श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः
एकविंशोऽध्यायः


कंसेन देवकीप्रथमपुत्रवधवर्णनम्

व्यास उवाच
अथ काले तु सम्प्राप्ते देवकी देवरूपिणी ।
गर्भं दधार विधिवद्वसुदेवेन सङ्गता ॥ १ ॥
पूर्णेऽथ दशमे मासे सुषुवे सुतमुत्तमम् ।
रूपावयवसम्पन्नं देवकी प्रथमं यदा ॥ २ ॥
तदाऽऽह वसुदेवस्तां सत्यवाक्यानुमोदितः ।
भावित्वाच्च महाभागो देवकीं देवमातरम् ॥ ३ ॥
वरोरु समयं मे त्वं जानासि स्वसुतार्पणे ।
मोचिता त्वं महाभागे शपथेन मया तदा ॥ ४ ॥
इमं पुत्रं सुकेशान्ते दास्यामि भ्रातृसूनवे ।
(खले कंसे विनाशार्थं दैवे किं वा करिष्यसि ।) ॥
विचित्रकर्मणां पाको दुर्ज्ञेयो ह्यकृतात्मभिः ॥ ५ ॥
सर्वेषां किल जीवानां कालपाशानुवर्तिनाम् ।
भोक्तव्यं स्वकृतं कर्म शुभ वा यदि वाशुभम् ॥ ६ ॥
प्रारब्धं सर्वथैवात्र जीवस्य विधिनिर्मितम् ।
देवक्युवाच
स्वामिन् पूर्वं कृतं कर्म भोक्तव्यं सर्वथा नृभिः ॥ ७ ॥
तीर्थैस्तपोभिर्दानैर्वा किं न याति क्षयं हि तत् ।
लिखितो धर्मशास्त्रेषु प्रायश्चित्तविधिर्नृप ॥ ८ ॥
पूर्वार्जितानां पापानां विनाशाय महात्मभिः ।
ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः ॥ ९ ॥
द्वादशाब्दव्रते चीर्णे शुद्धिं याति यतस्ततः ।
मन्वादिभिर्यथोद्दिष्टं प्रायश्चित्तं विधानतः ॥ १० ॥
तथा कृत्वा नरः पापान्मुच्यते वा न वानघ ।
विगीतवचनास्ते किं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ११ ॥
याज्ञवल्क्यादयः सर्वे धर्मशास्त्रप्रवर्तकाः ।
भवितव्यं भवत्येव यद्येवं निश्चयः प्रभो ॥ १२ ॥
आयुर्वेदः स मिथ्यैव मन्त्रवादास्तथाखिलाः ।
उद्यमस्तु वृथा सर्वमेवं चेद्दैवनिर्मितम् ॥ १३ ॥
भवितव्यं भवत्येव प्रवृत्तिस्तु निरर्थिका ।
अग्निष्टोमादिकं व्यर्थं नियतं स्वर्गसाधनम् ॥ १४ ॥
यदा तदा प्रमाणं हि वृथैव परिभाषितम् ।
वितथे तत्प्रमाणे तु धर्मोच्छेदः कुतो न हि ॥ १५ ॥
उद्यमे च कृते सिद्धिः प्रत्यक्षेणैव साध्यते ।
तस्मादत्र प्रकर्तव्यः प्रपञ्चश्चित्तकल्पितः ॥ १६ ॥
यथायं बालकः क्षेमं प्राप्नोति मम पुत्रकः ।
मिथ्या यदि प्रकर्तव्यं वचनं शुभमिच्छता ॥ १७ ॥
न तत्र दूषणं किञ्चित्पवदन्ति मनीषिणः ।
वसुदेव उवाच
निशामय महाभागे सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते ॥ १८ ॥
उद्यमः खलु कर्तव्यः फलं दैववशानुगम् ।
त्रिविधानीह कर्माणि संसारेऽत्र पुराविदः ॥ १९ ॥
प्रवदन्तीह जीवानां पुराणेष्वागमेषु च ।
सञ्चितानि च जीर्णानि प्रारब्धानि सुमध्यमे ॥ २० ॥
वर्तमानानि वामोरु विविधानीह देहिनाम् ।
शुभाशुभानि कर्माणि बीजभूतानि यानि च ॥ २१ ॥
बहुजन्मसमुत्थानि काले तिष्ठन्ति सर्वथा ।
पूर्वदेहं परित्यज्य जीवः कर्मवशानुगः ॥ २२ ॥
स्वर्गं वा नरकं वापि प्राप्नोति स्वकृतेन वै ।
दिव्यं देहञ्च सम्प्राप्य यातनादेहमर्थजम् ॥ २३ ॥
भुनक्ति विविधान् भोगान्स्वर्गे वा नरकेऽथवा ।
भोगान्ते च यदोत्पत्तेः समयस्तस्य जायते ॥ २४ ॥
लिङ्गदेहेन सहितं जायते जीवसंज्ञितम् ।
तदैव सञ्चितेभ्यश्च कर्मभ्यः कर्मभिः पुनः ॥ २५ ॥
योजयत्येव तं कालं कर्माणि प्राक्कृतानि च ।
देहेनानेन भाव्यानि शुभानि चाशुभानि च ॥ २६ ॥
प्रारब्धानि च जीवेन भोक्तव्यानि सुलोचने ।
प्रायश्चित्तेन नश्यन्ति वर्तमानानि भामिनि ॥ २७ ॥
सञ्चितानि तथैवाशु यथार्थं विहितेन च ।
प्रारब्धकर्मणां भोगात्संक्षयो नान्यथा भवेत् ॥ २८ ॥
तेनायं ते कुमारो वै देयः कंसाय सर्वथा ।
न मिथ्या वचनं मेऽस्ति लोकनिन्दाभिदूषितम् ॥ २९ ॥
अनित्येऽस्मिंस्तु संसारे धर्मसारे महात्मनाम् ।
दैवाधीनं हि सर्वेषां मरणं जननं तथा ॥ ३० ॥
तस्माच्छोको न कर्तव्यो देहिना हि निरर्थकः ।
सत्यं यस्य गतं कान्ते वृथा तस्यैव जीवितम् ॥ ३१ ॥
इहलोको गतो यस्मात्परलोकः कुतस्ततः ।
अतो देहि सुतं सुभ्रु कंसाय प्रददाम्यहम् ॥ ३२ ॥
सत्यसंस्तरणाद्देवि शुभमग्रे भविष्यति ।
कर्तव्यं सुकृतं पुम्भिः सुखे दुःखे सति प्रिये ॥ ३३ ॥
(सत्यसंरक्षणाद्देवि शुभमेव भविष्यति) ॥
व्यास उवाच
इत्युक्तवति कान्ते सा देवकी शोकसंयुता ।
ददौ पुत्रं प्रसूतं च वेपमाना मनस्विनी ॥ ३४ ॥
वसुदेवोऽपि धर्मात्मा आदाय स्वसुतं शिशुम् ।
जगाम कंससदनं मार्गे लोकैरभिष्टुतः ॥ ३५ ॥

लोका ऊचुः
पश्यन्तु वसुदेवं भो लोका एवं मनस्विनम् ।
स्ववाक्यमनुरुध्यैव बालमादाय यात्यसौ ॥ ३६ ॥
मृत्यवे दातुकामोऽद्य सत्यवागनसूयकः ।
सफलं जीवितं चास्य धर्मं पश्यन्तु चाद्‌भुतम् ॥ ३७ ॥
यः पुत्रं याति कंसाय दातुं कालात्मनेऽपि हि ।
व्यास उवाच
इति संस्तूयमानस्तु प्राप्तः कंसालयं नृप ॥ ३८ ॥
ददावस्मै कुमारं तं जातमात्रममानुषम् ।
कंसोऽपि विस्मयं प्राप्तो दृष्ट्वा धैर्यं महात्मनः ॥ ३९ ॥
गृहीत्वा बालकं प्राह स्मितपूर्वमिदं वचः ।
धन्यस्त्वं शूरपुत्राद्य ज्ञातः पुत्रसमर्पणात् ॥ ४० ॥
मम मृत्युर्न चायं वै गिरा प्रोक्तस्तु चाष्टमः ।
न हन्तव्यो मया कामं बालोऽयं यातु ते गहम् ॥ ४१ ॥
अष्टमस्तु प्रदातव्यस्त्वया पुत्रो महामते ।
इत्युक्त्वा वसुदेवाय ददावाशु खलः शिशुम् ॥ ४२ ॥
गच्छत्वयं गृहे बालः क्षेमं व्याहृतवान्नृपः ।
तमादाय तदा शौरिर्जगाम स्वगृहं मुदा ॥ ४३ ॥
कंसोऽपि सचिवानाह वृथा किं घातये शिशुम् ।
अष्टमाद्देवकीपुत्रान्मम मृत्युरुदाहृतः ॥ ४४ ॥
अतः किं प्रथमं बालं हत्वा पापं करोम्यहम् ।
साधुसाध्विति तेऽप्युक्त्वा संस्थिता मन्त्रिसत्तमाः ॥ ४५ ॥
विसर्जितास्तु कंसेन जग्मुस्ते स्वगृहान्प्रति ।
गतेषु तेषु सम्प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः ॥ ४६ ॥
अभ्युत्थानार्घ्यपाद्यादि चकारोग्रसुतस्तदा ।
पप्रच्छ कुशलं राजा तत्रागमनकारणम् ॥ ४७ ॥
नारदस्तं तदोवाच स्मितपूर्वमिदं वचः ।
कंस कंस महाभाग गतोऽहं हेमपर्वतम् ॥ ४८ ॥
तत्र ब्रह्मादयो देवा मन्त्रं चक्रुः समाहिताः ।
देवक्यां वसुदेवस्य भार्यायां सुरसत्तमः ॥ ४९ ॥
वधार्थं तव विष्णुश्च जन्म चात्र करिष्यति ।
तत्कथं न हतः पुत्रस्त्वया नीतिं विजानता ॥ ५० ॥
कंस उवाच
अष्टमं च हनिष्येऽहं मृत्युं मे देवभाषितम् ।
नारद उवाच
न जानासि नृपश्रेष्ठ राजनीतिं शुभाशुभा । ५१ ॥
मायाबलं च देवानां न त्वं वेत्सि वदामि किम् ।
रिपुरल्पोऽपि शूरेण नोपेक्ष्यः शुभमिच्छता ॥ ५२ ॥
सम्मेलनक्रियायां तु सर्वे ते ह्यष्टमाः स्मृताः ।
मूर्खस्त्वमरिसन्त्यागः कृतोऽयं जानता त्वया ॥ ५३ ॥
इत्युक्त्वाशु गतः श्रीमान्नारदो देवदर्शनः ।
गतेऽथ नारदे कंसः समाहूयाथ बालकम् ।
पाषाणे पोथयामास सुखं प्राप च मन्दधीः ॥ ५४ ॥


नारदांनी कळ लावली !

पुढे ऋतुकाल प्राप्त झाल्यावर देवरूप धारण करणारी ती देवकी वसुदेवाशी समागम झाल्यावर गर्भिणी झाली. रुप व अवयव ह्यांनी संपन्न व उत्कृष्ट असा पहिला पुत्र तिला झाला. तेव्हा आपल्या सत्य वचनाला स्मरून आणि भावी गोष्टी लक्षात आणून त्या देवमाता देवकीला महात्मा वसुदेव म्हणाला, "हे सुंदरी, त्या वेळी स्वकीय पुत्र अर्पण करण्याची शपथ घेऊन ती तुला सोडवले. हे सुंदरी, हा पुत्र मी कंसाला देतो. कारण ह्या विचित्र कर्माचे फल अजितेंद्रिय पुरुषांना समजणे दुर्घट आहे. कालपाशाला अनुसरून वागणार्‍या सर्व जीवांना खरोखर स्वकृत शुभ अथवा अशुभ कर्मांचा उपभोग घेतलाच पाहिजे. सर्वथा जीवाचे नशीब हे देवाने पूर्वीच ठरवलेले असते."

देवकी म्हणाली, "हे प्रभो, पूर्वी केलेल्या कर्माचे फल प्राण्यांना काही झाले तरी भोगावेच लागते. पण तीर्थयात्रांनी, तपश्चर्येने अथवा दानांनी त्याचा क्षय होत नाही का ? हे राजा, पूर्वसंचित पापांच्या नाशाकरता महात्म्यांनी धर्मशास्त्रामध्ये प्रायश्चित्तविधी लिहून ठेवला आहे. ब्रह्मघातकी, सुवर्ण चोरणारा, सुरापान करणारा आणि मातृगमन करणारा हेही द्वादशवार्षिक व्रत आचरल्यावर शुद्ध होतात. हे निष्पाप, मनु आदिकांनी निर्दिष्ट केलेले प्रायश्चित्त यथाविधी आचरले असता पुरुष पातकापासून मुक्त होतो.

धर्मशास्त्रप्रवर्तक जे याज्ञवल्क्य व तत्त्ववेत्ते मुनी ते मिथ्या भाषण करणारे आहेत काय ? हे प्रभो, होणार असेल ते चुकणार नाही असाच जर निश्चय असेल तर संपूर्ण मंत्रशास्त्र व आयुर्वेद ही मिथ्याच समजली पाहिजेत."

वसुदेव म्हणाला, "हे महाभाग्यशालिनी, तू माझे भाषण ऐक. कृतकर्माचे फल प्राप्त होणे दैवाधीन आहे. या संसारामध्ये असलेल्या प्राण्यांना तीन प्रकारची कर्मे असतात. हे सुंदरी, जुनी संचित कर्मे, प्रारब्ध कर्मे व विद्यमान कर्मे ही प्राण्यांची तीन प्रकारची कर्मे होत. बीजभूत अशी जी शुभाशुभ कर्मे अनेक जन्मात मिळून प्राण्याच्या हातून झालेली असतात ती सर्व संचित होऊन राहतात. नंतर स्वकर्माच्या योगाने पूर्व देहाचा त्याग केल्यानंतर कर्माधीन असलेल्या त्या जीवाला स्वकर्मांच्या योगाने नरक प्राप्त होत असतो.

मरणोत्तर दिव्य देह अथवा विषयेच्छेमुळे उत्पन्न झालेला यातना देह प्राप्त होऊन प्राण्याला स्वर्गामध्ये अथवा नरकामध्ये अनेक प्रकारच्या कर्मफलांचा उपभोग घडत असतो. कर्मफलांचा उपभोग संपूर्ण होऊन पुनः ज्यावेळी तो प्राणी जन्मास येण्याचा समय प्राप्त होतो तेव्हा तो प्राणी लिंगदेहासह जीव म्हणून प्राप्त होतो. त्याच वेळी संचित कर्माहून भिन्न असलेली प्रारब्ध कर्मे परमेश्वर जीवाच्या मागे लवीत असतो.

हे सुंदरी, संचित व क्रियात्मक ही दोन प्रकारची कर्मे प्रायश्चित्ताने सत्वर नाहीशी होतात. प्रारब्धकर्माचा क्षय भोगानेच होतो. प्राप्त कर्मावर विश्वास ठेवून हा पुत्र तू सर्वथा कंसाला अर्पण कर, लोकनिंदेला पात्र करणारे मिथ्या भाषण मी कधीही केले नाही. देहधारी प्राण्याने निरर्थक शोक कधीही करू नये.

हे कांते, ज्याचे सत्य नष्ट झाले त्याचे जीवितच व्यर्थ होय. जो इहलोकाला मुकला त्याला परलोक कोठून प्राप्त होणार ? हे सुंदरी, सत्याचे अवलंबन केल्याने आपले पुढे कल्याण होईल. हे प्रिये, सुख अथवा दु:ख प्राप्त झाले तरी पुरुषांनी पुण्यकर्माचेच अवलंबन करावे."

असे वसुदेवाने सांगितले असता शोकाकुल झालेल्या देवकीने तो झालेला पुत्र वसुदेवापाशी दिला. धर्मात्मा वसुदेवही आपला नवीनच झालेला पुत्र घेऊन कंसगृही जाऊ लागला. त्यावेळी मार्गामध्ये लोक त्याची स्तुती करू लागले.

लोक म्हणाले, "जनहो, ह्या विचारी वसुदेवाकडे पहा. हा आपल्या वचनाप्रमाणे पुत्राला कंसाकडे नेत आहे. मनात मत्सर न आणता तो सत्यवचनी वसुदेव आज आपला पुत्र मृत्यूला देण्यास उद्युक्त झाला आहे. हा अदभुत धर्म सर्वांनी अवलोकन करावा. ह्या वासुदेवाचेच जीवित सफल झाले आहे. कारण हा कालरूप कंसालाही आपला पुत्र अर्पण करण्याकरता जात आहे."

आणि लोक स्तुती करत असताना ती श्रवण करून वासुदेव कंसगृही प्राप्त झाला. त्याने आपला पुत्र त्याला अर्पण केला.

तेव्हा त्या महात्म्याचे धैर्य अवलोकन करून कंसही विस्मयचकित झाला व ते बालक घेऊन हसत तो वसुदेवाला म्हणाला, "हे शूरसेनपुत्रा, तू बोलल्याप्रमाणे पुत्र अर्पण केलास. तू धन्य आहेस. परंतु हा पुत्र माझा मृत्यु नव्हे, कारण आठवा पुत्र मृत्यू म्हणून आकाशवाणी झालेली आहे. स्वच्छंदपणे मी ह्याचा घात करणे योग्य होणार नाही. तर आता हा तुझा बालक घरी परत जाऊ दे. हे महाविचारी वासुदेवा, तू आपला आठवा पुत्र मला आणून दे." असे बोलून दुष्ट कंसाने तो पुत्र वसुदेवाचे स्वाधीन केला. "हा बालक घरी जावो व ह्याचे कल्याण होवो." असेही त्या कंसराजाने त्याला सांगितले. तेव्हा तो पुत्र घेऊन वसुदेव आनंदाने घरी आला.

कंसही सचिवांना म्हणाला, "अहो, मी बालकाचा घात व्यर्थ का बरे करावा ? "देवकीच्या आठव्या पुत्रापासून मला मृत्यू प्राप्त होईल." अशी आकाशवाणी झालेली आहे. हिचा पहिला पुत्र मारून मी का पातक करू ?" इतक्यात मुनिश्रेष्ठ नारद तेथे आले. उग्रसेनपुत्र कंसाने अभ्युत्थान देऊन अर्ध्यपाद्य इत्यादिकांनी त्यांचा सत्कार केला. कुशलप्रश्न व आगमनाचे कारणही त्याने त्यास विचारले.

तेव्हा नारद हास्यपूर्वक त्याला म्हणाले, "हे महाभाग्यवान कंसा, मी मेरुपर्वतावर गेलो होतो. तेथे ब्रह्मा वगैरे देव स्वस्थ चित्त होऊन विचार करीत होते. त्यावेळी वसुदेवाच्या देवकीभार्येच्या ठिकाणी सुरश्रेष्ठ विष्णु तुझ्या वधाकरता जन्म घेणार आहे असे ठरले. तू नीतिवेत्ता असून वसुदेवाच्या पुत्राचा घात कसा केला नाहीस."

कंस म्हणाला, "आकाशवाणीप्रमाणे माझा मृत्यु जो वसुदेवाचा आठवा पुत्र त्याचा मी वध करीन, इतरांचा करणार नाही."

नारद म्हणाले, "हे नृपश्रेष्ठा, तुला शुभाशुभ राजनीती विदित नाही. देवांचे मायाबलही तू जाणीत नाहीस. तेव्हा आता मी बोलू तरी काय ? अरे, शूर व शुभेच्छु पुरुषाने क्षुद्र शत्रूचीही उपेक्षा करु नये. अरे, देवकीचे आठ पुत्र एकत्र केले असता गणनेमध्ये सर्वही आठवेच आहेत. समजून उमजून तू शत्रूचा त्याग केलास हा तुझा मुर्खपणा आहे."

असे बोलून श्रीमान नारदमुनी तेथून सत्वर निघून गेले. ते गेल्यानंतर त्या मंदबुद्धी कंसाने पुनः त्या बालकाला आणवून पाषाणावर आपटून मारले. तेव्हा त्याचे मन शांत झाले.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
कंसेन देवकीप्रथमपुत्रवधवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
अध्याय एकविसावा समाप्त

GO TOP