श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः
त्रयोविंशोऽध्यायः


एकवीरैकावल्योर्विवाहवर्णनम्

व्यास उवाच
तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा रमापुत्रः प्रतापवान् ।
प्रफुल्लवदनाम्भोजस्तामुवाच विशाम्पते ॥ १ ॥
राजोवाच
रम्भोरु यस्त्वया पृष्टो वृत्तान्तो विशदाक्षरः ।
हेहयोऽहं चैकवीरनाम्ना सिन्धुसुतासुतः ॥ २ ॥
मनो मे यत्त्वया नूनं परतन्त्रं कृतं किल ।
किं करोमि क्व गच्छामि विरहेणातिपीडितः ॥ ३ ॥
प्रथमं रूपमाख्यातं सर्वलोकातिगं त्वया ।
तेन मे विह्वलं जातं कामबाणहतं मनः ॥ ४ ॥
ततस्तस्या गुणाः प्रोक्तास्तैस्तु चित्तं हृतं पुनः ।
यत्त्वयोक्तं पुनर्वाक्यं तेन मे विस्मयोऽभवत् ॥ ५ ॥
एकावल्या वचः प्रोक्तं दानवाग्रे मया वृतः ।
हैहयस्तं विना नान्यं वृणोमीति विनिश्चयः ॥ ६ ॥
तेन वाक्येन तन्वङ्‌गि भृत्योऽहमधुना कृतः ।
त्वया तस्याः सुकेशान्ते ब्रूहि किं करवाणि वाम् ॥ ७ ॥
स्थानं तस्य न जानामि राक्षसस्य दुरात्मनः ।
गतिर्मे नास्ति गमने पुरे तस्मिन्सुलोचने ॥ ८ ॥
वद मां त्वं विशालाक्षि तत्र प्रापयितुं क्षमा ।
प्रापयाशु सखी ते सा यत्र तिष्ठति सुन्दरी ॥ ९ ॥
हत्वा तं राक्षसं क्रूरं मोचयिष्यामि साम्प्रतम् ।
विवशां शोकसन्तप्तां राजपुत्रीं तव प्रियाम् ॥ १० ॥
विमुक्तदुःखां कृत्वाऽऽशु प्रापयिष्यामि ते पुरम् ।
पित्रे चास्याः प्रदास्यामि कन्यामेकावलीमहम् ॥ ११ ॥
पश्चाद्विवाहं कर्तासौ राजा पुत्र्याः परन्तपः ।
एवं ते मनसः कामो मम चापि प्रियंवदे ॥ १२ ॥
भविष्यति स सम्पूर्णः साधनेन तवाधुना ।
दर्शयाशु पुरं तस्य पश्य मे त्वं पराक्रमम् ॥ १३ ॥
यथा हन्मि दुराचारं परदारापहारकम् ।
तथा कुरु प्रियं कर्तुं शक्तासि वरवर्णिनि ॥ १४ ॥
मार्गं दर्शय तस्याद्य पुरस्य दुर्गमस्य च ।
व्यास उवाच
तन्निशम्य प्रियं वाक्यं मुदिता च यशोवती ॥ १५ ॥
तमुवाच रमापुत्रं गमनोपायमादरात् ।
मन्त्रं गृहाण राजेन्द्र भगवत्यास्तु सिद्धिदम् ॥ १६ ॥
दर्शयिष्यामि तस्याद्य पुरं राक्षसपालितम् ।
सज्जो भव महाभाग गमनाय मया सह ॥ १७ ॥
सैन्येन महता युक्तस्तत्र युद्धं भविष्यति ।
कालकेतुर्महावीरो राक्षसैर्बलिभिर्वृतः ॥ १८ ॥
तस्मान्मन्त्रं गृहीत्वा त्वं व्रज तत्र मया सह ।
दर्शयिष्यामि ते मार्गं पुरस्यास्य दुरात्मनः ॥ १९ ॥
हत्वा तं पापकर्माणं मोचयाशु च मे सखीम् ।
श्रुत्वा तद्वचनं वीरो मन्त्रं जग्राह सत्वरः ॥ २० ॥
दत्तात्रेयाद्दैवयोगात्प्राप्ताज्ज्ञानिवराच्छुभात् ।
योगेश्वरीमहामन्त्रं त्रिलोकीतिलकाभिधम् ॥ २१ ॥
तेन सर्वज्ञता जाता सर्वान्तश्चारिता तथा ।
तया सह जगामाशु पुरं तस्य सुदुर्गमम् ॥ २२ ॥
रक्षितं राक्षसैघोरैः पातालमिव पन्नगैः ।
यशोवत्या च सैन्येन महता संयुतो नृपः ॥ २३ ॥
तमायान्तं समालोक्य दूतास्तस्य भयातुराः ।
क्रोशन्तोऽभिययुः पार्श्वं कालकेतोस्तरस्विनः ॥ २४ ॥
तमूचुः सहसा मत्वा राक्षसं काममोहितम् ।
एकावलीसमीपस्थं कुर्वन्तं विनयान्बहून् ॥ २५ ॥
दूता ऊचुः
राजन् यशोवती नारी कामिन्याः सहचारिणी ।
आयाति सह सैन्येन राजपुत्रेण संयुता ॥ २६ ॥
जयन्तो वा महाराज कार्तिकेयोऽथवा नु किम् ।
आगच्छति बलोन्मत्तो वाहिनीसहितः किल ॥ २७ ॥
संयत्तो भव राजेन्द्र संग्रामः समुपस्थितः ।
देवपुत्रेण युध्यस्व त्यज वा कमलेक्षणाम् ॥ २८ ॥
इतो दूरेऽस्ति सैन्यं तद्योजनत्रयमात्रतः ।
सज्जो भव महीपाल दुन्दुभिं घोषयाशु वै ॥ २९ ॥
व्यास उवाच
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसः क्रोधमूर्च्छितः ।
राक्षसान्प्रेरयामास सायुधान्सबलान्वहून् ॥ ३० ॥
गच्छध्वं राक्षसाः सर्वे सम्मुखाः शस्त्रपाणयः ।
तानाज्ञाप्य कालकेतुः पप्रच्छ प्रणयान्वितः ॥ ३१ ॥
एकावलीं समीपस्थां विवशां भृशदुःखिताम् ।
कोऽयमायाति तन्वङ्‌गि पिता ते वापरः पुमान् ॥ ३२ ॥
त्वदर्थे सैन्यसंयुक्तो ब्रूहि सत्यं कृशोदरि ।
पिता ते यदि सम्प्राप्तो नेतुं त्वां विरहातुरः ॥ ३३ ॥
ज्ञात्वा ते पितरं सम्यक् संग्रामं न करोम्यहम् ।
आनयित्वा गृहे पूजां रत्‍नैर्वस्त्रैर्हयैः शुभैः ॥ ३४ ॥
करोमि तस्य चातिथ्यं गृहे प्राप्तस्य सर्वथा ।
अन्यश्चेद्यदि सम्प्राप्तस्तं हन्मि निशितैः शरैः ॥ ३५ ॥
आनीतः किल कालेन मरणाय महात्मना ।
तस्माद्वद विशालाक्षि कोऽयमायाति मन्दधीः ॥ ३६ ॥
अज्ञात्वा मां दुराधर्षं कालरूपं महाबलम् ।

एकावल्युवाच
न जानेऽहं महाभाग कोऽयमायाति सत्वरः ॥ ३७ ॥
नमेऽस्ति विदितः कोऽपि स्थितायास्तव बन्धने ।
नायं पिता मे न भ्राता कोऽप्यन्योऽस्ति महाबलः ॥ ३८ ॥
किमर्थमिह चायाति नाहं वेद विनिश्चयम् ।
दैत्य उवाच
एवं वदन्त्यमी दूता वयस्या ते यशोवती ॥ ३९ ॥
समानीय च तं वीरमागतेति कृतोद्यमा ।
क्व गता सा सखी कान्ते विदग्धा कार्यनिश्चये ॥ ४० ॥
नान्यः कोऽपि ममारातिर्यो मे प्रतिबलो भवेत् ।
व्यास उवाच
एतस्मिन्नन्तरे दूतास्तत्रान्ये वै समागताः ॥ ४१ ॥
ते होचुस्त्वरिता भीताः कालकेतुं गृहे स्थितम् ।
किं स्वस्थोऽसि महाराज समीपे सैन्यमागतम् ॥ ४२ ॥
निर्गच्छ नगरात्तूर्णं सैन्येन महताऽऽवृतः ।
इति तेषां वचः श्रुत्वा कालकेतुर्महाबलः ॥ ४३ ॥
रथमारुह्य त्वरितो निर्ययौ स्वपुराद्‌बहिः ।
एकवीरोऽपि सहसा हयारूढः प्रतापवान् ॥ ४४ ॥
आगतस्तत्र कामिन्या विरहेण समाकुलः ।
युद्धं तयोरभूत्तत्र वृत्रवासवयोरिव ॥ ४५ ॥
शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् ।
वर्तमाने तदा युद्धे कातराणां भयावहे ॥ ४६ ॥
गदया ताडयामास दैत्यं सिन्धुसुतासुतः ।
स गतासुः पपातोर्व्यां वज्राहत इवाचलः ॥ ४७ ॥
पलायित्वा गताः सर्वे राक्षसा भयपीडिताः ।
यशोवती ततो गत्वा वेगादेकावलीं तदा ॥ ४८ ॥
उवाच मधुरां वाणीं विस्मिता मुदिता भृशम् ।
एह्यालि नृपपुत्रेण दानवोऽसौ निपातितः ॥ ४९ ॥
एकवीरेण धीरेण युद्धं कृत्वा सुदारुणम् ।
स्कन्धावारेऽप्यसौ राजा तिष्ठत्यद्य श्रमातुरः ॥ ५० ॥
दर्शनं काङ्क्षमाणस्ते श्रुतरूपगुणस्तव ।
पश्य तं कुटिलापाङ्‌गि मनोभवसमं नृपम् ॥ ५१ ॥
कथिता त्वं मया पूर्वं तस्याग्रे जाह्नवीतटे ।
पूर्णानुरागः सञ्जातस्तेनासौ विरहातुरः ॥ ५२ ॥
वाञ्छति त्वां चारुरूपां द्रष्टुं नृपतिनन्दनः ।
सा तस्या वचनं श्रुत्वा गमनाय मनो दधे ॥ ५३ ॥
लज्जमाना भृशं भीत्या कौमारं प्राप्तया तया ।
कथं तस्य मुखं द्रक्ष्ये कुमारी ह्यवशा भृशम् ॥ ५४ ॥
स मां गृह्णाति कामार्त इति चिन्ताकुला सती ।
यशोवत्या युता तत्र नरयानस्थिता ययौ ॥ ५५ ॥
स्कन्धावारेऽतिमलिना मलिनाम्बरधारिणी ।
तामागतां विशालाक्षीं दृष्ट्वा राजसुतोऽब्रवीत् ॥ ५६ ॥
दर्शनं देहि तन्वङ्‌गि तृषिते नयने मम ।
कामातुरं च तं वीक्ष्य तां च लज्जाभरावृताम् ॥ ५७ ॥
नीतिज्ञा शिष्टमार्गज्ञा तमुवाच यशोवती ।
राजपुत्र पिताप्यस्यास्त्वामेनां दातुमिच्छति ॥ ५८ ॥
एषापि त्वद्वशा नूनं भविता सङ्गमस्तव ।
कालं प्रतीक्ष्य राजेन्द्र नयैनां पितुरन्तिकम् ॥ ५९ ॥
स विवाहविधिं कृत्वा दास्यतीति विनिश्चयः ।
स तस्या वचनं तथ्यं मत्वा सैन्यसमन्वितः ॥ ६० ॥
समेतः कामिनीभ्यां तु ययौ तत्पितुराश्रमम् ।
राजपुत्रीं तथायातां श्रुत्वा प्रेमसमन्वितः ॥ ६१ ॥
प्रययौ सम्मुखस्तूर्णं सचिवैः परिवेष्टितः ।
बहुभिर्दिवसैर्दृष्टा पुत्री सा मलिनाम्बरा ॥ ६२ ॥
यशोवत्या तु वृत्तान्तः कथितो विस्तरात्पुनः ।
एकवीरं मिलित्वासौ गृहमानीय चादरात् ॥ ६३ ॥
पुण्येऽह्नि कारयामास विवाहं विधिपूर्वकम् ।
पारिबर्हं ततो दत्त्वा सम्पूज्य विधिवत्तदा ॥ ६४ ॥
पुत्रीं विसर्जयामास यशोवत्या समन्विताम् ।
एवं विवाहे संवृत्ते रमापुत्रो मुदान्वितः ॥ ६५ ॥
गृहं प्राप्य बहून्भोगाम्बुभुजे प्रियया समम् ।
बभूव तस्यां पुत्रस्तु कृतवीर्याभिधः किल ।
तत्सुतः कार्तवीर्यस्तु वंशोऽयं कथितो मया ॥ ६६ ॥


कालकेतूचा वध -

त्या सुंदरीचे भाषण ऐकून राजा म्हणाला, ''हे सुंदरी, मीच तो आहे. तुझ्या बोलण्यामुळे मला आता विरहाचे दुःख होत आहे. मदनबाणांमुळे माझे मन विव्हल झाले आहे. एकावलीचे गुणवर्णन ऐकून माझे चित्त वेधून गेले आहे. "हैहय पतीशिवाय मी इतरांना वरणार नाही." हा राजकन्येचा निश्चय ऐकून मी तिचा दास झालो आहे. तेव्हा आता मी काय करू तेवढे मला सांग.

हे सुलोचने, त्या राक्षसाच्या नगरीचा मार्ग मला सत्वर सांग म्हणजे त्या क्रूर राक्षसाचा वध करून मी एकावलीची सुटका करीन व तिला लवकर शोकमुक्त करीन.''

राजाचे हे भाषण ऐकून यशोवती आनंदित झाली. ती राजाला म्हणाली, ''हे राजेंद्रा, मी तुला भगवतीचा सिद्धिदायक मंत्र देते. त्यायोगे तुला राक्षसाचे नगर मी दाखवू शकेन म्हणून तू आता मजबरोबर तिकडे चल. तो राक्षस बलाढय आहे. म्हणून तू खूप मोठे सैन्य बरोबर घे आणि माझ्या सखीला सोडव."

असे म्हणून दत्तात्रेयापासून प्राप्त झालेला योगेश्वरी महामंत्र तिने राजाला दिला. त्यामुळे हैहय सर्वज्ञ झाला. तो सत्वर त्या नगराकडे जाण्यास निघाला. भुजंगांनी रक्षण केलेल्या प्रतिपाताळ नगरीत तो येऊन पोहोचला. त्या राजाला पाहून कालकेतूचे दूत भयग्रस्त झाले व राजाकडे गेले. त्यावेळी राजा कामविव्हल होऊन एकावलीची प्रार्थना करीत होता. त्याचवेळी दूत येऊन म्हणाले, "हे राजा, एकावलीची सखी यशोवती एका राजपुत्राला घेऊन सैन्यासह येत आहे. तो राजपुत्र इंद्रपुत्र जयंत किंवा शिवपुत्र कार्तिकेय यांच्याप्रमाणे भासत आहे. तेव्हा या देवतुल्य राजपुत्राशी युद्ध कर अथवा राजकन्येला सोडून दे.''

दूतांचे भाषण ऐकून कालकेतू क्रुद्ध झाला, त्याने आयुधांसह सुसज्ज असलेले प्रचंड सैन्य पाठविले. नंतर तो कालकेतू एकावलीला म्हणाला, ''हे सुंदरी, तुझ्यासाठी कोठला राजपुत्र सैन्यासह येत आहे ? तो तुझा पिता आहे की दुसरा कोणी आहे ? हे सत्वर सांग.

तो जर तुझा पिता असेल तर त्याच्याशी युद्ध न करता मी त्याला सन्मानाने येथे आणीन. आदरपूर्वक विविध रत्ने व भूषणे यांनी त्याची पूजा करीन. पण जर दुसरा कुणी असेल तर संग्रामात मी त्याचा वध करीन. हे विशालनयने, मी सर्वांना अजिंक्य आहे.''

एकावली म्हणाली, ''हे राजा, मला तर काहीही माहीत नाही. पण हा माझा पिता अथवा भ्राता नसून कोणीतरी दुसराच आहे. तो का आला आहे हेही मला समजत नाही."

राजा म्हणाला, ''ती यशोवती त्या वीराला घेऊन येत आहे. ती मोठी उद्योगी आहे. तिने ही घटना घडवून आणली. कारण माझ्याशी युद्ध करील असा मला कोणीही शत्रू नाही.''

त्याचवेळी पुन: दूत तेथे येऊन राजाला म्हणाले, ''अहो महाराज, सैन्य अगदी जवळ आले तरी आपण स्वस्थ का बसलात ?''

ते ऐकताच कालकेतू रथारूढ होऊन नगराबाहेर पडला. त्याचवेळी एकवीरही अश्वारूढ होऊन तेथे प्राप्त झाला. इंद्र व वृत्रासूर यांच्या युद्धाप्रमाणे त्यांचे प्रचंड युद्ध झाले. युद्धामुळे आकाश व्याप्त झाले. त्या लक्ष्मीपुत्राने कालकेतूवर गदेचा प्रहार केला. त्याबरोबर तो प्रचंड राक्षस एखाद्या पर्वताप्रमाणे कोसळला व मृत झाला. इतर राक्षससैन्य भयाने पळून गेले.

नंतर यशोवती आवेगाने एकावलीकडे गेली व तिला म्हणाली, ''हे सखे, राजपुत्र एकवीराने भयंकर युद्ध करून त्या दुष्टाचा वध केला. श्रमाने व्याकुळ झाल्यामुळे विजयी राजा सीमेवरच थांबला होता. तुझ्या दर्शनाची इच्छा करीत आहे. म्हणून तू त्या मदनतुल्य राजाला दर्शन दे. मी त्याला गंगेच्या तीरावर सर्व वृत्तांत कथन केला आहे, तेव्हा तोही विरहामुळे व्याकुळ झाला आहे.''

यशोवतीचे हे भाषण ऐकताच एकावली लज्जित झाली आणि राजपुत्राकडे जाण्यास निघाली. पालखीत बसून ती सीमेवर आली. त्यावेळी तिचे वस्त्र व मुख मलीन झाले होते. नंतर अधोमुख होऊन त्या कन्येने राजपुत्राला दर्शन दिले. त्याचवेळी यशोवती म्हणाली, ''हे राजपुत्रा, ही कन्या तुझ्या आधीन असून हिचा पिताही ही कन्या तुलाच अर्पण करण्याची इच्छा करीत आहे. म्हणून तू हिला पित्याकडे पोहोचव म्हणजे तो विधीपूर्वक तुमचा विवाह करील.''

ते ऐकून राजपुत्राने दोघींनाही त्यांच्या नगराकडे पोहोचवले. राजालाही कन्या परत आल्यामुळे आनंद झाला, यशोवतीने सर्व वृत्तांत राजाला निवेदन केला. राजाने एकवीराचा सत्कार केला आणि विपुल नजराणे देऊन दोघांचाही यथाविधी विवाह केला.

तो लक्ष्मीपुत्र तिचा स्वीकार करून आपल्या नगराकडे परत गेला. तेथे त्याने अनेक प्रकारे विषयोपभोग घेतले. पुढे त्यांना कृतवीर्य नावाचा पुत्र झाला. तो पुढे फार प्रसिद्धी पावला.




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
षष्ठस्कन्धे एकवीरैकावल्योर्विवाहवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
अध्याय तेविसावा समाप्त


GO TOP