात जिचा जन्म झाला तिला मी सर्वदा नमस्कार करतो.

जिने साठ लक्ष योजने विस्तीर्ण, लांबीने त्याच्या चौपट अशा वैकुंठास वेढले त्या गंगेला माझे वंदन असो. एक कोस रुंदी असलेली अशी ती अलकनंदा भूलोकी प्राप्त झाली आहे, अशा त्या गंगेला प्रणाम असो. सत्यलोकी जिचा वर्ण दुधाप्रमाणे शुभ्र होता, त्रेतायुगात चंद्राप्रमाणे, द्वापारात चंदनाप्रमाणे रंग असलेल्या त्या गंगेला माझा नमस्कार असो.

जी कलियुगात जलाप्रमाणे व पृथ्वीवर कोठेही नसलेल्या दुधाप्रमाणे जी स्वर्गलोकात असते, त्या गंगेला मी वारंवार वंदन करतो. जिच्या उदकाच्या लहानशा शिंतोडयानेही प्राण्यांना ज्ञान होते. कोटी जन्मातील ब्रह्महत्येची पातके नष्ट होतात.

हे ब्राह्मणा, ह्याप्रमाणे एकवीस गंगापद्ये निवेदन केली. ही स्तोत्रे पापनाश करणारी, जीवनास पुण्यकारक अशी आहेत. त्या सुरेश्वरीचे जो नित्य भक्तीने पूजन करतो व त्याचा पाठ करतो त्याला अश्वमेधाचे फल मिळते, अपुत्राला पुत्रलाभ होतो.

स्त्रीहीन पुरुषाला पत्नी मिळते. सर्व रोगी रोगमुक्त होतात. सर्व बंधनातून माणूस मुक्त होतो.

रोज सकाळी उठून जो हे मंगल स्तोत्र म्हणतो तो अकीर्तिमान असला तरी त्याची कीर्ती होते. मूर्ख पंडित होतो. दुष्ट स्वप्न पडल्यास त्या स्तोत्राचा पाठ करावा म्हणजे दोषनाश होतो व गंगास्नानाचे फळ मिळते." भगीरथाने या स्तोत्राने गंगेची स्तुती केली. तिला घेऊन तो सागरपुत्रांच्या भस्माजवळ गेला. गंगेचा स्पर्श होताच सर्व सागरपुत्र तत्क्षणी वैकुंठ लोकी गेले. भगीरथाने तिला आणले म्हणून तिला भागीरथी हे नाव प्राप्त झाले. हे नारदा, असे गंगोपाख्यान मी तुला निवेदन केले. आता तुला आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे ते सांग."

नारायणमुनींना नारद म्हणाले, "हे मुनीवर्या, हे प्रभो, ती गंगा तिन्ही मार्गांनी गमन
करते. ती पवित्र कशी, कोणत्या विधीमुळे व कोठे असते ? हे सर्व मला कथन करा. तसेच जे लोक तेथे होते त्यांनी असे काय चांगले केले होते ? ते आपण विस्तारपूर्वक मला सांगा."

नारायणमुनी प्रसन्न हास्य करून म्हणाले, "हे नारदा, कार्तिकी पौर्णिमा हा राधेच्या उत्तम महोत्सवाचा दिवस आहे. त्या राधेची पूजा करूनच श्रीकृष्ण राममंडलात राहिला. ती कृष्णालाही पूज्य असल्यामुळे ब्रह्मादि देव व शौनक ऋषीप्रमाणे सर्व मुनी तिचे पूजन करून प्रसन्न चित्ताने रहातात. त्याचवेळी श्रीकृष्णाने स्तुती केल्यामुळे सरस्वतीने उत्तमप्रकारे वीणावादन करून गायन केले. त्यामुळे संतुष्ट होऊन ब्रह्मदेवाने तिला रत्नहार दिला. शिवाने अत्युत्कृष्ट व दुर्लभ मणी तिला अर्पण केला. कृष्णाने अदभुत असे कौस्तुभ रत्न दिले. राधिकेने अमूल्य रत्नांचा हार दिला. भगवान नारायणाने मनोहर माला दिली. लक्ष्मीने अमूल्य रत्नांनी युक्त अशी सुवर्ण कुंडले दिली. भगवती, विष्णुमाया, ईश्वरी, मूलप्रकृती, ईशाना, नारायणी अशा दुर्गेने अत्यंत दुर्लभ अशी ब्रह्मशक्ती तिला दिली. धर्माने धर्मबुद्धी, प्रपंचात यश अर्पण केले. अग्नीने स्वतेजाप्रमाणे शुभ्र वस्त्र दिले. वायूने मणी व नूपुरे दिली. ब्रह्मदेवाने नित्य प्रेरणा दिल्याने शंभूने रासांच्या उल्हासासहित श्रीकृष्णाने गाईलेल्या स्तोत्राचे गायन सुरू केले.

त्यावेळी देव भान विसरले आणि बाहुल्याप्रमाणे स्तब्ध झाले. अखेर फार मोठया कष्टाने सर्वांना चेतना प्राप्त झाली. त्याच क्षणी सर्वजण ते रासमंडल अवलोकन करताच आश्चर्यचकित झाले. कारण तेथे सर्व भाग जलमय झाला होता व राधाकृष्ण दोघेही दिसेनासे झाले होते.

ते पहाताक्षणीच सर्व गोप गोपी, देव, ब्राह्मण सर्वजण मोठयाने रडू लागले. तेव्हा ब्रह्मदेवाने ध्यान बलाने सर्व जाणले की राधा-कृष्ण द्रवरूप झाले असून ते पवित्र तीर्थ झाले आहेत. तेव्हा ब्रह्मदेवादि सर्वांनी त्या परमेश्वराची स्तुती केली.

"हे प्रभू स्वमूर्तीचे दर्शन दे. हाच आम्हाला इष्ट वर दे."

इतक्यात सर्वात मधुर अशी आकाशवाणी सर्वांच्या कानावर आली, "मी सर्वात्मा आहे. ही शक्ती भक्तानुग्रहरूप आहे. तुमच्यात व माझ्यात किंचितही भेद नाही. तेव्हा माझ्या व राधेच्या देहाशी तुम्हाला काहीही कर्तव्य नाही. मनु, सर्व मनुष्ये, विष्णुभक्त हे सर्व माझ्या मंत्राने पवित्र होऊन मला पहाण्यासाठी माझ्याप्रत येतात. हे सर्व देवहो, माझी व्यक्त मूर्ती जर पहाण्याची तुमची इच्छा असली तर शंकराने तेथेच राहून माझे वचन पाळावे.

हे विधात्या ब्रह्मदेवा तू स्वतःच जगद्‍गुरूला आज्ञा कर. वेदांगरूप व अत्यंत मनोहर असे शास्त्र तयार करायला सांग. ते सर्व अभीष्ट फल देणारे व सर्व मंत्रांनी स्तोत्रे व ध्यान यांनी युक्त असावे. त्यात पूजाविधी सांगावा. माझ्या मंत्रांचे कवच करावे व प्रयत्नपूर्वक त्याचे रक्षण करावे.

त्याच्या योगाने पापीजन माझ्याप्रत येऊन मुक्त होतील. हजारो व शेकडो लोकात माझ्या मंत्राची उपासना करणारा एखादा तरी निघेल. त्यामुळे लोक पवित्र होऊन मत्पदाला पोहोचतील. पण हे माझे शास्त्र जर नाहीसे झाले तर गोलोकही नाहीसे होतील. तसे झाल्यास सर्व प्राणीमात्रांचा अभाव होऊन ब्रह्मदेवाचे ब्रह्मांड निष्फल होईल.

म्हणून हे ब्रह्मदेवा, प्रत्येक युगात पाच प्रकारचे लोक निर्माण करणे योग्य होईल. म्हणजे काही पृथ्वीवर, काही स्वर्गात वास्तव्य करतील.

हे ब्रह्मदेवा, देवसभेत हे शास्त्र निर्माण करण्याची महादेव दृढ प्रतिज्ञा करील, तेव्हा माझ्या मूर्तीचे सत्वर दर्शन घडेल."

असे आकाशवाणीने बोलल्यावर तो सनातन प्रभू स्तब्ध राहिला तेव्हा प्रजापती ब्रह्मदेव आनंदाने शंकराशी भाषण करू लागला. ब्रह्मदेवाचे बोलणे ऐकून ज्ञानी व श्रेष्ठ अशा महादेवाने गंगोदक हाती घेतले व त्या शब्दांचा स्वीकार केला.

"विष्णूच्या मायेच्या मंत्रांनी युक्त व श्रेष्ठ असे वेदांतसारभूत शास्त्र मी निर्माण करीन. प्रतिज्ञापालनार्थ गंगेच्या उदकाला स्पर्श करून जो मनुष्य मिथ्या भाषण करील तो ब्रह्मदेवाचे आयुष्य असेपर्यंत कालसूत्र नावाच्या नरकात जाईल."

असे त्या शंकराने सुरांच्या सभेत गोलोकी सांगितले. तेव्हा राधा व कृष्ण दोघेही तत्काल प्रकट झाले. त्या पुरुषोत्तमाला सर्वांनी डोळे भरून पाहिले. संतुष्ट होऊन सर्व देवादिकांनी त्यांची स्तुती केली. ते सर्व परमानंदपूर्ण झाले. त्यांनी त्या वेळी महोत्सव केला. नंतर कालांनी भगवान शंभूनेही मुक्तीदीप केला."

हे नारदा, हे अतिशय गुह्य व दुर्लभ असे निवेदन मी सांप्रत केले. तो कृष्णच गोलोकी उत्पन्न झालेली द्रवरूपी गंगा होय. ही गंगा राधाकृष्णांच्या अंगापासून निर्माण झाली. ती भक्ती व मुक्ती ही फले देत असते.

परमात्म्या कृष्णाने तिची निरनिराळ्या ठिकाणी स्थापना केली. ती परमदेवी कृष्णस्वरुप आहे. सर्व विश्वब्रह्मांड तिचीच नित्य पूजा करीत असते.


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
नवमस्कन्धे गङ्‌गोपाख्यानवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

अध्याय बारावा समाप्त

GO TOP