श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः
द्वाविंशोऽध्यायः


देवदानवानामंशावतरणवर्णनम्

जनमेजय उवाच
किं कृतं पातकं तेन बालकेन पितामह ।
यज्जातमात्रो निहतस्तथा तेन दुरात्मना ॥ १ ॥
नारदोऽपि मुनिश्रेष्ठो ज्ञानवान्धर्मतत्परः ।
कथमेवंविधं पापं कृतवान्ब्रह्मवित्तमः ॥ २ ॥
कर्ता कारयिता पापे तुल्यपापौ स्मृतौ बुधैः ।
स कथं प्रेरयामास मुनिः कंसं खलं तदा ॥ ३ ॥
संशयोऽयं महान्मेऽत्र ब्रूहि सर्वं सविस्तरम् ।
येन कर्मविपाकेन बालको निधनं गतः ॥ ४ ॥
व्यास उवाच
नारदः कौतुकप्रेक्षी सर्वदा कलहप्रियः ।
देवकार्यार्थमागत्य सर्वमेतच्चकार ह ॥ ५ ॥
न मिथ्याभाषणे बुद्धिर्मुनेस्तस्य कदाचन ।
सत्यवक्ता सुराणां स कर्तव्ये निरतः शुचिः ॥ ६ ॥
एवं षड् बालकास्तेन जाता जाता निपातिताः ।
षड् गर्भाः शापयोगेन सम्भूय मरणं गताः ॥ ७ ॥
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तेषां शापस्य कारणम् ।
स्वायम्भुवेऽन्तरे पुत्रा मरीचेः षण्महाबलाः ॥ ८ ॥
ऊर्णायां चैव भार्यायामासन्धर्मविचक्षणाः ।
ब्रह्माणं जहसुर्वीक्ष्य सुतां यभितुमुद्यतम् ॥ ९ ॥
शशाप तांस्तदा ब्रह्मा दैत्ययोनिं विशन्त्वधः ।
कालनेमिसुता जातास्ते षड्गर्भा विशाम्पते ॥ १० ॥
अवतारे परे ते तु हिरण्यकशिपोः सुताः ।
जातास्ते ज्ञानसंयुक्ताः पूर्वशापभयान्नृप ॥ ११ ॥
तस्मिञ्जन्मनि शान्ताश्च तपश्चक्रुः समाहिताः ।
तेषां प्रीतोऽभवद्‌ ब्रह्मा षड्गर्भाणां वरान्ददौ ॥ १२ ॥
ब्रह्मोवाच
शप्ता यूयं मया पूर्वं क्रोधयुक्तेन पुत्रकाः ।
तुष्टोऽस्मि वो महाभागा ब्रुवन्तु वाञ्छितं वरम् ॥ १३ ॥
व्यास उवाच
ते तु श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः प्रीतमानसाः ।
ब्रह्माणमब्रुवन्कामं सर्वे कार्यार्थतत्पराः ॥ १४ ॥
गर्भा ऊचुः
पितामहाद्य तुष्टोऽसि देहि नो वाञ्छितं वरम् ।
अवध्या दैवतैः सर्वैर्मानवैश्च महोरगैः ॥ १५ ॥
गन्धर्वसिद्धपतिभिर्वधो माभूत्पितामह ।
व्यास उवाच
तानुवाच ततो ब्रह्मा सर्वमेतद्‌भविष्यति ॥ १६ ॥
गच्छन्तु वो महाभागाः सत्यमेव न संशयः ।
दत्त्वा वरं गतो ब्रह्मा मुदितास्ते तदाभवन् ॥ १७ ॥
हिरण्यकशिपुः क्रुद्धस्तानुवाच कुरूद्वह ।
यस्माद्विहाय मां पुत्रास्तोषितो वै पितामहः ॥ १८ ॥
वरेण प्रार्थितोऽत्यर्थं बलवन्तो यतोऽभवन् ।
युष्माभिर्हापितः स्नेहस्ततो युष्मांस्त्यजाम्यहम् ॥ १९ ॥
यूयं व्रजन्तु पाताले षड्गर्भा विश्रुता भुवि ।
पाताले निद्रयाविष्टास्तिष्ठन्तु बहुवत्सरान् ॥ २० ॥
ततस्तु देवकीगर्भे वर्षे वर्षे पुनः पुनः ।
पिता वः कालनेमिस्तु तत्र कंसो भविष्यति ॥ २१ ॥
स एव जातमात्रान्वो वधिष्यति सुदारुणः ।
व्यास उवाच
एवं शप्तांस्तदा तेन गर्भे जातान्पुनः पुनः ॥ २२ ॥
जघान देवकीपुत्रान्षड्गर्भाञ्छापनोदितः ।
शेषांशः सप्तमस्तत्र देवकीगर्भसंस्थितः ॥ २३ ॥
विस्रंसितश्च गर्भोऽसौ योगेन योगमायया ।
नीतश्च रोहिणीगर्भे कृत्वा संकर्षणं बलात् ॥ २४ ॥
पतितः पञ्चमे मासि लोकख्यातिं गतस्तदा ।
कंसोऽपि ज्ञातवांस्तत्र देवकीगर्भपातनम् ॥ २५ ॥
मुदं प्राप स दुष्टात्मा श्रुत्वा वार्तां सुखावहाम् ।
अष्टमे देवकीगर्भे भगवान्सात्वतां पतिः ॥ २६ ॥
उवास देवकार्यार्थं भारावतरणाय च ।
राजोवाच
वसुदेवः कश्यपांशः शेषांशश्च तदाभवत् ॥ २७ ॥
हरेरंशस्तथा प्रोक्तो भवता मुनिसत्तम ।
अन्ये च येंऽशा देवानां तत्र जातास्तु तान्वद ॥ २८ ॥
व्यास उवाच
सुराणामसुराणां च ये येंऽशा भुवि विश्रुताः ॥ २९ ॥
तानहं सम्प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण शृणुष्व तान् ।
वसुदेवः कश्यपांशो देवकी च तथादितिः ॥ ३० ॥
बलदेवस्त्वनन्तांशो वर्तमानेषु तेषु च ।
योऽसौ धर्मसुतः श्रीमान्नारायण इति श्रुतः ॥ ३१ ॥
तस्यांशो वासुदेवस्तु विद्यमाने मुनौ तदा ।
नरस्तस्यानुजो यस्तु तस्यांशोऽर्जुन एव च ॥ ३२ ॥
युधिष्ठिरस्तु धर्मांशो वाय्वंशो भीम इत्युत ।
अश्विन्यंशौ ततः प्रोक्तौ माद्रीपुत्रौ महाबलौ ॥ ३३ ॥
सूर्यांशः कर्ण आख्यातो धर्माशो विदुरः स्मृतः ।
द्रोणो बृहस्पतेरंशस्तत्सतस्तु शिवांशजः ॥ ३४ ॥
समुद्रः शन्तनुः प्रोक्तो गङ्गा भार्या मता बुधैः ।
देवकस्तु समाख्यातो गन्धर्वपतिरागमे ॥ ३५ ॥
वसुर्भीष्मो विराटस्तु मरुद्‌गण इति स्मृतः ।
अरिष्टस्य सुतो हंसो धृतराष्ट्रः प्रकीर्तितः ॥ ३६ ॥
मरुद्‌गणः कृपः प्रोक्तः कृतवर्मा तथापरः ।
दुर्योधनः कलेरंशः शकुनिं विद्धि द्वापरम् ॥ ३७ ॥
सोमपुत्रः सुवर्चाख्यः सोमप्ररुरुदाहृतः ।
पावकांशो धृष्टद्युम्नः शिखण्डी राक्षसस्तथा ॥ ३८ ॥
सनत्कुमारस्यांशस्तु प्रद्युम्नः परिकीर्तितः ।
द्रुपदो वरुणस्यांशो द्रौपदी च रमांशजा ॥ ३९ ॥
द्रौपदीतनयाः पञ्च विश्वेदेवांशजाः स्मृताः ।
कुन्तिः सिद्धिर्धृतिर्माद्री मतिर्गान्धारराजजा ॥ ४० ॥
कृष्णपत्‍न्यस्तथा सर्वा देववाराङ्गनाः स्मृताः ।
राजानश्च तथा सर्वे असुराः शक्रनोदिताः ॥ ४१ ॥
हिरण्यकशिपोरंशः शिशुपाल उदाहृतः ।
विप्रचित्तिर्जरासन्धः शल्यः प्रह्लाद इत्यपि ॥ ४२ ॥
कालनेमिस्तथा कंसः केशी हयशिरास्तथा ।
अरिष्टो बलिपुत्रस्तु ककुद्मी गोकुले हतः ॥ ४३ ॥
अनुह्लादो धृष्टकेतुर्भगदत्तोऽथ बाष्कलः ।
लम्बः प्रलम्बः सञ्चातः खरोऽसौ धेनुकोऽभवत् ॥ ४४ ॥
वाराहश्च किशोरश्च दैत्यौ परमदारुणौ ।
मल्लौ तावेव सञ्जातौ ख्यातौ चाणूरमुष्टिकौ ॥ ४५ ॥
दितिपुत्रस्तथारिष्टो गजः कुवलयाभिधः ।
बलिपुत्री बकी ख्याता बकस्तदनुजः स्मृतः ॥ ४६ ॥
यमो रुद्रस्तथा कामः क्रोधश्चैव चतुर्थकः ।
तेषामंशैस्तु सञ्जातो द्रोणपुत्रो महाबलः ॥ ४७ ॥
अंशावतरणे पूर्वं दैतेया राक्षसास्तथा ।
जाताः सर्वे सुरांशास्ते क्षितिभारावतारणे ॥ ४८ ॥
एतेषां कथितं राजन्नंशावतरणं नृप ।
सुराणां चासुराणां च पुराणेषु प्रकीर्तितम् ॥ ४९ ॥
यदा ब्रह्मादयो देवाः प्रार्थनार्थं हरिं गताः ।
हरिणा च तदा दत्तौ केशौ खलु सितासितौ ॥ ५० ॥
श्यामवर्णस्ततः कृष्णः श्वेतः सङ्कर्षणस्तथा ।
भारावतारणार्थं तौ जातौ देवांशसम्भवौ ॥ ५१ ॥
अंशावतरणं चैतच्छृणोति भक्तिभावतः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो मोदते स्वजनैर्वृतः ॥ ५२ ॥


देव दैत्यांचे अंशावतार -

जनमेजय म्हणाला, "ज्या अर्थी दुरात्म्या कंसाने त्या वसुदेवबालकाचा उत्पन्न होताक्षणीच घात केला त्या अर्थी त्या बालकाच्या हातून असे पातक तरी कोणते घडले होते ? ब्रह्मवेत्त्यांमध्ये अग्रेसर, ज्ञानी धर्मनिष्ठ व मुनिश्रेष्ठ नारदांनी तरी कंसाला उत्तेजन देऊन त्याच्याकडून अशा प्रकारचे पातक कसे करवले ? पापासंबंधाने कर्ता व करविणारा हे उभयताही पंडितांनी सारखेच दोषी ठरवले आहेत. तेव्हा त्या नारदमुनींनी दुष्ट कंसाला प्रेरणा तरी कशी केली ? कोणत्या कर्माचा परिपाक झाल्यामुळे त्या बालकाला मृत्यु प्राप्त झाला हे आपण मला सविस्तर कथन करा.

व्यास म्हणाले, "सर्वदा कलह ज्याला प्रिय आहे अशा नारदमुनींनी केवळ देवकार्यार्थ व चमत्कार पहाण्याच्या इच्छेने कंसाकडे येऊन हे सर्व केले. मुद्दाम मिथ्या भाषण करण्याविषयी त्या मुनींच्या मनामध्ये कधीही विचार येत नाहीत. तो मुनी कर्तव्यकर्माविषयी दक्ष, पवित्र आणि देवांतही सत्यवचनी आहे, म्हणूनच देवकार्यासाठी भावी गोष्टीकडे लक्ष देऊन केव्हा केव्हा तो विनोद करीत असतो. हे राजा, तो ज्या गोष्टीत विनोद करतो त्या सर्व दैवाने निश्चित घडणार्‍याच असतात. ह्याप्रमाणे वसुदेवाचे सहा बालक त्याने जसे जसे उत्पन्न झाले तसे तसे कंसाकडून मारून टाकवले व अशा रीतीने ते सहा गर्भ शापाच्या योगाने देवकीच्या गर्भाशयामध्ये येऊन मरण पावले.

त्यांच्या शापाचे कारण मी आता तुला कथन करतो. स्वायंभुव मन्वंतरामध्ये मरीची ऋषीला ऊर्णानामक भार्येच्या पोटी धर्मतत्पर असे सहा महाबलाढय पुत्र झाले. एकदा स्वकन्येचा उपभोग घेण्यास उद्युक्त झालेल्या ब्रह्मदेवाला पाहून ते हसले. तेव्हा "अध:पात होऊन ते दैत्ययोनीमध्ये जातील." असा ब्रह्मदेवाने त्यांना शाप दिला. हे प्रजाधिपते, पुढे हेच सहा गर्भ प्रथम कालनेमीचे पुत्र झाले.

नंतर दुसर्‍या अवतारामध्ये ते हिरण्यकशिपुचे पुत्र झाले. त्या दुसर्‍या जन्मामध्ये ते पूर्वशापाच्या भीतीमुळे ज्ञानयुक्त झाले. स्वस्थ मनाने त्या जन्मामध्ये त्यांनी शांत राहून तपश्चर्या केली. त्या सहा गर्भावर संतुष्ट होऊन ब्रह्मदेवाने त्यांना वर दिला.

ब्रह्मदेव म्हणाले, "हे पुत्रहो, मी क्रुद्ध झाल्यामुळे पूर्वी तुम्हाला शाप दिला होता, हे महाभाग्यशाली पुत्रांनो, आता मी तुम्हावर संतुष्ट झालो आहे. तुम्ही इच्छेस येईल तो वर मागा."

ब्रह्मदेवाचे हे भाषण श्रवण करून ते मनामध्ये प्रसन्न झाले आणि कर्तव्याविषयी दक्ष असलेले ते सर्वही गर्भ आपल्या मनाप्रमाणे ब्रह्मदेवाशी भाषण करू लागले.

गर्भ म्हणाले, "हे पितामह, आपण आम्हावर संतुष्ट झाला आहात मग आम्हाला इष्ट असलेला वर आपण द्यावा. सर्व देव, मानव व महासुर ह्यांना आम्ही अवध्य असावे आणि हे पितामह, गंधर्वाधिपतीच्या हातूनही आमचा वध होऊ नये."

ह्यावर ब्रह्मदेव त्यांना म्हणाले, "हे तुमचे मागणे सर्व शेवटास जाईल. हे महाभाग्यशाली पुत्रहो, तुम्ही आता जा. तुमच्या म्हणण्याप्रमाणे सर्व घडून येईल." असा वर दिल्यावर ब्रह्मदेवाला आनंद झाला व ते पुत्रही आनंदित झाले. पण हिरण्यकशिपूला मात्र बरे वाटले नाही. तो क्रुद्ध होऊन त्यांना म्हणाला, 'हे पुत्रांनो, ज्या अर्थी तुम्ही माझी पर्वा न करता ब्रह्मदेवाला संतुष्ट केले आणि तुम्ही त्याची वराविषयी प्रार्थना करून बलाढय झाला आहात, त्या अर्थी तुम्ही पितृस्नेहसंबंधाचा त्याग केला आहे. म्हणून मी तुमचा त्याग करतो. आता तुम्ही सहा गर्भ पातालामध्ये जा, तिथे निद्राविष्ट होऊन काही वर्षेपर्यंत पडून रहा. तद्‌नंतर प्रतिवर्षी तुम्ही देवकीच्या गर्भामध्ये याल व पूर्वजन्मीचा तुमचा पिता कालनेमी हा त्या ठिकाणी कंस होईल आणि तो अतिभयंकर कंस तुम्ही उत्पन्न होताक्षणीच क्रमाक्रमाने तुमचा वध करील."

याप्रमाणे त्यांना शाप दिला. म्हणूनच उत्पन्न होताक्षणी वारंवार कंसाने त्यांचा वध केला. केवळ शापामुळेच त्याला देवकीच्या सहा पुत्रांचा उपजताक्षणी वध

करण्यास प्रेरणा झालेली होती. सातवा शेषांश देवकीच्या गर्भामध्ये आला तेव्हा योगमायेने योगसामर्थ्याने तो गर्भ तेथून काढून रोहिणीच्या गर्भाशयामध्ये नेला. त्यामुळेच त्याचे संकर्षण असे नाव झाले.

तो गर्भपात पाचव्या महिन्यामध्ये झाला. देवकीचा गर्भपात झाल्याचे वर्तमान कंसालाही समजले. ही सुखदायक वार्ता श्रवण करून त्या दुरात्मा कंसाला आनंद झाला. त्यानंतर देवकीच्या आठव्या गर्भाच्या ठिकाणी यादवपती भगवान कृष्णाने देवकार्याकरता व भूभार हरण करण्याकरता वास्तव्य केले."

जनमेजय राजा म्हणाला, "हे मुने, वसुदेव हा कश्यपाचा अंश, बलराम हा शेषाचा अंश आणि हे मुनिश्रेष्ठ, कृष्ण हा हरीचा अंश अवतीर्ण झाल्याचे आपण सविस्तर कथन केले. आता भूमीच्या प्रार्थनेवरून भूभार हरण करण्याकरता इतर देवांचेही जे जे अंश अवतीर्ण झाले असतील ते सर्व मला कथन करा."

हे ऐकून व्यास म्हणाले, "देवदैत्यांचे जे अंश भूतलावर प्रसिद्ध आहेत ते मी तुला संक्षेपत: कथन करतो. वसुदेव हा कश्यपाचा अंश असून देवकी ही अदिती आहे. बलदेव हा शेषाचा अंश होय. कश्यप, अदिती व शेष हे आपापल्या स्थळी पूर्वीप्रमाणे विद्यमान असतानाच त्यांचे हे अंशरूपाने अवतार झाले. नारायण म्हणून बदरिकाश्रमात प्रसिद्ध असलेला जो श्रीमान धर्मपुत्र तो नारायण मुनी विद्यमान असतानाच वासुदेवावतार प्रकट झाला. त्या नारायणाचा कनिष्ठ भ्राता जो नर त्याचा अंश अर्जुनच होय, हा युधिष्ठिर धर्माचा अंश होय आणि महाबलाढय भीम हा वायुचा अंश होय आणि महाबलाढय माद्रीपुत्र नकुल- सहदेव हे अश्विनीकुमारांचे अंश होत.

कर्ण हा सूर्याचा अंश, विदुर हा धर्माचा अंश असून द्रोण हा बृहस्पतीचा अंश आणि द्रोणपुत्र अश्वत्थामा शिवाचा अंश होय. शंतनू हाच समुद्र असून गंगा हीच त्याची भार्या आहे. पुराणशास्त्रामध्ये देवक हाच गंधर्वपती म्हणून कथन केला आहे. भीष्म, विराट व धृतराष्ट्र हे अनुक्रमे वसू मरुद्‍ग व अरिष्टपुत्र ह्यांचे अंश होत. कृपाचार्य दुसर्‍या मरुद्‍गणाचा अंश असून कृतवर्माही एका मरुद्‍गणाचा अंश होय. दुर्योधन व शकुनी हे अनुक्रमे काली व द्वापर ह्यांचे अंश होत. सोमपुत्र सुवर्मा हा सोमप्ररुनामक यादव असून धृष्टद्युम्न व शिखंडी हे अनुक्रमे अग्नी व राक्षस ह्यांचे अंश होत.

प्रद्युम्न, द्रुपद व द्रौपदी हे अनुक्रमे सनत्‍कुमार, वरूण व रमा ह्यांचे अंश असून द्रौपदीचे पाच पुत्र, कुंती, माद्री, व गांधारी हे अनुक्रमे विश्वदेव, सिद्धी, धृती व मती ह्यांचे अंश होत. सर्व राजे हे इंद्राने जिंकलेले असुर होत. शिशुपाल जरासंध व शल्य हे अनुक्रमे हिरण्यकशिपू विप्रचित्ती व प्रल्हाद यांचे अंश असून कंस, हयशिरा, गोकुलामध्ये वध पावलेला कुकुद्मी हे अनुक्रमे कालनेमी, केशी व बलिपुत्र अरिष्ट याचे अंश होत.

धृष्टकेतु, भगदत्त, प्रबल व धेनुक हे अनुक्रमे अनुर्‍हाद, बाष्कल, लंब व खर याचे अंश होत. वाराह आणि किशोर हे चाणूर व युष्टिक यांचे अंश कुवलयापीडनामक गज हा अरिष्टनामक दैत्य असून बकी ही बलिकन्या. हेय आणि बकासुर हा तिच्या पाठचा भाऊ होय. यम, रुद्र, काम व क्रोध ह्या चौघांच्या अंशांनी महाबलाढय द्रोणपुत्र उत्पन्न झाला. पूर्वीचे जे जे दैत्य व राक्षस होते ते सर्व भूभार हरण करण्याकरता दैत्यांश रूपाने अवतीर्ण झाले.

जेव्हा ब्रह्मादि देव प्रार्थना करण्याकरता हरीकडे गेले तेव्हा हरीने एक पांढरा व एक काळा असे दोन केस त्यांच्या स्वाधीन केले होते. त्यापैकी कृष्णवर्ण केश हा कृष्ण असून श्वेतवर्ण केश हा संकर्षण होय. हे उभयता देवांश भूभार हरण करण्याकरता उत्पन्न झाले.

हे अंशावतरण जो पुरुष भक्तिभावाने श्रवण करतो तो सर्व पापापासून मुक्त होऊन स्वजनासह आनंदित होतो.

अशाप्रकारे हे राजा, सर्व अंश मी तुला यथाक्रम कथन केले आहेत.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
चतुर्थस्कन्धे देवदानवानामंशावतरणवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
अध्याय बाविसावा समाप्त

GO TOP