श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः
सप्तमोऽध्यायः


शङ्करशरणगमनवर्णनम्

व्यास उवाच
असुरान्महिषो दृष्ट्वा विषण्णमनसस्तदा ।
त्यक्त्वा तन्माहिषं रूपं बभूव मृगराडसौ ॥ १ ॥
कृत्वा नादं महाघोरं विस्तार्य च महासटाम् ।
पपात सुरसेनायां त्रासयन्नखदर्शनैः ॥ २ ॥
गरुडञ्च नखाघातैः कृत्वा रुधिरविप्लुतम् ।
जघान च भुजे विष्णुं नखाघातेन केसरी ॥ ३ ॥
वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य वेगवान् ।
हन्तुकामो हरिः काममवापाशु क्रुधान्वितः ॥ ४ ॥
यावद्धयरिपुं वेगाच्चक्रेणाभिजघान तम् ।
तावत्सोऽतिबलः शृङ्गी शृङ्गाभ्यां न्यहनद्धरिम् ॥ ५ ॥
वासुदेवो विषाणाभ्यां ताडितोरसि विह्वलः ।
पलायनपरो वेगाज्जगाम भुवनं निजम् ॥ ६ ॥
गतं दृष्ट्वा हरिं कामं शङ्करोऽपि भयान्वितः ।
अवध्यं तं परं मत्वा ययौ कैलासपर्वतम् ॥ ७ ॥
ब्रह्मापि च निजं धाम त्वरितः प्रययौ भयात् ।
मघवा वज्रमालम्ब्य तस्थावाजौ महाबलः ॥ ८ ॥
वरुणः शक्तिमालम्ब्य धैर्यमालम्ब्य संस्थितः ।
यमोऽपि दण्डमादाय यत्तः समरतत्परः ॥ ९ ॥
ततो यक्षाधिपः कामं बभूव रणतत्परः ।
पावकः शक्तिमादाय तत्राभूद्युद्धमानसः ॥ १० ॥
नक्षत्राधिपतिः सूर्यः समवेतौ स्थितावुभौ ।
वीक्ष्य तं दानवश्रेष्ठं युद्धाय कृतनिश्चयौ ॥ ११ ॥
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धं दैत्यसैन्यं समभ्यगात् ।
विसृजन्बाणजालानि क्रूराहिसदृशानि च ॥ १२ ॥
कृत्वा हि माहिषं रूपं भूपतिः संस्थितस्तदा ।
देवदानवयोधानां निनादस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥
ज्याघातश्च तलाघातो मेघनादसमोऽभवत् ।
संग्रामे सुमहाघोरे देवदानवसेनयोः ॥ १४ ॥
शृङ्गाभ्यां पार्वताञ्छृङ्गांश्चिक्षेप च महाबलः ।
जघान सुरसङ्घांश्च दानवो मदगर्वितः ॥ १५ ॥
खुराघातैस्तथा देवान्पुच्छस्य भ्रमणेन च ।
स जघान रुषाविष्टो महिषः परमाद्‌भुतः ॥ १६ ॥
ततो देवाः सगन्धर्वा भयमाजग्मुरुद्यताः ।
मघवा महिषं दृष्ट्वा पलायनपरोऽभवत् ॥ १७ ॥
सङ्गरं सम्परित्यज्य गते शक्रे शचीपतौ ।
यमो धनाधिपः पाशी जग्मुः सर्वे भयातुराः ॥ १८ ॥
महिषोऽपि जयं मत्वा जगाम स्वगृहं ततः ।
ऐरावतं गजं प्राप्य त्यक्तमिन्द्रेण गच्छता ॥ १९ ॥
तथोच्चैःश्रवसं भानोः कामधेनुं पयस्विनीम् ।
स्वसैन्यसंवृतस्तूर्णं स्वर्गं गन्तुं मनो दधे ॥ २० ॥
तरसा देवसदनं गत्वा स महिषासुरः ।
जग्राह सुरराज्यं वै त्यक्तं देवैर्भयातुरैः ॥ २१ ॥
इन्द्रासने तथा रम्ये दानवः समुपाविशत् ।
दानवान्स्थापयामास देवानां स्थानकेषु सः ॥ २२ ॥
एवं वर्षशतं पूर्णं कृत्वा युद्धं सुदारुणम् ।
अवापैन्द्रपदं कामं दानवो मदगर्वितः ॥ २३ ॥
निर्जरा निर्गता नाकात्तेन सर्वेऽतिपीडिताः ।
एवं बहूनि वर्षाणि बभ्रमुर्गिरिगह्वरे ॥ २४ ॥
श्रान्ताः सर्वे तदा राजन् ब्रह्माणं शरणं ययुः ।
प्रजापतिं जगन्नाथं रजोरूपं चतुर्मुखम् ॥ २५ ॥
पद्मासनं वेदगर्भं सेवितं मुनिभिः स्वजैः ।
मरीचिप्रमुखैः शान्तैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ २६ ॥
किन्नरैः सिद्धगन्धर्वैश्चारणोरगपन्नगैः ।
तुष्टुवुर्भयभीतास्ते देवदेवं जगद्‌गुरुम् ॥ २७ ॥
देवा ऊचुः
धातः किमेतदखिलार्तिहराम्बुजन्म
     जन्माभिवीक्ष्य न दयां कुरुषे सुरान् यत् ।
सम्पीडितान् रणजितानसुराधिपेन
     स्थानच्युतान् गिरिगुहाकृतसन्निवासान् ॥ २८ ॥
पुत्रान्पिता किमपराधशतैः समेता-
     न्सन्त्यज्य लोभरहितः कुरुतेऽतिदुःस्थान् ।
यस्त्वं सुरांस्तव पदाम्बुजभक्तियुक्ता-
     न्दैत्यार्दितांश्च कृपणान् यदुपेक्षसेऽद्य ॥ २९ ॥
अमरभुवनराज्यं तेन भुक्तं नितान्तं
     मखहविरपि योग्यं ब्राह्मणैराददाति ।
सुरतरुवरपुष्पं सेवतेऽसौ दुरात्मा
     जलनिधिनिधिभूतां गामसौ सेवते ताम् ॥ ३० ॥
किं वा गृणीमः सुरकार्यमद्‌भुतं
     जानासि देवेश सुरारिचेष्टितम् ।
ज्ञानेन सर्वं त्वमशेषकार्यवि-
     त्तस्मात्प्रभो ते प्रणताः स्म पादयोः ॥ ३१ ॥
यत्रापि कुत्रापि गतान्सुरानसौ
     नानाचरित्रः खलु पापमानसः ।
पीडां करोत्येव स दुष्टचेष्टित-
     स्त्रातासि देवेश विधेहि शं विभो ॥ ३२ ॥
नो चेद्वयं दावमहाग्निपीडिताः
     कं शान्तिकर्तारमनन्ततेजसम् ।
यामः प्रजेशं शरणं सुरेष्टं
     धातारमाद्यं परिमुच्य कं शिवम् ॥ ३३ ॥
व्यास उवाच
इति स्तुत्वा सुराः सर्वे प्रणेमुस्तं प्रजापतिम् ।
बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे विषण्णवदना भृशम् ॥ ३४ ॥
तांस्तथा पीडितान्दृष्ट्वा तदा लोकपितामहः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा सुखं सञ्जनयन्निव ॥ ३५ ॥
ब्रह्मोवाच
किं करोमि सुराः कामं दानवो वरदर्पितः ।
स्त्रीवध्योऽसौ न पुंवध्यो विधेयं तत्र किं पुनः ॥ ३६ ॥
व्रजामोऽद्य सुराः सर्वे कैलासं पर्वतोत्तमम् ।
शङ्करं पुरतः कृत्वा सर्वकार्यविशारदम् ॥ ३७ ॥
ततो व्रजाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दनः ।
मिलित्वा देवकार्यञ्च विमृशामो विशेषतः ॥ ३८ ॥
इत्युक्त्वा हंसमारुह्य ब्रह्मा कार्यसमुच्चये ।
देवांश्च पृष्ठतः कृत्वा कैलासाभिमुखो ययौ ॥ ३९ ॥
तावच्छिवोऽपि तरसा ज्ञात्वा ध्यानेन पद्मजम् ।
आगच्छन्तं सुरैः सार्धं निर्गतः स्वगृहाद्‌बहिः ॥ ४० ॥
दृष्ट्वा परस्परं तौ तु कृताभिवादनौ भृशम् ।
प्रणतौ च सुरैः सर्वैः सन्तुष्टौ सम्बभूवतुः ॥ ४१ ॥
आसनानि पृथग्दत्त्वा देवेभ्यो गिरिजापतिः ।
उपविष्टेषु तेष्वेव निषसादासने स्वके ॥ ४२ ॥
कृत्वा तु कुशलप्रश्नं ब्रह्माणं वृषभध्वजः ।
पप्रच्छ कारणं देवान्कैलासागमने विभुः ॥ ४३ ॥
शिव उवाच
किमत्रागमनं ब्रह्मन् कृतं देवैः सवासवैः ।
भवता च महाभाग ब्रूहि तत्कारणं किल ॥ ४४ ॥
ब्रह्मोवाच
महिषेण सुरेशान पीडिताः स्वर्निवासिनः ।
भ्रमन्ति गिरिदुर्गेषु भयत्रस्ताः सवासवाः ॥ ४५ ॥
यज्ञभुग्महिषो जातस्तथान्ये सुरशत्रवः ।
पीडिता लोकपालाश्च त्वामद्य शरणं गताः ॥ ४६ ॥
मया ते भवनं शम्भो प्रापिताः कार्यगौरवात् ।
यद्युक्तं तद्विधत्स्वाद्य सुरकार्यं सुरेश्वर ॥ ४७ ॥
त्वयि भारोऽस्ति सर्वेषां देवानां भूतभावन ।
व्यास उवाच
इति तद्वचनं श्रुत्वा शङ्करः प्रहसन्निव ॥ ४८ ॥
वचनं श्लक्ष्णया वाचा प्रोवाच पद्मजं प्रति ।
शिव उवाच
भवतैव कृतं कार्यं वरदानात्पुरा विभो ॥ ४९ ॥
अनर्थदञ्च देवानां किं कर्तव्यमतः परम् ।
ईदृशो बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयप्रदः ॥ ५० ॥
का समर्था वरा नारी तं हन्तुं मददर्पितम् ।
न मे भार्या न ते भार्या संग्रामं गन्तुमर्हति ॥ ५१ ॥
गत्वैव ते महाभागे युयुधाते कथं पुनः ।
इन्द्राणी च महाभागा न युद्धकुशलास्ति हि ॥ ५२ ॥
कान्या हन्तुं समर्थास्ति तं पापं मददर्पितम् ।
ममेदं मतमद्यैव गत्वा देवं जनार्दनम् ॥ ५३ ॥
स्तुत्वा तं देवकार्याय प्रेरयामः सुसत्वरम् ।
सोऽतिबुद्धिमतां श्रेष्ठो विष्णुः सर्वार्थसाधने ॥ ५४ ॥
मिलित्वा वासुदेवं वै कर्तव्यं कार्यचिन्तनम् ।
प्रपञ्चेन च बुद्ध्या स संविधास्यति साधनम् ॥ ५५ ॥

व्यास उवाच
इति रुद्रवचः श्रुत्वा ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः ।
उत्थितास्ते तथेत्युक्त्वा शिवेन सह सत्वराः ॥ ५६ ॥
स्वकीयैर्वाहनैः सर्वे ययुविष्णपुरं प्रति ।
मुदिताः शकुनान्दृष्ट्वा कार्यसिद्धिकराञ्छुभान्॥ ५७ ॥
ववुर्वाताः शुभाः शान्ताः सुगन्धाः शुभशंसिनः ।
पक्षिणश्च शिवा वाचस्तत्रोचुः पथि सर्वशः ॥ ५८ ॥
निर्मलं चाभवद्व्योम दिशश्च विमलास्तथा ।
गमने तत्र देवानां सर्वं शुभमिवाभवत् ॥ ५९ ॥


देवांचा पराभव -

सर्व असुर खिन्न होऊन गेले होते. ते पाहून महिषासुराने मनुष्यशरीर टाकून सिंहाचे रूप धारण केले. आपली आयाळ पिंजारून तो तीक्ष्ण नखांनी युक्त होऊन देवांवर धावून गेला. त्याने गरुडाला रक्तबंबाळ करून टाकले व विष्णूच्याही हातावर आपल्या नखांनी प्रहार केला ते पाहताच विष्णूने त्याचा वध करण्यासाठी चक्र उगारले. तो आपल्या चक्राने प्रहार करणार इतक्यात महिषासुराने आपल्या शिंगाने विष्णूवर प्रतिप्रहार केला. वक्षावरच शिंगाचा प्रहार झाल्यामळे विष्णु अत्यंत विव्हल झाले आणि ते वेगाने वैकुंठास निघून गेले. भगवान विष्णु निघून गेल्याचे पाहून शंकरही भीतीने गांगरले व महिषासुर अवध्य आहे असा विचार करून त्वरेने कैलास पर्वतावर निघून गेले. ब्रह्मदेवही स्वस्थानी गेला. आता रणांगणात फक्त इंद्र, वरुण, यम, कुबेर, अग्नी, चंद्र व सूर्य हे आपापली आयुधे घेऊन युद्धासाठी दक्ष होऊन रणांगणात उभे होते.

इतक्यात भयंकर भुजंगाप्रमाणे असलेले बाण फेकीत महिषासुर क्रुद्ध झालेल्या दैत्यसैन्यासह तेथे आला. आपले महिषाचे रूप धारण करून तो युद्धप्रवृत्त झाला. पुनः एकदा देवदानवांमध्ये तुमुल युद्ध सुरू झाले. मेघनादाप्रमाणे एकमेकांवर आघात होऊ लागले. महाबलाढ्य महिषासुर आपल्या शिंगांनी पर्वतशिखरे उपटून देवांवर फेकू लागला. आपल्या तीक्ष्ण शिंगांनी तो देवांवर प्रहार करू लागला. त्याचप्रमाणे आपल्या खुरांचा व पुच्छाचा मारा करू लागला. त्यामुळे युद्धप्रवृत्त देव गंधर्वासहित भयभीत होऊन गेले. अखेर इंद्र तर महिषाला पाहून एकसारखा पळत सुटला.

प्रत्यक्ष इंद्रच रणांगण सोडून गेल्याने इतर देवही भयभीत होऊन रण सोडून चालते झाले. तेव्हा आपला पूर्ण जय झाला असे समजून महिषासुर आनंदाने आपल्या घरी गेला. नंतर इंद्राने जाता जाता टाकून दिलेला ऐरावत, उच्चैश्रवा नावाचा घोडा, सूर्याची दूध देणारी कामधेनू ह्या दिव्य वस्तु महिषसुराला प्राप्त झाल्या. त्यापेक्षा अधिक दिव्य वस्तु प्राप्त करून घेण्यासाठी तो आपल्या सर्व सैन्यासह स्वर्गावर चाल करून गेला. देवांनी सोडलेले ते राज्य विनासायास महिषासुराला प्राप्त झाले.

शंभर वर्षे दारुण युद्ध केल्यावरच महिषासुराला आता सर्व प्राप्त झाले होते. तो स्वतः इंद्राच्या सुंदर आसनावर बसला व इतर देवांच्या आसनावर त्याने दैत्यांची स्थापना केली. अशा प्रकारे त्याला शेवटी इंद्रपदाची प्राप्ती झाली.

सर्व देव अगोदरच निघून गेले होते व त्यांनी निरनिराळ्या पर्वतांच्या गुहांचा आश्रय केला. सर्व देव त्रस्त होऊन ब्रह्मदेवाला शरण गेले. ब्रह्मलोकी जाऊन तेथे असलेल्या प्रजाधिप, जगन्नाथ, रजोगुणरूप, चतुर्मुख, पद्यासन, वेदगर्भ, स्वतःपासून उत्पन्न झालेला, शांत आणि वेदवेदांगपारंगत अशा मरीची प्रभृती मुनींनी आणि किन्नर, सिद्ध, गंधर्व, चारण, उरग व पन्नग ह्मांनी सेवित असलेल्या त्या देवाधिदेव जगद्‌गुरु ब्रह्मदेवाचे ते भयभीत झालेले देव स्तवन करू लागले.

देव म्हणाले, "हे विधात्या, हे कमलयोने, असुराधिपती महिषासुराने अत्यंत पीडा देऊन रणामध्ये जिंकल्यामुळे स्थान भ्रष्ट होऊन पर्वतांच्या गुहांमध्ये वास्तव्य करीत असलेल्या आम्हा देवांना अवलोकन करून तू दया करीत नाहीस. हे दुःखनाशका, तुझ्या चरणकमलांची सेवा करीत असलेल्या ह्या देवांना दैत्याने पीडल्यामुळे आम्ही दीन झालो आहोत. तरीही तू आज आमची उपेक्षा करतोस. परंतु पुत्रांचे शेकडो
अपराध पाहून पिता त्यांना अधिक दुःख देतो का ? सध्या महिष देवराज्याचा हवा तसा उपभोग घेत आहे. ऋषीमुनींनी दिलेले यज्ञाचे हवि तोच स्वीकारीत आहे. कल्पतरूंच्या पुष्पांचा तो आस्वाद घेत आहे. कामधेनूचेही तोच सेवन करीत आहे. हे सुरेश्वरा, यापेक्षा आम्ही अधिक काय सांगावे ? अंतर्ज्ञानाच्या योगाने तू सर्व गोष्टी जाणत आहेस. तेव्हा हे देवा, आम्ही तुझ्या चरणी नम्र झालो आहोत. आम्ही देव कोठेही गेलो तरी तो पापबुद्धी महिष आम्हाला सर्वत्र पीडाच देत आहे. अशा वेळी तूच आमचा त्राता आहेस. म्हणून हे प्रभो, तूच आमचे कल्याण कर. सर्व शक्तिमान ब्रह्मदेवाला सोडून आम्ही दानवपीडित सुरांनी कोणाकडे आश्रय मागावा ?"

ह्याप्रमाणे ब्रह्मदेवाची स्तुती केल्यावर सर्व देवांनी हात जोडले त्याचे दुःख अवलोकन करून ब्रह्मदेव मधुर वाणीने म्हणाला, "देवहो, माझाही नाइलाज आहे. वराने मत्त झालेल्या त्या महिषाला स्त्रीकडून मरण आहे. तेव्हा आपण कैलासावर जाऊन शंकराला बरोबर घेऊन भगवान विष्णूकडे जाऊ व तेथे गेल्यावर पुढील विचार ठरवू."

सर्व देव कैलासावर येत असलेले पाहून महेश स्वस्थानापासून बाहेर आले व सर्व देवांचा प्रणाम स्वीकारून संतुष्ट झाले. नंतर सर्व देवांना योग्य आसने दिल्यावर शंकरही स्वस्थानी बसले. सर्वांना कुशल विचारल्यावर देवांना कैलासाकडे येण्याचे कारण विचारले. शिव म्हणाले, "हे देवांनो, महाभाग्यशाली इंद्रासह आपण सर्वजण येथे का बरे आला हे मला सांगा."

ब्रह्मदेव म्हणाले, "हे शंकरा, सर्व देव भयभीत होऊन सांप्रत गृहांमध्ये वास्तव्य करीत आहेत. त्याचप्रमाणे महिषासुर व इतर दैत्य हेच हल्ली यज्ञभोक्ते झाले असून सर्व लोकपालांना फारच पीडा झाली आहे. म्हणून आम्ही तुला शरण आलो आहोत. तरी हे महादेवा, कार्याचे महत्त्व लक्षात घेऊन मी देवांना आपणाकडे आणले आहे. तेव्हा आपणाला योग्य वाटेल ते आपण करा. आता आम्हा सर्व देवांची भिस्त तुमच्यावरच आहे."

हे भाषण श्रवण करून शंकर हर्षयुक्त वाणीने म्हणाले, "हे ब्रह्मदेवा, आपणच वरदान दिल्याने हे कृत्य आज घडले. त्या अनर्थापुढे आपण काय करावे ? हा महिषासुर देवांपेक्षाही बलाढ्य व शूर आहे. तेव्हा अशा माजलेल्या दैत्याचा वध करण्यास कोणती स्त्री समर्थ होणार ? आपल्या दोघांच्याही भार्या प्रत्यक्ष समरभूमीवर जाऊ शकत नाहीत. इंद्राणीसुद्धा युद्धनिपुण नाही. तेव्हा त्या पापात्म्याचा वध करण्यास कोणती स्त्री समर्थ होणार ? तेव्हा आता आपण भगवान विष्णूकडे जाऊ व त्याचे स्तवन करून त्यालाच त्या देवकार्यास प्रवृत्त करू. कारण तो अति बुद्धिमान असल्याने तोच यातून आपला निभाव लावील. तो सरळ मार्गाने अथवा कपट मार्गाने आपली सर्व इच्छा सिद्धीस नेईल."

ह्याप्रमाणे शंकराचे भाषण ऐकून सर्व सुरश्रेष्ठ शिवासह सत्वर तेथून निघाले. जाता जाता शुभशकुन होऊ लागल्याने ते सर्वजण आनंदित झाले होते. मार्गामध्ये सर्व बाजूंनी पक्षी मंगलकारक शब्द करू लागले. आकाश प्रसन्न झाले आणि दिशा निर्मल दिसू लागल्या. सारांश, देव वैकुंठास निघाले असता सर्वत्र सुचिन्हे दिसू लागली.


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे
पराजितदेवतानां शङ्करशरणगमनवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
अध्याय सातवा समाप्त

GO TOP