श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः
सप्तविंशोऽध्यायः


नारदस्य मायादमयन्त्या सह विवाहवर्णनम्

नारद उवाच
तत्पुत्र्या वचनं श्रुत्वा राजा धात्रीमुखात्ततः ।
भार्यां प्रोवाच कैकेयीं समीपस्थां सुलोचनाम् ॥ १ ॥
राजोवाच
यदुक्तं वचनं कान्ते धात्र्या तत्तु त्वया श्रुतम् ।
वृतोऽयं नारदः कामं मुनिर्वानरवक्त्रभाक् ॥ २ ॥
किमिदं चिन्तितं पुत्र्या बुद्धिहीनं विचेष्टितम् ।
कथमस्मै मया देया कन्या हरिमुखाय सा ॥ ३ ॥
क्वासौ भिक्षुः कुरूपः क्व दमयन्ती ममात्मजा ।
विपरीतमिदं कार्यं न विधेयं कदाचन ॥ ४ ॥
तामेकान्ते सुकेशान्ते निवारय हठात्सुताम् ।
युक्त्या मुनिरतां मुग्धां शास्त्रवृद्धानुसारया ॥ ५ ॥
इति भर्तृवचः श्रुत्वा जननी तामथाब्रवीत् ।
च ते रूपं मुनिः क्वासौ वानरास्योऽधनः पुनः ॥ ६ ॥
कथं मोहमवाप्तासि भिक्षुके चतुरा पुनः ।
लताकोमलदेहा त्वं भस्मरूक्षतनुस्त्वयम् ॥ ७ ॥
वार्ता वानरवक्त्रेण कथं युक्ता तवानघे ।
का प्रीतिः कुत्सिते पुंसि भविष्यति शुचिस्मिते ॥ ८ ॥
वरस्ते राजपुत्रोऽस्तु मा कुरु त्वं वृथा हठम् ।
पिता ते दुःखमाप्नोति श्रुत्वा धात्रीमुखाद्वचः ॥ ९ ॥
लग्नां बुबूलवृक्षेण कोमलां मालतीलताम् ।
दृष्ट्वा कस्य मनः खेदं चतुरस्य न गच्छति ॥ १० ॥
दासेरकाय ताम्बूलीदलानि कोमलानि कः ।
ददाति भक्षणार्थाय मूर्खोऽपि धरणीतले ॥ ११ ॥
वीक्ष्य त्वां करसंलग्नां नारदस्य समीपतः ।
विवाहे वर्तमाने तु कस्य चेतो न दह्यति ॥ १२ ॥
कुमुखेन समं वार्ता न रुचिं जनयत्यतः ।
आमृतेस्तु कथं कालः क्षपितव्यस्त्वयामुना ॥ १३ ॥
नारद उवाच
इति मातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती भृशातुरा ।
मातरं प्राह तन्वङ्गी मयि सा कृतनिश्चया ॥ १४ ॥
किं मुखेन च रूपेण मूर्खस्य च धनेन किम् ।
किं राज्येनाविदग्धस्य रसमार्गाविदोऽस्य च ॥ १५ ॥
हरिण्योऽपि वने धन्या या नादेन विमोहिताः ।
मातः प्राणान्प्रयच्छन्ति धिङ्‌मूर्खान्मानुषान्भुवि ॥ १६ ॥
नारदो वेत्ति यां विद्यां मातः सप्तस्वरात्मिकाम् ।
तृतीयः कोऽपि नो वेद शिवादन्यः पुमान्किल ॥ १७ ॥
मूर्खेण सह संवासो मरणं तत्क्षणे क्षणे ।
रूपवान्धनवांस्त्याज्यो गुणहीनो नरः सदा ॥ १८ ॥
धिङ्‌मैत्रीं मूर्खभूपाले वृथा गर्वसमन्विते ।
गुणज्ञे भिक्षुके श्रेष्ठा वचनात्सुखदायिनी ॥ १९ ॥
स्वरज्ञो ग्रामवित्कामं मूर्च्छनाज्ञानभेदभाक् ।
दुर्लभः पुरुषश्चाष्टरसज्ञो दुर्बलोऽपि वै ॥ २० ॥
यथा नयति कैलासं गङ्गा चैव सरस्वती ।
तथा नयति कैलासं स्वरज्ञानविशारदः । २१ ॥
स्वरमानं तु यो वेद स देवो मानुषोऽपि सन् ।
सप्तभेदं न यो वेद स पशुः सुरराडपि ॥ २२ ॥
मूर्च्छनातानमार्गं तु श्रुत्वा मोदं न याति यः ।
स पशुः सर्वथा ज्ञेयो हरिणाः पशवो न हि ॥ २३ ॥
वरं विषधरः सर्पः श्रुत्वा नादं मनोहरम् ।
अश्रोत्रोऽपि मुदं याति धिक्सकर्णांश्च मानवान् ॥ २४ ॥
बालोऽपि सुस्वरं गेयं श्रुत्वा मुदितमानसः ।
जायते किन्तु ते वृद्धा न जानन्ति धिगस्तु तान् ॥ २५ ॥
पिता मे किं न जानाति नारदस्य गुणान् बत ।
द्वितीयः सामगो नास्ति त्रिषु लोकेषु तत्समः ॥ २६ ॥
तस्मादसौ मया नूनं वृतः पूर्वं समागमात् ।
पश्चाच्छापवशाज्जातो वानरास्यो गुणाकरः ॥ २७ ॥
किन्नरा न प्रियाः कस्य भवन्ति तुरगाननाः ।
गानविद्यासमायुक्ताः किं मुखेन वरेण ह ॥ २८ ॥
पितरं ब्रूहि मे मातर्वृतोऽयं मुनिसत्तमः ।
तस्मात्त्वमाग्रहं त्यक्त्वा देहि तस्मै च मां मुदा ॥ २९ ॥
नारद उवाच
इति पुत्र्या वचः श्रुत्वा राज्ञी राज्ञे न्यवेदयत् ।
आग्रहं सुन्दरी ज्ञात्वा सुताया नारदे मुनौ ॥ ३० ॥
विवाहं कुरु राजेन्द्र दमयन्त्याः शुभे दिने ।
मुनिना स च सर्वज्ञो वृतोऽसौ मनसानया ॥ ३१ ॥
नारद उवाच
इति सञ्चोदितो राज्ञ्या सञ्जयः पृथिवीपतिः ।
चकार विथिवत्सर्वं विधिं वैवाहिकं ततः ॥ ३२ ॥
एवं दारग्रहं कृत्वा वानरास्यः परन्तप ।
स्थितस्तत्रैव मनसा दह्यमानेन चान्वहम् ॥ ३३ ॥
यदाऽऽगच्छद्‌राजसुता सेवार्थं मम सन्निधौ ।
अभवं दुःखसन्तप्तस्तदाहं वानराननः ॥ ३४ ॥
दमयन्ती तु मां वीक्ष्य प्रफुल्लवदनाम्बुजा ।
शोकं वानरवक्त्रत्वान्न चकार कदाचन ॥ ३५ ॥
एवं गच्छति काले तु सहसा पर्वतो मुनिः ।
कुर्वंस्तीर्थान्यनेकानि द्रष्टुं मां समुपागतः ॥ ३६ ॥
मयातिमानितः प्रेम्णा पूजितश्च यथाविधि ।
आसीन आसने दिव्ये वीक्ष्य मां दुःखितो ह्यभूत् ॥ ३७ ॥
कृतदारं वानरास्यं दीनं चिन्तातुरं भृशम् ।
दयावान्मामुवाचेदं पर्वतो मातुलं कृशम् ॥ ३८ ॥
मया नारद कोपात्त्वं शप्तोऽसि मुनिसत्तम ।
निष्कृतिं तस्य शापस्य करोम्यद्य निशामय ॥ ३९ ॥
भव त्वं चारुवदनो मम पुण्येन नारद ।
दृष्ट्वा राजसुतां चित्ते कृपा जाता ममाधुना ॥ ४० ॥
नारद उवाच
मयापि प्रवणं चित्तं कृत्वा श्रुत्वास्य भाषितम् ।
अनुग्रहः कृतः सद्यस्तस्य शापस्य तत्क्षणात् ॥ ४१ ॥
भागिनेय तवाप्यस्तु गमनं सुरसद्मनि ।
शापस्यानुग्रहः कामं कृतोऽयं पर्वताधुना ॥ ४२ ॥
नारद उवाच
जातोऽहं चारुवदनो वचनात्तस्य पश्यतः ।
राजपुत्री तु सन्तुष्टा मातरं प्राह सत्वरम् ॥ ४३ ॥
मातस्ते सुमुखो जातो जामाता च महाद्युतिः ।
वचनात्पर्वतस्याद्य मुक्तशापो मुनेरभूत् ॥ ४४ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञ्या कथितं तत्तु राजनि ।
ययौ द्रष्टुं मुनिं तत्र सञ्जयः प्रीतिमांस्तदा ॥ ४५ ॥
धनं समर्पितं राज्ञा सन्तुष्टेन तदा महत् ।
मह्यं च भागिनेयाय पारिबर्हं महात्मना ॥ ४६ ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं वर्तनं यत्पुरातनम् ।
मायाया बलमाहात्म्यं ह्यनुभूतं यथा मया ॥ ४७ ॥
संसारेऽस्मिन्महाभाग मायागुणकृतेऽनृते ।
तनुभृत्तु सुखी नास्ति न भूतो न भविष्यति ॥ ४८ ॥
कामक्रोधौ तथा लोभो मत्सरो ममता तथा ।
अहङ्कारो मदः केन जिताः सर्वे महाबलाः ॥ ४९ ॥
सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणास्त्रय इमे किल ।
कारणं प्राणिनां देहसम्भवे सर्वथा मुने ॥ ५० ॥
कस्मिंश्चित्समये व्यास वनेऽहं विष्णुना सह ।
गच्छन्हास्यविनोदेन स्त्रीभावं गमितः क्षणात् ॥ ५१ ॥
राजपत्‍नीत्वमापन्नो मायाबलविमोहितः ।
पुत्राः प्रसूता बहवो गेहे तस्य नृपस्य ह ॥ ५२ ॥
व्यास उवाच
संशयोऽयं महान्साधो श्रुत्वा ते वचनं किल ।
कथं नारीत्वमापन्नस्त्वं मुने ज्ञानवान्भृशम् ॥ ५३ ॥
कथं च पुरुषो जातो ब्रूहि सर्वमशेषतः ।
कथं पुत्रास्त्वया जाताः कस्य राज्ञो गृहेऽ‍ञ्जसा ॥ ५४ ॥
एतदाख्याहि चरितं मायाया महदद्‌भुतम् ।
मोहितं च यया सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम् ॥ ५५ ॥
न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वंस्तव कथामृतम् ।
सर्वग्रन्थार्थतत्त्वं च सर्वसंशयनाशनम् ॥ ५६ ॥


नारदाचा विवाह -

दाईचे ते भाषण ऐकून राजा आपल्या कैकयी नावाच्या भार्येला म्हणाला, "हा वानरमुखी नारद कन्येने वरला आहे. या कुरुप भिक्षेकर्‍याला कन्या कशी द्यावी ? तेव्हा तू एकांतात तिचे मन वळवण्याचा प्रयत्न कर.''

तेव्हा माता आपल्या कन्येला म्हणाली, ''तू रूपवान असून निर्धन व कुरूप वानरमुखी नारदावर कशी मोहित झालीस ? त्या निंद्य पुरुषावर तू कसे प्रेम केलेस ? तुला राजपुत्रच योग्य वर आहे. तुझे भाषण ऐकून तुझा पिताही दुःखी झाला आहे. विवाहसमयी तुला नारदाजवळ बसलेली पाहून राजाला संतापच होईल. तुलाही त्या दुर्मुखाशी भाषण करण्यात आनंद वाटणार नाही.''

दमयंती म्हणाली, ''रूपवान असूनही मूर्ख असेल तर त्या पुरुषाचा काय उपयोग ? मधुर गायनावर वनातील हरणीसुद्धा लुब्ध होतात, पण अरसिक मनुष्याचा धिक्कार असो. नारद स्वरांची विद्या जाणतात. शंकराशिवाय ती इतरांना अवगत नाही. गुणहीन पुरुषाशी संबंध येण्यापेक्षा गुणांची जाण असणारा भिक्षुक श्रेष्ठ होय. स्वर, मूर्छना यांचे विविध प्रकार जाणणारा पुरुष दुर्बल असला तरी श्रेष्ठ होय. गंगा व सरस्वतीप्रमाणेच गायन करणारा पुरुष कैलासाची प्राप्ती करून देतो.

स्वरज्ञान जाणणारा पुरुष देवच असतो; पण गायन न जाणणारा पशुतुल्य होय. गायनाने लुब्ध होणारा विषारी सर्प देखील श्रेष्ठ असतो. सुस्वर गीतामुळे लहान मुलेही संतुष्ट होतात. गायनाची जाण नसलेल्यांचा धिक्कार असो.

हे माते, नारदाचे गुण माझ्या पित्याला माहीत आहेत. मी नारदाला मनाने वरले आहे. गानविद्यासंपन्न पुरुष अश्वमुखी असला तरी तो प्रिय होय. म्हणून तुम्ही आनंदाने मला नारदाला अर्पण करा.''

नारदमुनींना वरण्याचा कन्येचा निश्चय पाहून राणी पतीला म्हणाली, "सुमुहूर्तावर आपण कन्येचा व नारदमुनींचा विवाह करून द्यावा. तो सर्वज्ञ असून कन्येने त्यालाच वरले आहे.''

नारद म्हणाले, "राणीचे भाषण ऐकून राजा संजयाने हा विवाह विधिपूर्वक पूर्ण केला. अशारीतीने मी स्त्रीचा स्वीकार केला. पण माझ्या वानरमुखामुळे मी खिन्न होतो. पण दमयंती मात्र प्रसन्न होती. तिने त्याबद्दल कधीही दुःख केले नाही. पुढे अनेक तीर्थक्षेत्रे हिंडल्यावर पर्वतमुनी मला भेटण्यास आला. मी त्यांचे यथोचित पूजन केले. पण माझ्याकडे पाहून तो कष्टी झाला.''

व्यास म्हणाले, ''दोघांचेही मामा भाच्याचे नाते होते. त्यामुळे दयाळु पर्वतमुनी म्हणाला, ''हे नारदा, मी रागाने दिलेल्या शापातून तुला आज मुक्त करीत आहे. माझ्या तपाने तुझे मुख मनोहर होईल.''

असे उ:शाप देताच नारदाचे मुख मनोहर झाले. राजकन्या संतुष्ट होऊन मातेला म्हणाली, "तुझा तेजस्वी जावई शापमुक्त झाला आहे. तो पूर्ववत मनोहर झाला आहे.''

नंतर राजाराणी मुनींच्या दर्शनाला आली. राजाने समाधानाने पर्वतमुनी व नारद यांना विपुल द्रव्य व रत्ने दिली. हे माझे मुखपरिवर्तन म्हणजे मायेचेच बलमाहात्म्य होय. या मायेमुळेच देहधारी प्राण्याला सुख लाभत नाही. कारण कामक्रोधादि षड्रिपु जिंकणे अशक्य आहे. सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांमुळेच देहप्राप्ती होते.

हे व्यासमुने, एकदा तर विष्णूबरोबर हास्यविनोद करीत असतांना मी एकाएकी स्त्री झालो. त्यावेळी मी एका राजाची भार्या झाल्यावर मला पुत्रही झाले.''

व्यास म्हणले, ''नारदाच्या या भाषणाने मी विस्मित होऊन विचारले, "पण आपणाला स्त्रीत्व कसे प्राप्त झाले ? आपण पुन: पुरुष कसे झाला ? कोणत्या राजापासून आपणाला पुत्र झाले ?" मायेचे सामर्थ्य आपण सांगत असल्याने ते कथामृत ऐकूनही माझे मन तृप्त होत नाही.''




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे
नारदस्य मायादमयन्त्या सह विवाहवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥
अध्याय सत्ताविसावा समाप्त


GO TOP