श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः
चतुर्विंशोऽध्यायः


अम्बिकायाः नियोगात्पुत्रोत्पादनाय गर्भधारणवर्णनम्

राजोवाच
भगवंस्त्वन्मुखाम्भोजाच्च्युतं दिव्यकथारसम् ।
न तृप्तिमधिगच्छामि पिबंस्तु सुधया समम् ॥ १ ॥
विचित्रमिदमाख्यानं कथितं भवता मम ।
हैहयानां समुत्पत्तिर्विस्तराद्विस्मयप्रदा ॥ २ ॥
परं कौतूहलं मेऽत्र यद्विष्णुः कमलापतिः ।
देवदेवो जगन्नाथः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः ॥ ३ ॥
सोऽप्यश्वभावमापन्नो भगवान्हरिरच्युतः ।
परतन्त्रः कथं जातः स्वतन्त्रः पुरुषोत्तमः ॥ ४ ॥
एतन्मे संशयं ब्रह्मञ्छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम् ।
सर्वज्ञस्त्वं मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि वृत्तान्तमद्‌भुतम् ॥ ५ ॥
व्यास उवाच
शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सन्देहस्यास्य निर्णयम् ।
यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदान्मुनिसत्तमात् ॥ ६ ॥
ब्रह्मणो मानसः पुत्रो नारदो नाम तापसः ।
सर्वज्ञः सर्वगः शान्तः सर्वलोकप्रियः कविः ॥ ७ ॥
स चैकदा मुनिश्रेष्ठो विचरन्पृथिवीमिमाम् ।
वादयन्महतीं वीणां स्वरतानसमन्विताम् ॥ ८ ॥
बृहद्‌रथन्तरादीनां साम्नां भेदाननेकशः ।
गायन्गायत्रममृतं सम्प्राप्तोऽथ ममाश्रमम् ॥ ९ ॥
शम्याप्रासं महातीर्थं सरस्वत्याः सुपावनम् ।
निवासं मुनिमुख्यानां शर्मदं ज्ञानदं तथा ॥ १० ॥
तमागतमहं प्रेक्ष्य ब्रह्मपुत्रं महाद्युतिम् ।
अभ्युत्थानादिकं सर्वं कृतवानर्चनादिकम् ॥ ११ ॥
अर्घ्यपाद्यविधिं कृत्वा तस्यासनस्थितस्य च ।
उपविष्टः समीपेऽहं मुनेरमिततेजसः ॥ १२ ॥
दृष्ट्वा विश्रमिणं शान्तं नारदं ज्ञानपारदम् ।
तमपृच्छमहं राजन् यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना ॥ १३ ॥
असारेऽस्मिंस्तु संसारे प्राणिनां किं सुखं मुने ।
न पश्यामि विनिश्चित्य कदाचित्कुत्रचित्‌क्वचित् ॥ १४ ॥
द्वीपे जातो जनन्याहं संत्यक्तस्तत्क्षणादपि ।
अनाश्रयो वने वृद्धिं प्राप्तः कर्मानुसारतः ॥ १५ ॥
तपस्तप्तं मया चोग्रं पर्वते बहुवार्षिकम् ।
पुत्रकामेन देवर्षे शङ्करः समुपासितः ॥ १६ ॥
ततो मया शुकः प्राप्तः पुत्रो ज्ञानवतां वरः ।
पाठितस्तु मया सम्यग्वेदानां सार आदितः ॥ १७ ॥
स त्यक्त्वा मां गतः क्वापि रुदन्तं विरहातुरम् ।
लोकाल्लोकान्तरं साधो वचनात्तव बोधितः ॥ १८ ॥
ततोऽहं पुत्रसन्तप्तस्त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् ।
मातरं मनसा कृत्वा सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलम् ॥ १९ ॥
पुत्रस्नेहादतितरां कृशाङ्गः शोकसंयुतः ।
जानन्मिथ्येति संसारं मायापाशनियन्त्रितः ॥ २० ॥
ततो राज्ञा वृतां ज्ञात्वा मातरं वासवीं शुभाम् ।
स्थितोऽत्रैवाश्रमं कृत्वा सरस्वत्यास्तटे शुभे ॥ २१ ॥
शन्तनुः स्वर्गतिं प्राप्तो विधुरा जननी स्थिता ।
पुत्रद्वययुता साध्वी भीष्मेण प्रतिपालिता ॥ २२ ॥
चित्राङ्गदः कृतो राजा गङ्गापुत्रेण धीमता ।
कालेन सोऽपि मे भ्राता मृतः कामसमद्युतिः ॥ २३ ॥
ततः सत्यवती माता निमग्ना शोकसागरे ।
चित्राङ्गदं मृतं पुत्रं रुरोद भृशमातुरा ॥ २४ ॥
सम्प्राप्तोऽहं महाभाग ज्ञात्वा तां दुःखितां सतीम् ।
आश्वासिता मयात्यर्थं भीष्मेण च महात्मना ॥ २५ ॥
विचित्रवीर्यस्त्वपरो वीर्यवान्पृथिवीपतिः ।
कृतो भीष्मेण भ्राता वै स्त्रीराज्यविमुखेन ह ॥ २६ ॥
काशिराजसुते रम्ये विजित्य पृथिवीपतीन् ।
भीष्मेणानीय स्वबलात्कन्यके द्वे समर्पिते ॥ २७ ॥
सत्यवत्यै शुभे काले विवाहः परिकल्पितः ।
भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य तदाहं सुखितोऽभवम् ॥ २८ ॥
पुनः सोऽपि मृतो भ्राता यक्ष्मणा पीडितो भृशम् ।
अनपत्यो युवा धन्वी माता मे दुःखिताभवत् ॥ २९ ॥
काशिराजसुते द्वे तु मृतं दृष्ट्वा पतिं तदा ।
पतिव्रताधर्मपरे भगिन्यौ सम्बभूवतुः ॥ ३० ॥
ते ऊचतुः सतीं श्वश्रूं रुदतीं भृशदुःखिताम् ।
पतिना सहगामिन्यौ भविष्यावो हुताशने ॥ ३१ ॥
पुत्रेण सह ते श्वश्रु स्वर्गे गत्वाथ नन्दने ।
सुखेन विहरिष्यावः पतिना सह संयुते ॥ ३२ ॥
निवारिते तदा मात्रा वध्वौ तस्मान्महोद्यमात् ।
स्नेहभावं समाश्रित्य भीष्मस्य वचनात्तदा ॥ ३३ ॥
गाङ्गेयेन च मात्रा मे सम्मन्त्र्य च परस्परम् ।
कृत्वौर्ध्वदैहिकं सर्वं संस्मृतोऽहं गजाह्वये ॥ ३४ ॥
स्मृतमात्रस्तु मात्रा वै ज्ञात्वा भावं मनोगतम् ।
तरसैवागतश्चाहं नगरं नागसाह्वयम् ॥ ३५ ॥
प्रणम्य मातरं मूर्ध्ना संस्थितोऽथ कृताञ्जलिः ।
तामब्रवं सुतप्ताङ्गीं पुत्रशोकेन कर्शिताम् ॥ ३६ ॥
मातस्त्वया किमाहूतो मनसाहं तपस्विनि ।
आज्ञापय महत्कार्ये दासोऽस्मि करवाणि किम् ॥ ३७ ॥
त्वं मे तीर्थं परं मातर्देवश्च प्रथितः परः ।
आगतश्चिन्तितश्चात्र ब्रूहि कृत्यं तव प्रियम् ॥ ३८ ॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्वाहं स्थितस्तत्र मातुरग्रे यदा मुने ।
तदा सा मामुवाचेदं पश्यन्ती भीष्ममन्तिके ॥ ३९ ॥
पुत्र तेऽद्य मृतो भ्राता पीडितो राजयक्ष्मणा ।
तेनाहं दुःखिता जाता वंशच्छेदभयादिह ॥ ४० ॥
तस्मात्त्वमद्य मेधाविन् मयाहूतः समाधिना ।
गाङ्गेयस्य मतेनात्र पाराशर्यार्थसिद्धये ॥ ४१ ॥
कुलं स्थापय नष्टं त्वं शन्तनोर्नामकारणात् ।
रक्ष मां दुःखतः कृष्ण वंशच्छेदोद्‌भवाद्‌द्रुतम् ॥ ४२ ॥
काशिराजसुते भार्ये भ्रातुस्तव यवीयसः ।
साधोर्विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनभूषिते ॥ ४३ ॥
ताभ्यां सङ्गम्य मेधाविन् पुत्रोत्पादनकं कुरु ।
रक्षस्व भारतं वंशं नात्र दोषोऽस्ति कर्हिचित् ॥ ४४ ॥
व्यास उवाच
इति मातुर्वचः श्रुत्वा जातश्चिन्तातुरो ह्यहम् ।
लज्जयाऽऽकुलचित्तस्तामब्रवं विनयानतः ॥ ४५ ॥
मातः पापाधिकं कर्म परदाराभिमर्शनम् ।
ज्ञात्वा धर्मपथं सम्यक्करोमि कथमादरात् ॥ ४६ ॥
तथा यवीयसो भ्रातुर्वधूः कन्या प्रकीर्तिता ।
व्यभिचारं कथं कुर्यामधीत्य निगमानहम् ॥ ४७ ॥
अन्यायेन न कर्तव्यं सर्वथा कुलरक्षणम् ।
न तरन्ति हि संसारात्पितरः पापकारिणः ॥ ४८ ॥
लोकानामुपदेष्टा यः पुराणानां प्रवर्तकः ।
स कथं कुत्सितं कर्म ज्ञात्वा कुर्यान्महाद्‌भुतम् ॥ ४९ ॥
पुनरुक्तो ह्यहं मात्रा रुदत्या भृशमन्तिके ।
पुत्रशोकातितप्ता या वंशरक्षणकाम्यया ॥ ५० ॥
पाराशर्य न ते दोषो वचनान्मम पुत्रक ।
गुरूणां वचनं तथ्यं सदोषमपि मानवैः ॥ ५१ ॥
कर्तव्यमविचार्यैव शिष्टाचारप्रमाणतः ।
वचनं कुरु मे पुत्र न ते दोषोऽस्ति मानद ॥ ५२ ॥
पुत्रस्य जननं कृत्वा सुखिनी कुरु मातरम् ।
विशेषेण तु सन्तप्तां मग्नां शोकार्णवे सुत ॥ ५३ ॥
इति तां ब्रुवतीं श्रुत्वा तदा सुरनदीसुतः ।
मामुवाच विशेषज्ञः सूक्ष्मधर्मस्य निर्णये ॥ ५४ ॥
द्वैपायन विचारोऽत्र न कर्तव्यस्त्वयानघ ।
मातुर्वचनमादाय विहरस्व यथासुखम् ॥ ५५ ॥

व्यास उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा मातुश्च प्रार्थनं तथा ।
निःशङ्कोऽहं तदा जातः कार्ये तस्मिञ्जुगुप्सिते ॥ ५६ ॥
अम्बिकायां प्रवृत्तोऽहमृतुमत्यां मुदा निशि ।
मयि विमनसायां तु तापसे कुत्सिते भृशम् ॥ ५७ ॥
शप्ता मया सा सुश्रोणी प्रसङ्गे प्रथमे तदा ।
अन्धस्ते भविता पुत्रो यतो नेत्रे निमीलिते ॥ ५८ ॥
द्वितीयेऽह्नि मुनिश्रेष्ठ पृष्टो मात्रा रहः पुनः ।
भविष्यति सुतः पुत्र काशिराजसुतोदरे ॥ ५९ ॥
मयोक्ता जननी तत्र व्रीडानम्रमुखेन ह ।
विनेत्रो भविता पुत्रो मातः शापान्ममैव हि ॥ ६० ॥
तया निर्भर्त्सितस्तत्र कठोरवचसा मुने ।
कथं पुत्र त्वया शप्ता पुत्रस्तेऽन्धो भविष्यति ॥ ६१ ॥


विक्षेपशक्तीचे कारण -

जनमेजय म्हणाला, ''हे भगवान, पण तो सर्वांचा नियंता भगवान हरी अश्व कसा झाला ? तो स्वतंत्र असतांना परतंत्र का झाला ?. हे आपण मला निवेदन करा."

व्यास म्हणाले, ''हे राजा, नारदापासून ऐकलेले हे आख्यान मी तुला निवेदन करतो. एकदा नारदमुनी आपले सुस्वर वीणावाद्य वाजवीत माझ्या आश्रमात आले. ते शम्याप्रास नावाचे सरस्वतीचे पवित्र स्थान आहे.

मी नारदाला आसन दिले आणि त्यांच्याजवळ बसलो. मी नारदमुनींना तोच प्रश्न केला. मी म्हणालो, "हे मुनिश्रेष्ठा, या असार संसारात प्राण्यांना सुख आहे कोठे ? कोणत्याही योनीत सुख नाही. आता माझेच पाहा ना ! द्वीपात जन्म होताच माझ्या मातेने माझा त्याग केला. आश्रय नसताही मी देव बलावर वाढलो. नंतर मी उग्र तप केले. पुत्रप्राप्तीसाठी शंकराची तपश्चर्या केली. पुढे मला शुक नावाचा ज्ञानसंपन्न पुत्र झाला. मी त्याला सर्व वेदांचे सार शिकविले. तो नंतर या लोकातून त्या लोकात हिंडू लागला. त्याच्या विरहाने मी दुःखी झालो. तरी शेवटी तो मला सोडून निघून गेला. नंतर मी कुरुजांगल देशात जाऊन मातेचे स्मरण केले. नंतर शंतनुराजाने तिचा स्वीकार केल्याचे ऐकून मी सरस्वतीच्या तीरावर आश्रम बांधून तेथेच राहू लागलो.

शंतनूच्या पश्चात भीष्माने तिचे पुत्रासह रक्षण केले. चित्रांगदाला भीष्माने राज्यावर बसविले. पुढे राजा मृत झाला. सत्यवती दुःखी झाली. तेव्हा मी व भीष्माने तिला धीर दिला. नंतर भीष्माने विचित्रवीर्याला राज्याभिषेक केला. नंतर काशीराजाच्या दोन कन्यांना भीष्माने जिंकून आणले व विचित्रवीर्याचा त्यांच्याशी विवाह केला. पण तो निपुत्रिक अवस्थेत मरण पावला. तेव्हा काशीराजाच्या कन्या पतिवियोगामुळे अतीव दुःखी होऊन सासूला म्हणाल्या, "सासूबाई, आम्ही पतीबरोबर सहगमन करून स्वर्गाला जातो."

पण माझ्या मातेने आपल्या सुनांना त्यापासून परावृत्त केले. नंतर राजाचे और्ध्वदेहिक केले. पुढे मातेने माझे स्मरण केल्यामुळे मी तेथे गेलो. तेव्हा पुत्रशोकाने विव्हल झालेल्या मातेला मी म्हणालो, ''हे माते, तू माझे का स्मरण केलेस ? मी तुझे कोणते कार्य करू ?''

माता म्हणाली, ''हे पुत्रा, वंशच्छेद होऊ नये म्हणून मी तुला आवाहन केले आहे. तू ह्या वंशाचा उद्धार कर. या यौवनसंपन्न माझ्या सुनांशी तू समागम करून त्यांचे ठिकाणी पुत्र उत्पन्न कर. त्यामुळे तुला दोष लागणार नाही."

मातेच्या भाषणाने मी चिंताक्रांत झालो व लज्जित होऊन नम्रपणाने म्हणालो, ''परदारासेवन हे महापातक आहे. मी धर्मज्ञानी असून असा व्यभिचार कसा करू ? अन्यायाने कुलरक्षण करणे योग्य नाही."

तेव्हा माता शोकव्याप्त होऊन म्हणाली, ''हे पराशरपुत्रा, वंशरक्षण व्हावे अशी माझी इच्छा आहे. माझ्या आज्ञेमुळे तुला दोष लागणार नाही. गुरुजनांचे वचन हा शिष्टाचार प्रमाण मानून तू हे कार्य कर. म्हणजे शोकाने संतप्त झालेल्या तुझ्या मातेला सुख होईल.''

त्यावेळी गंगानंदन भीष्म धर्मनिर्णय जाणून मला म्हणाला, ''हे निष्पापा, मातेच्या आज्ञेमुळे तुला दोष लागणार नाही.''

हे त्यांचे भाषण ऐकून मी ऋतुस्नात झालेल्या अंबिकेशी रत झालो. पण तपस्व्यांबद्दल उदासीन असलेल्या तिला पाहून मी म्हणालो, "तू यावेळी डोळे मिटलेस म्हणून तुला अंध पुत्र होईल.''

तेव्हा दुसर्‍या दिवशी मातेने विचारले, ''हे पुत्रा, काशिराजाच्या कन्येच्या ठिकाणी पुत्र होईल ना.''

मी लज्जित होऊन म्हणालो, "माझ्या शापामुळे तिला अंधपुत्र होईल."

ते ऐकताच अत्यंत कठोर शब्दांनी मातेने माझी निर्भर्त्सना केली.




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे
अम्बिकायां नियोगात्पुत्रोत्पादनाय गर्भधारणवर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
अध्याय चोविसावा समाप्त


GO TOP