श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः
एकोनत्रिंशोऽध्यायः


नारदस्य पुनः स्वरूपप्राप्तिवर्णनम्

नारद उवाच
इत्युक्तोऽहं तदा तेन राज्ञा तालध्वजेन च ।
विमृश्य मनसात्यर्थं तमुवाच विशाम्पते ॥ १ ॥
राजन्नाहं विजानामि पुत्री कस्येति निश्चयम् ।
पितरौ क्व च मे केन स्थापिता च सरोवरे ॥ २ ॥
किं करोमि क्व गच्छामि कथं मे सुकृतं भवेत् ।
निराधारास्मि राजेन्द्र चिन्तयामि चिकीर्षितम् ॥ ३ ॥
दैवमेव परं राजन्नास्त्यत्र पौरुषं मम ।
धर्मज्ञोऽसि महीपाल यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ४ ॥
तवाधीनास्म्यहं भूप न मे कोऽप्यस्ति पालकः ।
न पिता न च माता च न स्थानं न च बान्धवाः ॥ ५ ॥
इत्युक्तोऽसौ मया राजा बभूव मदनातुरः ।
मां निरीक्ष्य विशालाक्षीं सेवकानित्युवाच ह ॥ ६ ॥
नरयानमानयध्वं चतुर्वाह्यं मनोहरम् ।
आरोहणार्थमस्यास्तु कौशेयाम्बरवेष्टितम् ॥ ७ ॥
मृद्वास्तरणसंयुक्तं मुक्ताजालविभूषितम् ।
चतुरस्रं विशालं च सुवर्णरचितं शुभम् ॥ ८ ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भृत्याः सत्वरगामिनः ।
आनिन्युः शिबिकां दिव्यां मदर्थे वस्त्रवेष्टिताम् ॥ ९ ॥
आरूढाऽहं तदा तस्यां तस्य प्रियचिकीर्षया ।
मुदितोऽसौ गृहे नीत्वा मां तदा पृथिवीपतिः ॥ १० ॥
विवाहविधिना राजा शुभे लग्ने शुभे दिने ।
उपयेमे च मां तत्र हुतभुक्सन्निधौ ततः ॥ ११ ॥
तस्याहं वल्लभा जाता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
सौभाग्यसुन्दरीत्येवं नाम तत्र कृतं मम ॥ १२ ॥
रममाणो मया सार्धं सुखमाप महीपतिः ।
नानाभोगविलासैश्च कामशास्त्रोदितैस्तथा ॥ १३ ॥
राजकार्याणि सन्त्यज्य क्रीडासक्तो दिवानिशम् ।
नासौ विवेद गच्छन्तं कालं कामकलारतः ॥ १४ ॥
उद्यानेषु च रम्येषु वापीषु च गृहेषु च ।
हर्म्येषु वरशैलेषु दीर्घिकासु वरासु च ॥ १५ ॥
वारुणीमदमत्तोऽसौ विहरन्कानने शुभे ।
विसृज्य सर्वकार्याणि मदधीनो बभूव ह ॥ १६ ॥
व्यासाहं तेन संसक्ता क्रीडारसवशीकृता ।
स्मृतवान्पूर्वदेहं न पुंभावं मुनिजन्म च ॥ १७ ॥
ममैवायं पतिर्योषाहं पत्‍नीषु प्रिया सती ।
पट्टराज्ञी विलासज्ञा सफलं जीवितं मम ॥ १८ ॥
इति चिन्तयती तस्मिन्प्रेमबद्धा दिवानिशम् ।
क्रीडासक्ता सुखे लुब्धा तं स्थिता वशवर्तिनी ॥ १९ ॥
विस्मृतं ब्रह्मविज्ञानं ब्रह्मज्ञानं च शाश्वतम् ।
धर्मशास्त्रपरिज्ञानं तदासक्तमना स्थिता ॥ २० ॥
एवं विहरतस्तत्र वर्षाणि द्वादशैव तु ।
गतानि क्षणवत्कामक्रीडासक्तस्य मे मुने ॥ २१ ॥
जाता गर्भवती चाहं मुदं प्राप नृपस्तदा ।
कारयामास विधिवद्‌गर्भसंस्कारकर्म च ॥ २२ ॥
अपृच्छद्दोहदं राजा प्रीणयन्मां पुनः पुनः ।
नाब्रवं लज्जमानाहं नृपं प्रीतमना भृशम् ॥ २३ ॥
सम्पूर्णे दशमे मासि पुत्रो जातस्ततो मम ।
शुभेऽह्नि ग्रहनक्षत्रलग्नताराबलान्विते ॥ २४ ॥
बभूव नृपतेर्गेहे पुत्रजन्ममहोत्सवः ।
राजा परमसन्तुष्टो बभूव सुतजन्मतः ॥ २५ ॥
सूतकान्ते सुतं वीक्ष्य राजा मुदमवाप ह ।
अहं भूमिपतेश्चासं प्रिया भार्या परन्तप ॥ २६ ॥
ततो वर्षद्वयान्ते वै पुनर्गर्भो मया धृतः ।
द्वितीयस्तु सुतो जातः सर्वलक्षणसंयुतः ॥ २७ ॥
सुधन्वेति सुतस्याथ नाम चक्रे नृपस्तदा ।
वीरवर्मेति ज्येष्ठस्य ब्राह्मणैः प्रेरितस्त्वयम् ॥ २८ ॥
एवं द्वादश पुत्राश्च प्रसूता भूपसम्मताः ।
मोहितोऽहं तदा तेषां प्रीत्या पालनलालने ॥ २९ ॥
पुनरष्ट सुताः काले काले जाताः स्वरूपिणः ।
गार्हस्थ्यं मे ततः पूर्णं सम्पन्नं सुखसाधनम् ॥ ३० ॥
तेषां दारक्रियाः काले कृता राज्ञा यथोचिताः ।
स्नुषाभिश्च तथा पुत्रैः परिवारो महानभूत् ॥ ३१ ॥
ततः पौत्रादिसम्भूतास्तेऽपि क्रीडारसान्विताः ।
आसन्नानारसोपेता मोहवृद्धिकरा भृशम् ॥ ३२ ॥
कदाचित्सुखमैश्वर्यं कदाचिद्‌दुःखमद्‌भुतम् ।
पुत्रेषु रोगजनितं देहसन्तापकारकम् ॥ ३३ ॥
परस्परं कदाचित्तु विरोधोऽभूत्सुदारुणः ।
पुत्राणां वा वधूनां च तेन सन्तापसम्भवः ॥ ३४ ॥
सुखदुःखात्मके घोरे मिथ्याचारकरे भृशम् ।
सङ्कल्पजनिते क्षुद्रे मग्नोऽहं मुनिसत्तम ॥ ३५ ॥
विस्मृतं पूर्वविज्ञानं शास्त्रज्ञानं तथा गतम् ।
योषाभावे विलीनोऽहं गृहकार्येषु सर्वथा ॥ ३६ ॥
अहङ्कारस्तु सञ्जातो भृशं मोहविवर्धकः ।
एते मे बलिनः पुत्राः स्नुषाः सुकुलसम्भवाः ॥ ३७ ॥
एते पुत्राः सुसन्नद्धाः क्रीडन्ति मम वेश्मसु ।
धन्याहं खलु नारीणां संसारेऽस्मिन्नहो भृशम् ॥ ३८ ॥
नारदोऽहं भगवता वञ्चितो मायया किल ।
न कदाचिन्मयाप्येवं चिन्तितं मनसा किल ॥ ३९ ॥
राजपत्‍नी शुभाचारा बहुपुत्रा पतिव्रता ।
धन्याहं किल संसारे कृष्णैवं मोहितस्त्वहम् ॥ ४० ॥
अथ कश्चिन्नृपः कामं दूरदेशाधिपो महान् ।
अरातिभावमापन्नः पतिना सह मानद ॥ ४१ ॥
कृत्वा सैन्यसमायोगं रथैश्च वारणैर्युतम् ।
आजगाम कान्यकुब्जे पुरे युद्धमचिन्तयत् ॥ ४२ ॥
वेष्टितं नगरं तेन राज्ञा सैन्ययुतेन च ।
मम पुत्राश्च पौत्राश्च निर्गता नगरात्तदा ॥ ४३ ॥
संग्रामस्तुमुलस्तत्र कृतस्तैस्तेन पुत्रकैः ।
हता रणे सुताः सर्वे वैरिणा कालयोगतः ॥ ४४ ॥
राजा भग्नस्तु संग्रामादागतः स्वगृहं पुनः ।
श्रुतं मया मृताः पुत्राः संग्रामे भृशदारुणे ॥ ४५ ॥
स हत्वा मे सुतान्पौत्रान्गतो राजा बलान्वितः ।
क्रन्दमाना ह्यहं तत्र गता समरमण्डले ॥ ४६ ॥
दृष्ट्वा तान्पतितान्पुत्रान्पौत्रांश्चदुःखपीडिता ।
विललापाहमायुष्मञ्छोकसागरसंप्लवे ॥ ४७ ॥
हा पुत्राः क्व गता मेऽद्य हा हतास्मि दुरात्मना ।
दैवेनातिबलिष्ठेन दुर्वारेणातिपापिना ॥ ४८ ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवान्मधुसूदनः ।
कृत्वा रूपं द्विजस्यागाद्‌वृद्धः परमशोभनः ॥ ४९ ॥
सुवासा वेदवित्कामं मत्समीपं समागतः ।
मामुवाचातिदीनां स क्रन्दमानां रणाजिरे ॥ ५० ॥
ब्राह्मण उवाच
किं विषीदसि तन्वङ्‌गि भ्रमोऽयं प्रकटीकृतः ।
मोहेन कोकिलालापे पतिपुत्रगृहात्मके ॥ ५१ ॥
का त्वं कस्याः सुताः केऽमी चिन्तयात्मगतिं पराम् ।
उत्तिष्ठ रोदनं त्यक्त्वा स्वस्था भव सुलोचने ॥ ५२ ॥
स्नानं च तिलदानं च पुत्राणां कुरु कामिनि ।
परलोकगतानां च मर्यादारक्षणाय वै ॥ ५३ ॥
कर्तव्यं सर्वथा तीर्थे स्नानं तु न गृहे क्वचित् ।
मृतानां किल बन्धूनां धर्मशास्त्रविनिर्णयः ॥ ५४ ॥
नारद उवाच
इत्युक्त्वा तेन विप्रेण वृद्धेन प्रतिबोधिता ।
उत्थिताहं नृपेणाथ युक्ता बन्धुभिरावृता ॥ ५५ ॥
अग्रतो द्विजरूपेण भगवान्भूतभावनः ।
चलिताहं ततस्तूर्णं तीर्थं परमपावनम् ॥ ५६ ॥
हरिर्मां कृपया तत्र पुंतीर्थे सरसि प्रभुः ।
नीत्वाह भगवान्विष्णुर्द्विजरूपी जनार्दनः ॥ ५७ ॥
स्नानं कुरु तडागेऽस्मिन्पावने गजगामिनि ।
त्यज शोकं क्रियाकालः पुत्राणां च निरर्थकम् ॥ ५८ ॥
कोटिशस्ते मृताः पुत्रा जन्मजन्मसमुद्‌भवाः ।
पितरः पतयश्चैव भ्रातरो जामयस्तथा ॥ ५९ ॥
केषां दुःखं त्वया कार्यं भ्रमेऽस्मिन्मानसोद्‌भवे ।
वितथे स्वप्नसदृशे तापदे देहिनामिह ॥ ६० ॥
नारद उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा तीर्थे पुरुषसंज्ञके ।
प्रविष्टा स्नातुकामाहं प्रेरिता तत्र विष्णुना ॥ ६१ ॥
मज्जनादेव तीर्थेषु पुमाञ्जातः क्षणादपि ।
हरिर्वीणां करे कृत्वा स्थितस्तीरे स्वदेहवान् ॥ ६२ ॥
उन्मज्ज्य च मया तीरे दृष्टः कमललोचनः ।
प्रत्यभिज्ञा तदा जाता मम चित्ते द्विजोत्तम ॥ ६३ ॥
सञ्चिन्तितं मया तत्र नारदोऽहमिहागतः ।
हरिणा सह स्त्रीभावं प्राप्तो मायाविमोहितः ॥ ६४ ॥
इति चिन्तापरश्चाहं यदा जातस्तदा हरिः ।
मामाह नारदागच्छ किं करोषि जले स्थितः ॥ ६५ ॥
विस्मितोऽहं तदा स्मृत्वा स्त्रीभावं दारुणं भृशम् ।
पुनः पुरुषभावश्च सम्पन्नः केन हेतुना ॥ ६६ ॥


नारदाला पुनः पुरुषत्व -

तालध्वजाचे भाषण ऐकून केवळ देहविस्मृतीमुळे मी म्हणालो, ''मी कोण ? कुठली ? याबद्दल मलाही काहीच माहिती नाही. मी तरी काय करू ? मी निराधार आहे. तू धर्मवेत्ता आहेस. तुला योग्य वाटेल ते तू कर. हे राजा, मी तुझ्या आधीन आहे. तूच माझे रक्षण कर.''

याप्रमाणे मी राजाला सांगितले असता कामातुर होऊन तो आपल्या सेवकांना म्हणाला, ''हिच्यासाठी रेशमी कपडयाने आच्छादलेली पालखी घेऊन या.''

ते ऐकून सेवकांनी एक सुंदर व दिव्य अशी पालखी आणली. मी पालखीत जाऊन बसले. त्यामुळे राजालाही आनंद झाला. पुढे त्याने सुमुहूर्तावर माझे विधिपूर्वक पाणिग्रहण केले. मी त्याला प्रिय झाल्याने त्याने माझे नाव सौभाग्यसुंदरी असे ठेवले. कामशास्त्रातील भोगांप्रमाणे तो माझ्याशी रत होऊ लागला. राजकार्य व नित्य कार्ये सोडून तो माझ्याशीच क्रीडा करू लागला.

त्याच्याशी रममाण झाल्यामुळे मलाही पूर्वदेहाचे स्मरण घडले नाही. हा माझा पती असून मी याची प्रिय राणी आहे असे मलाही वाटू लागले. राजा संपूर्णतः माझ्या आधीन होऊन राहिला. मला वाटू लागले, माझे जीवन खरोखर सफल होय. मीसुद्धा सुखावल्यामुळे त्याच्यासह अहोरात्र क्रीडा केली. आत्मज्ञान, वेदांत वगैरे सर्व गोष्टींचा विसर पडून मी त्याच्याशी रममाण झालो. अशा अवस्थेत एखाद्या क्षणाप्रमाणे बारा वर्षे निघून गेली.

पुढे माझ्या ठिकाणी गर्भ राहिल्याने राजाने आनंदाने सर्व संस्कार केले. माझे डोहाळे त्याने मला वारंवार विचारले, पण लज्जित होऊन मी काहीच सांगितले नाही. पूर्ण दिवस भरताच एका शुभदिनी मला पुत्र झाला. तेव्हा राजा अत्यंत आनंदित झाला.

पुढे दोन वर्षांनी पुनः मला दुसरा सुलक्षणी पुत्र झाला. थोरल्या पुत्राचे नाव वीरकर्मा व धाकटयाचे नाव सुधन्वा ठेवण्यात आले. असे मला बारा पुत्र झाले. मी मोहाने त्यांचे पालन केले. पुढे आणखी आठ पुत्र झाले. तेव्हा तर मला कृतकृत्य वाटू लागले. यथावकाश राजाने त्या पुत्रांचे यथाविधी विवाह केले. पुढे पुत्रपौत्रांच्या सुखात मी पूर्णपणे रमून गेल्यामुळे माझा परिवार वाढला.

अशा रितीने मी मोहवश झालो. कधी कधी मला ऐहिक दुःखे प्राप्त होत असत. पुत्रांमध्ये व स्नुषांमध्ये केव्हा तरी कलह होत. मी संतप्त होत असे. अशा रितीने मला या नश्‍वर संसारात अनेक दुःखे भोगावी लागली.

माझे पुत्र बलाढय आहेत असे वाटून मला अहंकार निर्माण झाला. माझे पुत्र, नातू घरात क्रीडा करू लागले. तो सर्व संसार पाहून मला धन्यता वाटत असे. पण मला त्या भगवंताच्या मायेने फसवले आहे असे मात्र कधीही वाटले नाही. मी पतिव्रता व राजपत्नी असल्याने धन्य व मान्य होतो.

एकदा एक मोठा राजा आपले सैन्य घेऊन माझ्या पतीशी युद्धास प्रवृत्त झाला. त्याने आमच्या नगराला वेढा दिला. पुढे माझे पुत्र, नातू त्याच्याशी युद्ध करू लागले. पण दुर्दैवाने माझ्या सर्व पुत्रांचा रणात वध झाला. राजा पराभूत होऊन परत आला. माझे पुत्र, नातू युद्धात मारले गेल्याचे ऐकून मला दुःख झाले. मी आक्रोश करीत रणभूमीवर गेलो. त्या मृत पुत्रांना पाहून मी म्हणालो, "हे पुत्रांनो, तुम्ही मला सोडून कोठे रे गेलात ? दैवाने असा घात का केला ?''

अशा रीतीने मी आक्रोश करीत असताना भगवान विष्णु वृद्ध द्विजाचे रूप घेऊन तेथे आले व मला म्हणाले, "हे सुंदरी, तू मोहावश झाल्यामुळे दुःख करीत आहेस. पती, पुत्र, गृह हे सर्व भ्रम आहेत. अज्ञानाचा त्याग करून तू आत्मगतीचा विचार कर आणि दुःख न करता स्थिरचित्त हो. हे स्त्रिये, धर्मशास्त्राच्या रक्षणासाठी तू स्नान करून त्या पुत्रांना तिलांजली दे. तीर्थावर तू स्नान कर."

त्या विप्राने मला बोध केल्यावर तो विप्र पुढे चालू लागला. मीही तीर्थावर जाण्यास निघालो. पुरुषतीर्थावर त्या हरीने मला नेले. तो म्हणाला, ''हे गजगामिनी, या सरोवरात स्नान कर. पुत्रांचे और्ध्वदेहिक कर. कित्येक जन्मांतले तुझे भ्राते, पुत्र असे कोटयावधी आप्त मृत झालेले आहेत. सर्वांना ताप देणारा हा संसार काल्पनिक आहे. तू आता कुणाकरता दुःख करणार ?''

हे ऐकून मी स्नानासाठी सरोवरात बुडी मारली. मी उदकातून वर येताच पुनः पूर्ववत् पुरुष झालो. समोर माझी वीणा हातात घेतलेले श्रीहरी उभे होते.

त्या श्रीहरीला पाहताच मला सर्व काही स्मरण होऊ लागले. मी पूर्वी हरीसह येथे आलो होतो, मोहाने मला स्त्रीत्व प्राप्त झाले; असे मला स्मरण होत असतानाच श्रीहरी म्हणाला, "हे नारदा, तू कसला विचार करीत आहेस ?''

पण त्यावेळी मला स्त्रीत्व व पुनः पुरुषत्व कसे प्राप्त झाले याबद्दल मी आश्चर्ययुक्त झालो होतो."




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे
नारदस्य पुनः स्वरूपप्राप्तिवर्णनं नामेकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥
अध्याय एकोणतिसावा समाप्त


GO TOP