श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः
अष्टाविंशोऽध्यायः


नारदेन स्वस्त्रीत्वप्राप्तिवर्णनम्

नारद उवाच
निशामय मुनिश्रेष्ठ गदतो मम सत्कथाम् ।
मायाबलं सुदुर्ज्ञेयं मुनिभिर्योगवित्तमैः ॥ १ ॥
मायया मोहितं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तमजया दुर्विभाव्यया ॥ २ ॥
कदाचित्सत्यलोकाद्वै श्वेतद्वीपे मनोहरे ।
गतोऽहं दर्शनाकाङ्क्षी हरेरद्‌भुतकर्मणः ॥ ३ ॥
वादयन्महतीं वीणां स्वरतानविभूषिताम् ।
गायत्रं गायमानस्तु साम सप्तस्वरान्वितम् ॥ ४ ॥
दृष्टो मया देवदेवश्चक्रपाणिर्गदाधरः ।
कौस्तुभोद्‌भासितोरस्को मेघश्यामश्चतुर्भुजः ॥ ५ ॥
पीताम्बरपरीधानो मुकुटाङ्गदराजितः ।
लक्ष्म्या सह विलासिन्या क्रीडमानो मुदा युतः ॥ ६ ॥
वीक्ष्य मां कमला देवी गतान्तर्धानमन्तिकात् ।
सर्वलक्षणसम्पन्ना सर्वभूषणभूषिता ॥ ७ ॥
नारीणां प्रवरा कान्ता रूपयौवनगर्विता ।
सुप्रिया वासुदेवस्य वरचामीकरप्रभा ॥ ८ ॥
अन्तर्गृहं गता दृष्ट्वा सिन्धुजां व्यञ्जनान्विताम् ।
मया पृष्टो देवदेवो वनमाली जगत्प्रभुः ॥ ९ ॥
भगवन्देवदेवेश पद्मनाभ सुरारिहन् ।
कथं च मा गता दृष्ट्वा मामागच्छन्तमन्तिकात् ॥ १० ॥
नाहं विटो न वा धूर्तः तापसोऽहं जगद्‌गुरो ।
जितेन्द्रियो जितक्रोधो जितमायो जनार्दन ॥ ११ ॥
नारद उवाच
निशम्य वचनं किञ्चिद्‌गर्वयुक्तं जनार्दनः ।
उवाच मां स्मितं कृत्वा वीणावन्मधुरां गिरम् ॥ १२ ॥
विष्णुरुवाच
नारदैवंविधा नीतिर्न स्थातव्यं कदाचन ।
पतिं विनान्यसानिध्ये कस्यचिद्योषया क्वचित् ॥ १३ ॥
माया सुदुर्जया विद्वन् योगिभिर्जितमारुतैः ।
सांख्यविद्‌भिर्निराहारैस्तापसैश्च जितेन्द्रियैः ॥ १४ ॥
देवैश्च मुनिशार्दूल यत्त्वयोक्तं वचोऽधुना ।
जितमायोऽस्मि गीतज्ञ नैवं वाच्यं कदाचन ॥ १५ ॥
नाहं शिवो न वा ब्रह्मा जेतुं तां प्रभवोऽप्यजाम् ।
मुनयः सनकाद्याश्च कस्त्वं केऽन्ये क्षमा जये ॥ १६ ॥
देवदेहं नृदेहं वा तिर्यग्देहमथापि वा ।
बिभृयाद्यः शरीरं च स कथं तां जयेदजाम् ॥ १७ ॥
त्रियुतस्तां कथं मायां जेतुं शक्तः पुमाम्भवेत् ।
वेदविद्योगविद्वापि सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः ॥ १८ ॥
कालोऽपि तस्या रूपं हि रूपहीनः स्वरूपकृत् ।
तद्वशे वर्तते देही विद्वान्मूर्खोऽथ मध्यमः ॥ १९ ॥
कालः करोति धर्मज्ञं कदाचिद्विकलं पुनः ।
स्वभावात्कर्मतो वापि दुर्ज्ञेयं तस्य चेष्टितम् ॥ २० ॥
नारद उवाच
इत्युक्त्वा विरतो विष्णुरहं विस्मयमानसः ।
तमब्रवं जगन्नाथं वासुदेवं सनातनम् ॥ २१ ॥
रमापते कथंरूपा माया सा कीदृशी पुनः ।
कियद्‌बला क्व संस्थाना कस्याधारा वदस्व मे ॥ २२ ॥
द्रष्टुकामोऽस्मि तां मायां दर्शयाशु महीधर ।
ज्ञातुमिच्छामि तां सम्यक्प्रसादं कुरु मापते ॥ २३ ॥
विष्णुरुवाच
त्रिगुणा साखिलाधारा सर्वज्ञा सर्वसम्मता ।
अजेयानेकरूपा च सर्वं व्याप्य स्थिता जगत् ॥ २४ ॥
दिदृक्षा यदि ते चित्ते नारदारोहणं कुरु ।
गरुडे मत्समेतोऽद्य गच्छावोऽन्यत्र साम्प्रतम् ॥ २५ ॥
दर्शयिष्यामि ते मायां दुर्जयामजितात्मभिः ।
दृष्ट्वा तां ब्रह्मपुत्र त्वं विषादे मा मनः कृथाः ॥ २६ ॥
इत्युक्त्वा देवदेवो मां सस्मार विनतासुतम् ।
स्मृतमात्रस्तु गरुडस्तदागाद्धरिसन्निधौ ॥ २७ ॥
आगतं गरुडं वीक्ष्य आरुरोह जनार्दनः ।
समारोप्य च मां पृष्ठे गमनाय कृतादरः ॥ २८ ॥
चलितो विनतापुत्रो वैकुण्ठाद्वायुवेगवान् ।
प्रेरितो यत्र कृष्णेन गन्तुकामेन काननम् ॥ २९ ॥
महावनानि दिव्यानि सरांसि सरितस्तथा ।
पुरग्रामाकरादींश्च खेटखर्वटगोव्रजान् ॥ ३० ॥
मुनीनामाश्रमान् रम्यान् वापीश्च सुमनोहराः ।
पल्वलानि विशालानि ह्रदान् पङ्कजभूषितान् ॥ ३१ ॥
मृगाणां च वराहाणां वृन्दान्यप्यवलोक्य च ।
गतावावां कान्यकुब्जसमीपं गरुडासनौ ॥ ३२ ॥
तत्र रम्यं सरो दिव्यं दृष्टं पङ्कजमण्डितम् ।
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ॥ ३३ ॥
नानावर्णैः प्रफुल्लैश्च पङ्कजैरुपरञ्जितम् ।
शुचि मिष्टजलं भृङ्गयूथनादविराजितम् ॥ ३४ ॥
मामाह भगवान् वीक्ष्य तडागं परमाद्‌भुतम् ।
स्पर्धकं चोदधेः क्षीरं मिष्टं वारि विशेषतः ॥ ३५ ॥

श्रीभगवानुवाच
पश्य नारद गम्भीरं सरः सारसनादितम् ।
सर्वत्र पङ्कजैश्छन्नं स्वच्छनीरप्रपूरितम् ॥ ३६ ॥
अत्र स्नात्वा गमिष्यावः कान्यकुब्जं पुरोत्तमम् ।
इत्युक्त्वा गरुडादाशु मामुत्तार्य व्यतारयत् ॥ ३७ ॥
विहस्य भगवांस्तत्र जग्राह मम तर्जनीम् ।
स्तुवन्सरोवरं भूयस्तीरे मामनयत्प्रभुः ॥ ३८ ॥
विश्रम्य तटभागे तु स्निग्धच्छाये मनोहरे ।
मामुवाच मुने स्नानं कुरु त्वं विमले जले ॥ ३९ ॥
पश्चादहं करिष्यामि तडागेऽस्मिन्सुपावने ।
साधूनामिव चेतांसि जलानि निर्मलानि च ॥ ४० ॥
सुरभीणि परागैस्तु पङ्कजानां विशेषतः ।
इत्युक्तोऽहं भगवता मुक्त्वा वीणां मृगाजिनम् ॥ ४१ ॥
स्नानाय कृतधीस्तीरे गतः प्रेमसमन्वितः ।
पादौप्रक्षाल्य हस्तौच शिखां बद्ध्वा कुशग्रहम् ॥ ४२ ॥
कृत्वाऽऽचम्य शुचिस्तोये स्नातवानस्मि तज्जले ।
यदा तस्मिज्जले रम्ये स्नातोऽहं पश्यतो हरेः ॥ ४३ ॥
विहाय पौरुषं रूपं प्राप्तः स्त्रीत्वमनुत्तमम् ।
हरिर्गृहीत्वा वीणां मे तथा कृष्णाजिनं शुभम् ॥ ४४ ॥
आरुह्य गरुडं तूर्णं जगाम स्वगृहं क्षणात् ।
ततोऽहं स्त्रीत्वमापन्नश्चारुभूषणभूषितः ॥ ४५ ॥
तत्क्षणान्मनसो जाता पूर्वदेहस्य विस्मृतिः ।
विस्मृतोऽसौ जगन्नाथो महती विस्मृता पुनः ॥ ४६ ॥
सम्प्राप्य मोहिनीरूपं तडागान्निर्गतो बहिः ।
अपश्यं नलिनीजुष्टं सरस्तद्विमलोदकम् ॥ ४७ ॥
किमेतदिति मनसाकरवं विस्मयं मुहुः ।
एवं चिन्तयमानस्य नारीरूपधरस्य मे ॥ ४८ ॥
सहसा दृक्पथं प्राप्तस्तत्र तालध्वजो नृपः ।
गजाश्वरथवृन्दैश्च संवृतो रथसंस्थितः ॥ ४९ ॥
युवा भूषणसंवीतो देहवानिव मन्मथः ।
वीक्ष्य मां भूपतिस्तत्र दिव्यभूषणभूषिताम् ॥ ५० ॥
राकाचन्द्रमुखीं योषां विस्मयं परमं गतः ।
पप्रच्छ कासि कल्याणि कस्य पुत्री सुरस्य वा ॥ ५१ ॥
मानुषस्य च वा कान्ते गन्धर्वस्योरगस्य च ।
एकाकिनी कथं बाला रूपयौवनभूषिता ॥ ५२ ॥
विवाहिताथ कन्या वा सत्यं वद सुलोचने ।
किं पश्यसि सुकेशान्ते तडागेऽस्मिन्सुमध्यमे ॥ ५३ ॥
चिकीर्षितं पिकालापे ब्रूहि मन्मथमोहिनि ।
भुङ्क्षव भोगान्मरालाक्षि मया सह कृशोदरि ।
वाञ्छितान्मनसा नूनं कृत्वा मां पतिमुत्तमम् ॥ ५४ ॥


नारदाला स्त्रीत्वप्राप्ती -

नारद म्हणाले, ''हे मुनिश्रेष्ठा, मायाबल हे मुनींनाही आकलनीय नाही. सर्व चराचर जगत् मायेने मोहित झालेले आहे. मी एकदा श्रीहरीच्या दर्शनासाठी माझे वीणावाद्य वाजवीत व सुस्वर साम गायन करीत सत्यलोकापासून श्वेतद्वीपात गेलो. तेथे देवाधिदेव विष्णु मला दिसले.

वक्षावर कौस्तुभमण्याचा प्रकाश पडला होता. त्याने पितांबर परिधान केला होता. इतरही रत्ने शरीरावर झळकत होतीच. लक्ष्मीसह ते क्रीडा करीत होते. मला पाहताच लक्ष्मी लज्जेने भगवंताजवळून निघून गेली. ती अतिशय श्रेष्ठ अशी स्त्री होती. रूप, यौवन यांचा तिला अभिमान होता. वस्त्रातूनही तिची स्तनाग्रे दिसत होती. त्या लक्ष्मीला आत गेल्याचे पाहून मी म्हणालो, "हे देवाधिदेवा, मला येत असल्याचे पाहून लक्ष्मी आपल्याजवळून उठून का गेली ? मी प्रत्यक्ष इंद्रियदमन केलेला तपस्वी आहे.''

माझे गर्वयुक्त भाषण ऐकून तो मधुर वाणीने म्हणाला, "हे नारदा, स्त्रीने पतीशिवाय इतरांचे आसपास असू नये अशी नीती आहे. आहारशून्य, जितेंद्रिय, तपस्वी, योगी या सर्वांनाही माया अजिंक्य आहे, म्हणून तू आता जसे बोललास तसे पुनः बोलू नकोस. अरे, प्रत्यक्ष शिव वगैरे देवसुद्धा या मायेला जिंकू शकले नाहीत. देव, मानव अथवा कोणीही या अनादि मायेवर विजय मिळवू शकणार नाही. प्रत्येकजण मायेच्या आधीन असतो. कर्माप्रमाणेच सर्व घडत असते. कालाचा महिमा जाणणे दुर्घट आहे.''

तेव्हा मी वासुदेवाला म्हणालो, ''हे रमापते, मायेचे स्वरूप कसे आहे ? तिचे वसतिस्थान कोणते ? आपण मला मायेचे दर्शन घडवा."

विष्णु म्हणाले, "माया त्रिगुणात्मक असून सर्व जगदाधारभूत असते. तिने हे सर्व जग व्यापले आहे. तिला अवलोकन करण्याची तुझी इच्छा असल्यास गरुडावर आरोहण करून आपण तिकडे जाऊ. तिला तू अवलोकन केल्यावर मात्र तिच्याविषयी मनात संशय ठेवू नकोस.''

नंतर मी व जनार्दन गरुडावर आरुढ होऊन वायुवेगाने निघालो. नद्या, सरोवरे, नगरे इत्यादी अवलोकन करीत करीत आम्ही कान्यकुब्ज देशासमीप येऊन पोहोचलो. तेथे कमल, हस्त, चक्रवान यांनी विभूषित असे एक दिव्य सरोवर आम्हाला दिसले. ते सुंदर सरोवर पाहून विष्णु म्हणाले,

"हे नारदा, हे सुंदर सरोवर तू अवलोकन कर. आता आपण त्या श्रेष्ठ अशा कान्यकुब्ज नावाच्या नगरात जाऊ असे म्हणून त्यांनी मला उतरवले व आपणही मला घेऊन पुढे चालू लागले. थोडयाशा विश्रांतीनंतर विष्णू म्हणाले, "आता तू स्नान करून शुचिर्भूत हो. नंतर मीही तसे करीन.''

नंतर आम्ही स्नाने करून शुद्ध झालो. त्याचवेळी मला एकाएकी स्त्रीत्व प्राप्त झाले. माझे वस्त्र व वीणा घेऊन तो हरी अवकाश मार्गाने निघून गेला. इकडे मलाही पूर्वस्थितीचे विस्मरण झाले. मी मोहिनीच्या रूपाने त्या जलाशयातून बाहेर पडलो.

याप्रमाणे मला स्त्रीत्व प्राप्त झाल्यावर मी विहार करीत असता तालध्वज नावाचा राजा अचानक मला दिसला. तो मदनाप्रमाणे सुंदर व दिव्य अलंकारमंडित होता. तेव्हा पूर्णपणे आकर्षक असा मला तो म्हणाला,

"हे कल्याणी, तू कोण ? देव, मनुष्य, गंधर्व यांपैकी तू कुणी आहेस का ? तू येथे एकटी का ? तू विवाहित आहेस का ? हे कामिनी, मलाच पती वरून तू उत्कृष्ट सुखाचा उपभोग घे."




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
षष्ठस्कन्धे नारदेन स्वस्त्रीत्वप्राप्तिवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
अध्याय अठ्ठाविसावा समाप्त


GO TOP