श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः
अष्टमोऽध्यायः


देव्याः स्वरूपोद्‌भववर्णनम्

व्यास उवाच
तरसा तेऽथ सम्प्राप्य वैकुण्ठं विष्णुवल्लभम् ।
ददृशुः सर्वशोभाढ्यं दिव्यसद्मविराजितम् ॥ १ ॥
सरोवापीसरिद्‌भिश्च संयुतं सुखदं शुभम् ।
हंससारसचक्राह्वैः कूजद्‌भिश्च विराजितम् ॥ २ ॥
चम्पकाशोककह्लारमन्दारबकुलावृतैः ।
मल्लिकातिलकाम्रातयुतैः कुरबकादिभिः ॥ ३ ॥
कोकिलारावसन्नादैः शिखण्डैर्नृत्यरञ्जितैः ।
भ्रमरारावरम्यैश्च दिव्यैरुपवनैर्युतम्॥ ४ ॥
सुनन्दनन्दनाद्यैश्च पार्षदैर्भक्तितत्परैः ।
संस्तुवद्‌भिर्युतं भक्तैरनन्यभववृत्तिभिः ॥ ५ ॥
प्रासादै रत्‍नखचितैः काञ्चनैश्चित्रमण्डितैः ।
अभ्रंलिहैर्विराजद्‌भिः संयुतं शुभसद्मकैः ॥ ६ ॥
गायद्‌भिर्देवगन्धर्वैर्नृत्यद्‌भिरप्सरोगणैः ।
रञ्जितं किन्नरैः शश्वद्‌रक्तकण्ठेर्मनोहरैः ॥ ७ ॥
मुनिभिश्च तथा शान्तैर्वेदपाठकृतादरैः ।
स्तुवद्‌भिः श्रुतिसूक्तैश्च मण्डितं सदनं हरेः ॥ ८ ॥
ते च विष्णुगृहं प्राप्य द्वारपालौ शुभाकृती ।
वीक्ष्योचुर्जयविजयौ हेमयष्टिधरौ स्थितौ ॥ ९ ॥
गत्वैकोऽप्युभयोर्मध्ये निवेदयतु सङ्गतान् ।
द्वारस्थान् ब्रह्मरुद्रादीन्विष्णुदर्शनलालसान् ॥ १० ॥
व्यास उवाच
विजयस्तद्वचः श्रुत्वा गत्वाथ विष्णुसन्निधौ ।
सर्वान्समागतान्देवान्प्रणम्योवाच सत्वरः ॥ ११ ॥
विजय उवाच
देवदेव महाराज रमाकान्त सुरारिहन् ।
समागताः सुराः सर्वे द्वारि तिष्ठन्ति वै विभो ॥ १२ ॥
ब्रह्मा रुद्रस्तथेन्द्रश्च वरुणः पावको यमः ।
स्तुवन्ति वेदवाक्यैस्त्वाममरा दर्शनार्थिनः ॥ १३ ॥
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णर्विजयस्य रमापतिः ।
निर्जगाम गृहात्तूर्णं सुरान्समधिकोत्सवः ॥ १४ ॥
गत्वा वीक्ष्य हरिर्देवान्द्वारस्थाञ्छ्रमकर्शितान् ।
प्रीतिप्रवणया दृष्ट्या प्रीणयामास दुःखितान् ॥ १५ ॥
प्रणेमुस्ते सुराः सर्वे देवदेवं जनार्दनम् ।
तुष्टुवुश्च सुरारिघ्नं वाग्भिर्वेदविनिश्चितम् ॥ १६ ॥
देवा ऊचुः
देवदेव जगन्नाथ सृष्टिस्थित्यन्तकारक ।
दयासिन्धो महाराज त्राहि नः शरणागतान् ॥ १७ ॥
विष्णुरुवाच
विशन्तु निर्जराः सर्वे कुशलं कथयन्तु वः ।
आसनेषु किमर्थं वै मिलिताः समुपागताः ॥ १८ ॥
चिन्तातुराः कथं जाता विषण्णा दीनमानसाः ।
ब्रह्मरुद्रेण सहिताः कार्यं प्रब्रूत सत्वरम् ॥ १९ ॥
देवा ऊचुः
महिषेण महाराज पीडिताः पापकर्मणा ।
असाध्येनातिदुष्टेन वरदृप्तेन पापिना ॥ २० ॥
यज्ञभागानसौ भुंक्ते ब्राह्मणैः प्रतिपादितान् ।
अमरा गिरिदुर्गेषु भ्रमन्ति च भयातुराः ॥ २१ ॥
वरदानेन धातुः स दुर्जयो मधुसूदन ।
तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ता ज्ञात्वा तत्कार्यगौरवम् ॥ २२ ॥
समर्थोऽसि समुद्धर्तुं दैत्यमायाविशारद ।
कुरु कृष्ण वधोपायं तस्य दानवमर्दन ॥ २३ ॥
धात्रा तस्मै वरो दत्तो ह्यवध्योऽसि नरैः किल ।
का स्त्री त्वेवंविधा बाला या हन्यात्तं शठं रणे ॥ २४ ॥
उमा मा वा शची विद्या का समर्थास्य घातने ।
महिषस्यातिदुष्टस्य वरदानबलादपि ॥ २५ ॥
विचिन्त्य बुद्ध्या यत्सर्वं मरणस्यास्य कारणम् ।
कुरु कार्यं च देवानां भक्तवत्सल भूधर ॥ २६ ॥
व्यास उवाच
श्रुत्वा तद्वचनं विष्णुस्तानुवाच हसन्निव ।
युद्धं कृतं पुरास्माभिस्तथापि न मृतो ह्यसौ ॥ २७ ॥
अद्य सर्वसुराणां वै तेजोभी रूपसम्पदा ।
उत्पन्ना चेद्वरारोहा सा हन्यात्तं रणे बलात् ॥ २८ ॥
हयारिं वरदृप्तञ्च मायाशतविशारदम् ।
हन्तुं योग्या भवेन्नारी शक्त्यंशैर्निर्मिता हि नः ॥ २९ ॥
प्रार्थयन्तु च तेजोंऽशान्स्त्रियोऽस्माकं तथा पुनः ।
उत्पन्नैस्तैश्च तेजोंऽशैस्तेजोराशिर्भवेद्यथा ॥ ३० ॥
आयुधानि वयं दद्मः सर्वे रुद्रपुरोगमाः ।
तस्यै सर्वाणि दिव्यानि त्रिशूलादीनि यानि च ॥ ३१ ॥
सर्वायुधधरा नारी सर्वतेजःसमन्विता ।
हनिष्यति दुरात्मानं तं पापं मदगर्वितम् ॥ ३२ ॥
व्यास उवाच
इत्युक्तवति देवेशे ब्रह्मणो वदनात्ततः ।
स्वयमेवोद्‌बभौ तेजोराशिश्चातीव दुःसहः ॥ ३३ ॥
रक्तवर्णं शुभाकारं पद्मरागमणिप्रभम् ।
किञ्चिच्छीतं तथा चोष्णं मरीचिजालमण्डितम् ॥ ३४ ॥
निःसृतं हरिणा दृष्टं हरेण च महात्मना ।
विस्मितौ तौ महाराज बभूवतुरुरुक्रमौ ॥ ३५ ॥
शङ्करस्य शरीरात्तु निःसृतं महदद्‌भुतम् ।
रौप्यवर्णमभूत्तीव्रं दुर्दर्शं दारुणं महत् ॥ ३६ ॥
भयङ्करञ्च दैत्यानां देवानां विस्मयप्रदम् ।
घोररूपं गिरिप्रख्यं तमोगुणमिवापरम् ॥ ३७ ॥
ततो विष्णुशरीरात्तु तेजोराशिमिवापरम् ।
नीलं सत्त्वगुणोपेतं प्रादुरास महाद्युति ॥ ३८ ॥
ततश्चेन्द्रशरीरात्तु चित्ररूपं दुरासदम् ।
आविरासीत्सुसंवृत्तं तेजः सर्वगुणात्मकम् ॥ ३९ ॥
कुबेरयमवह्नीनां शरीरेभ्यः समन्ततः ।
निश्चक्राम महत्तेजो वरुणस्य तथैव च ॥ ४० ॥
अन्येषां चैव देवानां शरीरेभ्योऽतिभास्वरम् ।
निर्गतं तन्महातेजोराशिरासीन्महोज्ज्वलः ॥ ४१ ॥
तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे देवा विष्णुपुरोगमाः ।
तेजोराशिं महादिव्यं हिमाचलमिवापरम् ॥ ४२ ॥
पश्यतां तत्र देवानां तेजःपुञ्जसमुद्‌भवा ।
बभूवातिवरा नारी सुन्दरी विस्मयप्रदा ॥ ४३ ॥
त्रिगुणा सा महालक्ष्मीः सर्वदेवशरीरजा ।
अष्टादशभुजा रम्या त्रिवर्णा विश्वमोहिनी ॥ ४४ ॥
श्वेतानना कृष्णनेत्रा संरक्ताधरपल्लवा ।
ताम्रपाणितला कान्ता दिव्यभूषणभूषिता ॥ ४५ ॥
अष्टादशभुजा देवी सहस्रभुजमण्डिता ।
सम्भूतासुरनाशाय तेजोराशिसमुद्‌भवा ॥ ४६ ॥
जनमेजय उवाच
कृष्ण देव महाभाग सर्वज्ञ मुनिसत्तम ।
विस्तरं ब्रूहि तस्यास्त्वं शरीरस्य समुद्‌भवम् ॥ ४७ ॥
एकीभूतं च सर्वेषां तेजः किं वा पृथक् स्थितम् ।
अङ्गानि चैव तस्यास्तु सर्वतेजोमयानि वा ॥ ४८ ॥
भिन्नभागविभागेन जातान्यङ्गानि यानि तु ।
मुखनासाक्षिभेदेन सर्वत्रैकभवानि च ॥ ४९ ॥
ब्रूहि तद्विस्तरं व्यास शरीराङ्गसमुद्‌भवम् ।
बभूव यस्य देवस्य तेजसोऽङ्गं यदद्‌भुतम् ॥ ५० ॥
आयुधाभरणादीनि दत्तानि यैर्यथा यथा ।
तत्सर्वं श्रोतुकामोऽस्मि त्वन्मुखाम्बुजनिर्गतम् ॥ ५१ ॥
न हि तृप्याम्यहं ब्रह्मन् सुधामयरसं पिबन् ।
चरितञ्च महालक्ष्यास्त्वन्मुखाम्भोजनिःसृतम् ॥ ५२ ॥
सूत उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा राज्ञः सत्यवतीसुतः ।
उवाच मधुरं वाक्यं प्रीणयन्निव भूपतिम् ॥ ५३ ॥
व्यास उवाच
शृणु राजन्महाभाग विस्तरेण ब्रवीमि ते ।
यथामति कुरुश्रेष्ठ तस्या देहसमुद्‌भवम् ॥ ५४ ॥
न ब्रह्मा न हरिः साक्षान्न रुद्रो न च वासवः ।
याथातथ्येन तद्‌रूपं वक्तुमीशः कदाचन ॥ ५५ ॥
कथं जानाम्यहं देव्या यद्‌रूपं यादृशं यतः ।
वाचारम्भणमात्रं तदुत्पन्नेति ब्रवीमि यत् ॥ ५६ ॥
सा नित्या सर्वदैवास्ते देवकार्यार्थसिद्धये ।
नानारूपा त्वेकरूपा जायते कार्यगौरवात् ॥ ५७ ॥
यथा नटो रङ्गगतो नानारूपो भवत्यसौ ।
एकरूपस्वभावोऽपि लोकरञ्जनहेतवे ॥ ५८ ॥
तथैषा देवकार्यार्थमरूपापि स्वलीलया ।
करोति बहुरूपाणि निर्गुणा सगुणानि च ॥ ५९ ॥
कार्यकर्मानुसारेण नामानि प्रभवन्ति हि ।
धात्वर्थगुणयुक्तानि गौणानि सुबहून्यपि ॥ ६० ॥
तद्वै बुद्ध्यनुसारेण प्रब्रवीमि नराधिप ।
यथा तेजःसमुद्‌भूतं रूपं तस्या मनोहरम् ॥ ६१ ॥
शङ्करस्य च यत्तेजस्तेन तन्मुखपङ्कजम् ।
श्वेतवर्णं शुभाकारमजायत महत्तरम् ॥ ६२ ॥
केशास्तस्यास्तथा स्निग्धा याम्येन तेजसाभवन् ।
वक्राग्राश्चातिदीर्घा वै मेघवर्णा मनोहराः ॥ ६३ ॥
नयनत्रितयं तस्या जज्ञे पावकतेजसा ।
कृष्णं रक्तं तथा श्वेतं वर्णत्रयविभूषितम् ॥ ६४ ॥
वक्रे स्निग्धे कृष्णवर्णे सन्ध्ययोस्तेजसा भ्रुवौ ।
जाते देव्याः सुतेजस्के कामस्य धनुषीव ते ॥ ६५ ॥
वायोश्च तेजसा शस्तौ श्रवणौ सम्बभूवतुः ।
नातिदीर्घो नातिह्रस्वौ दोलाविव मनोभुवः ॥ ६६ ॥
तिलपुष्पसमाकारा नासिका सुमनोहरा ।
सञ्जाता स्निग्धवर्णा वै धनदस्य च तेजसा ॥ ६७ ॥
दन्ताः शिखरिणः श्लक्ष्णाः कुन्दाग्रसदृशाः समाः ।
सञ्जाताः सुप्रभा राजन् प्राजापत्येन तेजसा ॥ ६८ ॥
अधरश्चातिरक्तोऽस्याः सञ्जातोऽरुणतेजसा ।
उत्तरोष्ठस्तथा रम्यः कार्तिकेयस्य तेजसा ॥ ६९ ॥
अष्टादशभुजाकारा बाहवो विष्णुतेजसा ।
वसूनां तेजसाङ्गुल्यो रक्तवर्णास्तथाभवन् ॥ ७० ॥
सौम्येन तेजसा जातं स्तनयोर्युग्ममुत्तमम् ।
ऐन्द्रेणास्यास्तथा मध्यं जातं त्रिवलिसंयुतम् ॥ ७१ ॥
जङ्घोरू वरुणस्याथ तेजसा सम्बभूवतुः ।
नितम्बः स तु सञ्जातो विपुलस्तेजसा भुवः ॥ ७२ ॥
एवं नारी शुभाकारा सुरूपा सुस्वरा भृशम् ।
समुत्पन्ना तथा राजंस्तेजोराशिसमुद्‌भवा ॥ ७३ ॥
तां दृष्ट्वा सुष्ठुसर्वाङ्गीं सुदतीं चारुलोचनाम् ।
मुदं प्रापुः सुराः सर्वे महिषेण प्रपीडिताः ॥ ७४ ॥
विष्णुस्त्वाह सुरान्सर्वान्भूषणान्यायुधानि च ।
प्रयच्छन्तु शुभान्यस्यै देवाः सर्वाणि साम्प्रतम् ॥ ७५ ॥
स्वायुधेभ्यः समुत्पाद्य तेजोयुक्तानि सत्वराः ।
समर्पयन्तु सर्वेऽद्य देव्यै नानायुधानि वै ॥ ७६ ॥


देवीच्या स्वरूपाचे वर्णन -

देव अत्यंत वेगाने वैकुंठाजवळ येऊन पोहोचले. सर्व प्रकारे सुशोभित असलेले ते वैकुंठपूर देवांनी पाहिले. तेथील विष्णूचे स्थान, सरोवर, वापी व नद्या सुखदायक व सुंदर होते. शब्द करणार्‍या हंस, सारस, चक्रवाक पक्ष्यांनी ते भूषित झालेले होते. चंपक, अशोक, कल्हार, मंदार व बकुल ह्यांनी व्याप्त आणि मष्ठिका, तिलक, आम्र, कुरबकादि झाडांनी ते सुशोभित दिसत होते. कोकिल पक्ष्यांचे ध्वनी, नृत्यकर्मामुळे सुशोभित दिसणारी मयूरपिच्छे आणि भ्रमरांचा गुंजारव यांच्या योगाने रम्य झालेली दिव्य उपवने, भक्तिपर स्तुतिस्तोत्रे गाणारे सुनंदन वगैरे सर्व तर्‍हेच्या श्रवणसौंदर्याची व दृष्टिसुखाचा आस्वाद घेत सर्व देव वैकुंठाची मुक्तपणे स्तुती करीत होते. तेथे सुवर्णाचे सुंदर प्रासाद डौलाने उभे होते. त्यावर नानातर्‍हेची चित्रे चितारली होती. गगनाला भिडणारी सुंदर अशी गृहे होती. देवगंधर्व गायन करीत, अप्सरा नृत्य करीत, किन्नर मधुर स्वरांचे आवाज करीत तेथे विहार करीत होते. वेदाध्ययन करणार्‍या ऋषीमुनींच्या सूक्तांतील स्तुतिस्तवनामुळे ते वैकुंठपूर अत्यंत आकर्षक भासत होते.

विष्णूच्या मंदिराच्या दारात स्वरूपसुंदर जयविजय द्वाररक्षण करीत होते. त्यांनी सुवर्ण वस्त्र धारण केले होते. देव म्हणाले, "हे द्वारपालांनी तुमच्यापैकी एकजण आत जाऊन आम्ही सर्व ब्रह्मशिवादि देव विष्णुदर्शनासाठी आतुर झालो आहोत असा निरोप भगवंतांना सांगा."

हे ऐकून विजय आत गेला व भगवान विष्णूंना म्हणाला, "हे रमाकांता, हे देवशत्रुनाशका सर्व देव दारापाशी येऊन उभे आहेत. ब्रह्मा, रुद्र, इंद्र, वरुण, अग्नी, यम वगैरे सर्वजण तुमची स्तुतिस्तोत्रे गात आहेत व दर्शनाची इच्छा करीत आहेत."

हे भाषण ऐकताच प्रत्यक्ष भगवान आपण स्वतःच देवांच्या भेटीसाठी बाहेर आले. अत्यंत श्रमाने कृश झालेले देव दारात उभे असलेले पाहून भगवंतांनी आपल्या प्रसन्न दर्शनाने सर्व देवांना आनंदित केले नंतर वेदांनी स्वरूप निश्चित केलेल्या भगवंतांची सर्व देव आपल्या कुवतीप्रमाणे स्तुति करू लागले.

देव म्हणाले, "हे जगन्नाथा, हे दयासिंधो, हे उत्पत्तिस्थितिलयकारका, हे महाराजा, आम्हा शरणागतांचे तू रक्षण कर.

विष्णु म्हणाले, "हे देवांनो, तुम्ही प्रथम आसनावर बसा, तुमची सर्व खुशाली मला सांगा. आपण सर्वजण एकत्रित होऊन येथे येण्याचे प्रयोजन काय असावे बरे ? ब्रह्मा व शिवासह सर्वच जण असे चिंतातुर आणि इतके दीन का झाला ? जे तुमचे काम असेल ते अगदी त्वरेने निवेदन करा."

देव म्हणतात, "वरप्राप्तीमुळे मत्त झालेला, पापी, दुराचारी महिषाने आम्हाला अत्यंत पडिले आहे. ब्राह्मणांनी अर्पण केलेले यज्ञभाग तोच भक्षण करतो. आम्ही सर्व देव सांप्रत गिरिकंदरातील गुहातून वास्तव्य करीत आहोत. हे भगवंता, ब्रह्मदेवाने वर दिल्यामुळे तो सर्वांना अजिंक्य झाला आहे. तेव्हा ह्या संकटाचे महत्त्व लक्षात घेऊन आम्ही तुला शरण आलो आहोत. आम्हाला या संकटातून सोडविण्यास तूच समर्थ आहेस. तरी हे दैत्यनाशका, महिषाच्या नाशाचा कोणता तरी उपाय कर. हे दैत्यनाशका कृष्णा, तू कोणत्याही उपायाने त्याच्या वधाची निश्चिती कर. ' पुरुषाच्या हातून तुझा वध होणार नाही, " असा या ब्रह्मदेवानेच त्याला वर दिला आहे. सांप्रत त्या दुष्टाचा वध करण्यास कोणतीही समर्थ स्त्री आम्हाला दिसत नाही. प्रत्यक्ष लक्ष्मी, उमा, शची, सावित्री यांपैकी तरी कोण समर्थ आहे ? तेव्हा हे भक्तांचे रक्षण करणार्‍या, तू महिषाच्या मरणाचे काहीही कारण शोधून काढ व देवाचे कार्य कर."

हे भाषण ऐकताच विष्णु हसत म्हणाले, "देवहो, आपण सर्वांनी पूर्वी त्याच्याशी युद्ध केले, पण तो अवध्यच राहिला. तस्मात आता त्याच्याशी युद्ध करण्यात यश नाही. आपल्या सर्वदेवांच्या तेजामुळे व श्रेष्ठत्वामुळे जर आपण एखादी समर्थ स्त्री उत्पन्न केली, तर तीच महिषाचा वध करील. आपल्या तेजोराशीतून स्त्रीरूप उत्पन्न व्हावे म्हणून आमच्या स्त्रियांनी आमच्या तेजाच्या राशीत आपले तेज विलीन करावे. मी, ब्रह्मा, रुद्राप्रभूती देव आमची संपूर्ण त्रिशुलादि आयुधे तिला देऊ म्हणजे सर्वगुणनायका या सर्व शास्त्रसंपन्न अशी ती देवी महिषाचा नाश करील."

येणेप्रमाणे भगवान विष्णूंनी सांगितले असता त्याचक्षणी ब्रह्मदेवाच्या मुखातून एक
दुःसह तेजोराशी बाहेर पडला. तो वर्णाने आरक्त व शुभ होता. त्याच्या ठिकाणी काही शीत व काही उष्ण गुण होते. तो किरण वलयांकित होता. शंकर व विष्णूंनी तो तेजोराशी अवलोकन केल्यावर त्यांनाही आश्चर्य वाटले.

असेच शंकराच्या शरीरातूनही एक अभूतपूर्व तेज बाहेर पडले. ते रौप्य वर्णाचे होते. ते उग्र प्रचंड होते. ते पर्वतमय व जणू दुसरा तमोगुणच असे होते. नंतर महाविष्णूच्या शरीरापासून सत्वगुणी नीलवर्ण व महातेजस्वी तेजोगोल उत्पन्न झाला. इंद्राच्या शरीरातून घन असे चित्रमय, सर्व गुणयुक्त ब असह्य असे तेज निर्माण झाले. अशा प्रकारे कुबेर, यम, अग्नी, वरुण ह्या सर्व देवेश्वरांतून अशीच अनेक तेजे बाहेर पडली. अखेर या महातेजाचा दिव्य लोळ पाहून देवांनाच आपले आश्चर्य वाटले.

थोड्याच वेळात त्या तेजातून सौंदर्यसंपन्न आणि महातेजस्वी अशी स्त्री निर्माण झाली. ती सर्व देवदेवतांच्यापासून उत्पन्न झाली असल्याने त्रयोगुणांनी व त्रिवर्णांनी युक्त होती. तिला अठरा हात होते. ती विश्वमोहिनी होती. तिचे मुख श्वेतवर्णी होते. ओष्ठ आरक्त होते. सर्व अलंकारांनी ती विभूषित होती. हजारो भूषणांनी ती युक्त होती. ती महालक्ष्मी केवळ असुरनाशाकरताच निर्माण झाली होती."

ही सर्व हकीकत ऐकून जनमेजय म्हणाला, "हे महामुनीश्रेष्ठ, आपण त्या भगवतीच्या शरीराचे वर्णन करा. तिचे कोणते अवयव कोणत्या देवापासून निर्माण झाले ? का ते सर्व तेजांच्या एकाच मिश्रणाचे होते ? त्याचप्रमाणे कोणी तिला कोणती आयुधे दिली ? हे सर्वश्रेष्ठा, आपल्या वाणीतून हे श्रवण करण्याची माझी इच्छा आहे. महालक्ष्मीच्या चरित्राचे अमृतसेवन केल्याशिवाय मला चैन पडत नाही."

व्यास म्हणाले, "हे कुरुश्रेष्ठा, मी सविस्तर हकीकत मी तुला यथामति सांगतो. कारण, प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवही तिचे वर्णन करू शकणार नाही. मग तिचे परिपूर्ण वर्णन मी कसे करू शकणार ! ती उत्पन्न झाली हेच मी शब्दांनी सांगतो. कारण ती नित्य देवकार्य सिद्धीस नेण्याकरता अनेक रूपे धारण करते.

एखाद्या नटसम्राटाप्रमाणे ही देवि अरूप व निर्गुण असूनही लीलया अनंत सगुण रूपे धारण करते. ज्याप्रमाणे व्यवहारात दुसर्‍यास अर्थबोध करून देण्यासाठी आपण वाक्य तयार करतो, त्याप्रमाणे भगवतीच्या स्वरूपाविषयी आहे. तेव्हा हे राजा, मी आपल्या कुवतीप्रमाणे तेजसमूहापासून तिचे रूप कसे उत्पन्न झाले ते तुला कथन करतो.

शंकराच्या तेजामुळे तिचे मुखकमल प्रचंड व शुभ असे श्वेतवर्णाचे झाले. यमाच्या तेजाने तिचे केश मेघवर्णी असून, दीर्घ, वक्रग्रांनी युक्त व मनोहर झाले. संध्याच्या तेजामुळे तिच्या भिवया वक्र, स्निग्ध, कृष्णवर्ण व अति तेजस्वी, जणू मदनाची धनुष्येच अशा झाल्या. वायूच्या तेजापासून तिचे कर्ण प्रबल झाले. ते मदनाच्या झोपाळ्याप्रमाणे भासत होते. कुबेराच्या तेजापासून तिची नासिका अतीव सुंदर व स्निग्धवर्णी झाली. तिचा आकार तिलपुष्पाप्रमाणे होता.

त्याचप्रमाणे दक्षादिकांच्या तेजामुळे उत्पन्न झालेले तिचे दंत कुन्दकलिकेसारखे तेजस्वी व तुळतुळीत होते. अरुणाच्या तेजाने तिचा अधर अतिशय लाल तर कार्तिकाच्या तेजाने तिच्या उत्तरोष्ठात रमणीयतेची भर पडली होती. तिचे अत्यंत शुभ असे अठरा हात विष्णूच्या तेजापासून निर्माण झाले. अष्टवसूंपासून तिच्या अंगुळी आरक्तवर्णी झाल्या. सोमाच्या तेजामुळे तिचे स्तन पुष्ट असे झाले. इंद्राच्या तेजामुळे तिचा मध्यभाग तीन वळ्यांनी युक्त झाला. तिच्या मांड्या व पोटर्‍या वरुणाच्या तेजाने उत्पन्न झाल्या व भूमीच्या तेजाने तिचा विपुल कटिप्रदेश निर्माण झाला.

तेव्हा हे जनमेजया, अशा प्रकारे सर्व देवांच्या तेजोराशीपासून उत्पन्न झालेली ही देवी उत्कृष्ट बांधा, सुंदर स्वरुप व अतीव मनोहर स्वर यांनी मंडित होती. ती स्त्री दृष्टी पडताच देवांच्या मनातील महिषासुराची भीती पार मावळून गेली. ते अत्यंत आनंदित झाले.

नंतर विष्णू सर्व देवांना म्हणाले, "हे देवहो, आता आपली सर्व शुभ भूषणे व आयुधे हिला द्या. आणि आता त्वरा करून नाना प्रकारची तेजस्वी आयुधे निर्माण करून हिला अर्पण करा."


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
पञ्चमस्कन्धे देव्याः स्वरूपोद्‌भववर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
अध्याय आठवा समाप्त

GO TOP