श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः
त्रयोविंशोऽध्यायः


कंसं प्रति योगमायावाक्यम्

व्यास उवाच
हतेषु षट्सु पुत्रेषु देवक्या औग्रसेनिना ।
सप्तमे पतिते गर्भे वचनान्नारदस्य च ॥ १ ॥
अष्टमस्य च गर्भस्य रक्षणार्थमतन्द्रितः ।
प्रयत्‍नमकरोद्राजा मरणं स्वं विचिन्तयन् ॥ २ ॥
समये देवकीगर्भे प्रवेशमकरोद्धरिः ।
अंशेन वसुदेवे तु समागत्य यथाक्रमम् ॥ ३ ॥
तदेयं योगमाया च यशोदायां यथेच्छया ।
प्रवेशमकरोद्देवी देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ४ ॥
रोहिण्यास्तनयो रामो गोकुले समजायत ।
यतः कंसभयोद्विग्ना संस्थिता सा च कामिनी ॥ ५ ॥
कारागारे ततः कंसो देवकीं देवसंस्तुताम् ।
स्थापयामास रक्षार्थं सेवकान्समकल्पयत् ॥ ६ ॥
वसुदेवस्तु कामिन्याः प्रेमतन्तुनियन्त्रितः ।
पुत्रोत्पत्तिं च सञ्चिन्त्य प्रविष्टः सह भार्यया ॥ ७ ॥
देवकीगर्भगो विष्णुर्देवकार्यार्थसिद्धये ।
संस्तुतोऽमरसङ्घैश्च व्यवर्धत यथाक्रमम् ॥ ८ ॥
सञ्जाते दशमे तत्र मासेऽथ श्रावणे शुभे ।
प्राजापत्यर्क्षसंयुक्ते कृष्णपक्षेऽष्टमीदिने ॥ ९ ॥
कंसस्तु दानवान्सर्वानुवाच भयविह्वलः ।
रक्षणीया भवद्‌भिश्च देवकी गर्भमन्दिरे ॥ १० ॥
अष्टमो देवकीगर्भः शत्रुर्मे प्रभविष्यति ।
रक्षणीयः प्रयत्नेन मृत्युरूपः स बालकः ॥ ११ ॥
हत्वैनं बालकं दैत्याः सुखं स्वप्स्यामि मन्दिरे ।
निवृत्तिवर्जिते दुःखे नाशिते चाष्टमे सुते ॥ १२ ॥
खड्गप्रासधराः सर्वे तिष्ठन्तु धृतकार्मुकाः ।
निद्रातन्द्राविहीनाश्च सर्वत्र निहितेक्षणाः ॥ १३ ॥

व्यास उवाच
इत्यादिश्यासुरगणान् कृशोऽतिभयविह्वलः ।
मन्दिरं स्वं जगामाशु न लेभे दानवः सुखम् ॥ १४ ॥
निशीथे देवकी तत्र वसुदेवमुवाच ह ।
किं करोमि महाराज प्रसवावसरो मम ॥ १५ ॥
बहवो रक्षपालाश्च तिष्ठन्त्यत्र भयानकाः ।
नन्दपत्‍न्या मया सार्धं कृतोऽस्ति समयः पुरा ॥ १६ ॥
प्रेषितव्यस्त्वया पुत्रो मन्दिरे मम मानिनि ।
पालयिष्याम्यहं तत्र तवातिमनसा किल ॥ १७ ॥
अपत्यं ते प्रदास्यामि कंसस्य प्रत्ययाय वै ।
किं कर्तव्यं प्रभो चात्र विषमे समुपस्थिते ॥ १८ ॥
व्यत्ययः सन्ततेः शौरे कथं कर्तुं क्षमो भवेः ।
दूरे तिष्ठस्व कान्ताद्य लज्जा मेऽतिदुरत्यया ॥ १९ ॥
परावृत्य मुखं स्वामिन्नन्यथा किं करोम्यहम् ।
इत्युक्त्वा तं महाभागं देवकी देवसम्मतम् ॥ २० ॥
बालकं सुषुवे तत्र निशीथे परमाद्‌भुतम् ।
तं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप देवकी बालकं शुभम् ॥ २१ ॥
पतिं प्राह महाभागा हर्षोत्कुल्लकलेवरा ।
पश्य पुत्रमुखं कान्त दुर्लभं हि तव प्रभो ॥ २२ ॥
अद्यैनं कालरूपोऽसौ घातयिष्यति भ्रातृजः ।
वसुदेवस्तथेत्युक्त्वा तमादाय करे सुतम् ॥ २३ ॥
अपश्यच्चाननं तस्य सुतस्याद्‌भुतकर्मणः ।
वीक्ष्य पुत्रमुखं शौरिश्चिन्ताविष्टो बभूव ह ॥ २४ ॥
किं करोमि कथं न स्याद्दुःखमस्य कृते मम ।
एवं चिन्तातुरे तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी ॥ २५ ॥
वसुदेवं समाभाष्य गगने विशदाक्षरा ।
वसुदेव गृहीत्वैनं गोकुलं नय सत्वरः ॥ २६ ॥
रक्षपालास्तथा सर्वे मया निद्राविमोहिताः ।
विवृतानि कृतान्यष्ट कपाटानि च शृङ्खलाः ॥ २७ ॥
मुक्त्वैनं नन्दगेहे त्वं योगमायां समानय ।
श्रुत्वैवं वसुदेवस्तु तस्मिन्कारागृहे गतः ॥ २८ ॥
विवृतं द्वारमालोक्य बभूव तरसा नृप ।
तमादाय ययावाशु द्वारपालैरलक्षितः ॥ २९ ॥
कालिन्दीतटमासाद्य पूरं दृष्ट्वा सुनिश्चितम् ।
तदैव कटिदघ्नी सा बभूवाशु सरिद्वरा ॥ ३० ॥
योगमायाप्रभावेण ततारानकदुन्दुभिः ।
गत्वा तु गोकुलं शौरिर्निशीथे निर्जने पथि ॥ ३१ ॥
नन्दद्वारे स्थितः पश्यन्विभूतिं पशुसंज्ञिताम् ।
तदैव तत्र सञ्जाता यशोदा गर्भसम्भवा ॥ ३२ ॥
योगमायांशजा देवी त्रिगुणा दिव्यरूपिणी ।
जातां तां बालिकां दिव्यां गृहीत्वा करपङ्कजे ॥ ३३ ॥
तत्रागत्य ददौ देवी सैरन्ध्रीरूपधारिणी ।
वसुदेवः सुतं दत्त्वा सैरन्ध्रीकरपङ्कजे ॥ ३४ ॥
तामादाय ययौ शीघ्रं बालिकां मुदिताशयः ।
कारागारे ततो गत्वा देवक्याः शयने सुताम् ॥ ३५ ॥
निःक्षिप्य संस्थितः पार्श्वे चिन्ताविष्टो भयातुरः ।
रुरोद सुस्वरं कन्या तदैवागतसंज्ञकाः ॥ ३६ ॥
उत्तस्थुः सेवका राज्ञः श्रुत्वा तद्‌रुदितं निशि ।
तमूचुर्भूपतिं गत्वा त्वरितास्तेऽतिविह्वलाः ॥ ३७ ॥
देवक्याश्च सुतो जातः शीघ्रमेहि महामते ।
तदाकर्ण्य वचस्तेषां शीघ्रं भोजपतिर्ययौ ॥ ३८ ॥
प्रावृतं द्वारमालोक्य वसुदेवमथाह्वयत् ।
कंस उवाच
सुतमानय देवक्या वसुदेव महामते ॥ ३९ ॥
मृत्युर्मे चाष्टमो गर्भस्तन्निहन्मि रिपुं हरिम् ।
व्यास उवाच
श्रुत्वा कंसवचः शौरिर्भयत्रस्तविलोचनः ॥ ४० ॥
तामादाय सुतां पाणौ ददौ चाशु रुदन्निव ।
दृष्ट्वाथ दारिकां राजा विस्मयं परमं गतः ॥ ४१ ॥
देववाणी वृथा जाता नारदस्य च भाषितम् ।
वसुदेवः कथं कुर्यादनृतं सङ्कटे स्थितः ॥ ४२ ॥
रक्षपालाश्च मे सर्वे सावधाना न संशयः ।
कुतोऽत्र कन्यका कामं क्व गतः स सुतः किल ॥ ४३ ॥
सन्देहोऽत्र न कर्तव्यः कालस्य विषमा गतिः ।
इति सञ्चिन्त्य तां बालां गृहीत्वा पादयोः खलः ॥ ४४ ॥
पोथयामास पाषाणे निर्घृणः कुलपांसनः ।
सा करान्निःसृता बाला ययावाकाशमण्डलम् ॥ ४५ ॥
दिव्यरूपा तदा भूत्वा तमुवाच मृदुस्वना ।
किं मया हतया पाप जातस्ते बलवान् रिपुः ॥ ४६ ॥
हनिष्यति दुराराध्यः सर्वथा त्वां नराधमम् ।
इत्युक्त्वा सा गता कन्या गगनं कामगा शिवा ॥ ४७ ॥
कंसस्तु विस्मयाविष्टो गतो निजगृहं तदा ।
आनाय्य दानवान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४८ ॥
बकधेनुकवत्सादीन्क्रोधाविष्टो भयातुरः ।
गच्छन्तु दानवाः सर्वे मम कार्यार्थसिद्धये ॥ ४९ ॥
जातमात्राश्च हन्तव्या बालका यत्र कुत्रचित् ।
पूतनैषा व्रजत्वद्य बालघ्नी नन्दगोकुलम् ॥ ५० ॥
जातमात्रान्विनिघ्नन्ती शिशूंस्तत्र ममाज्ञया ।
धेनुको वत्सकः केशी प्रलम्बो बक एव च ॥ ५१ ॥
सर्वे तिष्ठन्तु तत्रैव मम कार्यचिकीर्षया ।
इत्याज्ञाप्यासुरान्कंसो ययौ निजगृहं खलः ॥ ५२ ॥
चिन्ताविष्टोऽतिदीनात्मा चिन्तयित्वैव तं पुनः ॥ ५३ ॥


श्रीकृष्ण जन्माख्यान -

नारदमुनींच्या वचनाप्रमाणे देवकीचे सहा पुत्र कंसाने मारल्यानंतर आणि सातव्याचा गर्भपात झाला असता कंस राजा, "हा आपला मृत्यु होय." असे मनामध्ये आणून आठव्या गर्भाच्या रक्षणार्थ दक्षतेने प्रयत्‍न करू लागला. अवतारकाल प्राप्त झाला असता श्रीहरीने प्रथम वसुदेवाचे ठिकाणी येऊन नंतर योगाने देवकीच्या गर्भामध्ये प्रवेश केला.

तेव्हा योगमाया देवीनेही देवकार्य सिद्धीस नेण्याकरता गोकुलामध्ये नंदपत्‍नी जी यशोदा तिच्या उदरामध्ये स्वेच्छेने प्रवेश केला. रोहिणीपुत्र बलराम गोकुलामध्ये उत्पन्न झाला. त्यावेळी ती रोहिणी तद्‌नंतर देवांनाही स्तुत्य असलेली जी देवकी तिलाही कंसाने कारागारामध्ये टाकून तिच्या बंदोबस्ताकरता सेवकांचीही योजना केली. तेव्हा स्त्रीच्या प्रेमपाशाने बद्ध झालेला वसुदेवही आपणास भाग्यशाली पुत्र होणार आहे असे मनामध्ये आणून भार्येबरोबर आपणही त्या कारागृहात राहू लागला.

नंतर देवगणांनी ज्याची स्तुती केली आहे असा विष्णु देवकार्य सिद्धीस नेण्यासाठी देवकीच्या गर्भामध्ये वाढू लागला. दहावा महिना लागला असता पवित्र जो श्रावण मास त्याच्या कृष्णपक्षातील रोहिणीयुक्त अष्टमीच्या दिवशी कंस भयभीत होऊन म्हणाला, "सर्व दानवहो, तुम्ही देवकीचा आज चांगला बंदोबस्त ठेवा. कारण देवकीचा हा आठवा गर्भ माझा शत्रु होणार आहे. त्या मृत्युरूप बालकाचा माझ्या हातून वध झाल्यावर म्हणजे ह्या दुःखरूप आठव्या पुत्राचा पूर्णपणे नाश झाल्यावर सुखाने मला निद्रा येईल. तरवारी, भाले व धनुष्ये ही आयुधे धारण करून तुम्ही सर्व सज्ज असा. निद्रा अथवा तंद्रा सोडून देऊन चोहोकडे दृष्टी ठेवा."

ह्याप्रमाणे असुरगणांना सांगून भयाने अतिशय कृश व विव्हल झालेला तो कंस सत्वर आपल्या मंदिरामध्ये गेला. तथापि त्याला तिथेही सुख झाले नाही.

तद्‌नंतर मध्यरात्रीच्या सुमारास देवकी वसुदेवाला म्हणाली, "हे महाराज, आता मी काय करू ? माझा प्रसूतिसमय प्राप्त झाला आहे. अनेक भयंकर पहारेकरी येथे उभे आहेत. नंदपत्‍नीने पूर्वी माझ्याशी एक करार केला आहे. ती मला म्हणाली, हे मानिनी, माझ्या मंदिरामध्ये तू आपला पुत्र पाठवून दे. मी अगदी मनापासून त्याचे रक्षण करीन.

कंसाला विश्वास येण्याकरता मी आपले अपत्य तुला देईल. हे प्रभो, आज संकटामध्ये मी काय बरे करावे ? अशा स्थितीत माझ्या व तिच्या संततीचा बदल करणे कसे बरे शक्य होईल ? हे कांत, आता आपण दूर उभे रहा. कारण माझ्या या प्रसूतिकाली माझी लज्जा नाहिशी होणे शक्य नाही. हे प्रभो, आपण मुख फिरवून उभे रहा. याशिवाय मला दुसरा काय बरे उपाय आहे ?"

असे वसुदेवाला सांगितल्यानंतर त्या ठिकाणी मध्यरात्रीच्या समयास अत्यंत अद्‍भुत असा बालक देवकीला झाला. तो सुंदर बालक अवलोकन करून देवकी विस्मयचकित झाली. त्या महाभाग्यशालिनी देवकीच्या शरीरावर हर्षाचे रोमांच उठले. ती पतीला म्हणाली, "हे कांत, हे प्रभो, दुर्लभ असे हे पुत्रमुख आपण लवकर अवलोकन करा. आज माझा चुलतभाऊ कालरूप कंस खचित ह्या बालकाचा घात करील."

ह्यावर 'ठीक आहे' असे म्हणून वसुदेवाने हातामध्ये पुत्राला घेतले आणि त्या अद्‌भुत पराक्रमी पुत्राचे मुख त्याने अवलोकन केले. परंतु पुत्रमुख अवलोकन केल्याबरोबर तो वसुदेव चिंताक्रांत होऊन आपल्याशी .म्हणाला, "आता मी काय करू ? ह्या बालकाचे रक्षण कसे करू ?

ह्याप्रमाणे तो वसुदेव चिंताक्रांत झाला असता त्यावेळी उद्देशून स्पष्ट शब्दांनी युक्त अशी आकाशवाणी झाली.

"हे वसुदेवा, ह्याला तू सत्वर गोकुळात घेऊन जा. मी सर्व पहारेकरी निद्रेने मोहित केले आहेत.

आठ दरवाजे उघडून तुझ्या शृंखलाही मोकळ्या केल्या आहेत. तू ह्याला नंदगृही ठेवून योग मायेला घेऊन ये." ही आकाशवाणी कानावर येताक्षणीच त्या कारागृहाचे द्वार उघडले, वसुदेव वेगाने बाहेर जाण्यास उद्युक्त झाला आणि द्वारपालांच्या लक्षात न येता तो त्या बालकाला घेऊन सत्वर बाहेर पडला.

पुढे यमुनातीरी गेल्यानंतर तिला पूर आल्याचे त्याच्या दृष्टीस पडले. वसुदेव त्या ठिकाणी येताक्षणीच त्या श्रेष्ठ नदीचे पाणी कंबरेइतके झाले. योगमायेच्या प्रभावाने वसुदेव ती नदी ओलांडून परतीरी गेला. तो मध्यरात्रीच्या सुमारास गोकुळात नंदाच्या द्वाराशी येऊन उभा राहिला. त्याचवेळी यशोदेपासून योगमायेच्या अंशाने दिव्य रूप धारण करणारी त्रिगुणात्मक देवी तेथे उत्पन्न झाली होती. दासीरूप धारण करणार्‍या देवीने ती उत्पन्न झालेली दिव्य कन्या हाती घेतली आणि द्वारासमीप येऊन तिने ती कन्या वसुदेवाला अर्पण केली. तेव्हा त्या दासीच्या हातामध्ये पुत्राला देऊन वसुदेवाने ती कन्या घेतली आणि मनामध्ये आनंदित होऊन तो तेधून सत्वर निघून गेला.

नंतर कारागृहामध्ये जाऊन देवकीच्या शय्येवर त्याने ती कन्या ठेवली. चिंताक्रांत व भयभीत होऊन तो बाजूला उभा राहिला. तेव्हा कन्या मंजुळ स्वराने रोदन करू लागली. रात्री ते रोदन ऐकून राजसेवक जागे झाले, भयाने अतिशय विव्हल झालेले ते सेवक सत्वर राजाकडे जाऊन त्याला म्हणाले, "हे महाविचारी भूपते देवकीला पुत्र झाला. आपण सत्वर चलावे." हे त्यांचे भाषण ऐकून भोजदेशाधिपती कंस सत्वर निघाला. दार लावलेले पाहून तो वसुदेवाला हाक मारू लागला.

कंस म्हणाला, "हे महाविचारी वसुदेवा, देवकीचा पुत्र तू इकडे आण. कारण ह्या शत्रुरूप हरीचा मी वध करतो."

कंसाचे भाषण श्रवण करताक्षणी वसुदेवाचे नेत्र भयाने त्रस्त झाले. ती कन्या हातामध्ये घेऊन शोक करीत दरवाजाजवळ येऊन त्याने कंसाला सत्वर कन्या अर्पण केली. ते पहाताच देववाणी व नारदाचे भाषण ही दोन्ही व्यर्थ झाली. कारण जरी वसुदेव संकटामध्ये सापडला आहे तरी तो आपले भाषण असत्य कसे करील ? माझे हे सर्व पहारेकरी दक्ष आहेत. तेव्हा तेथे कपट होणे शक्य नाही. म्हणून देवकीला कन्याच झाली असावी यात संशय नाही. परंतु खरोखर देववाणी कशी असत्य झाली आणि ही कन्या येथे कोठून आली ? खरोखर तो देवकीचा पुत्र तरी कोणीकडे गेला ? काही असो, कालाची गती कुटिल असल्यामुळे आता संशय घेण्यात काही अर्थ नाही.

असा विचार करून दुष्ट कंसाने त्या कन्येचे पाय धरले आणि त्या कुलांगार व निर्दय कंसाने तिला पाषाणावर आपटले. पण ती हातातून सुटून आकाशमंडलामध्ये गेली आणि दिव्य रूप व मृदु स्वर धारण करून त्याला म्हणाली, "हे पाप्या, मला मारून काय उपयोग होणार आहे ? तुला मारणारा प्रबल शत्रु आजच उत्पन्न झाला आहे, त्याचा पराभव होणे कठीण आहे. तो सर्वस्वी तुज नराधमाचा घात करील."

असे सांगून ती स्वेच्छेने आकाशामध्ये निघून गेली. तेव्हा कंस विस्मयचकित होऊन परत आपल्या घरी गेला. बक, धेनुक, वत्स इत्यादि सर्व दानवगणांना बोलावून आणून क्रोधाविष्ट व भयभीत झालेला तो कंस त्यांना म्हणाला, "दानवहो, माझा शत्रु आजच कोठेतरी उत्पन्न झाला आहे तर आता माझे कार्य सिद्धीस नेण्याकरता सर्वही दानवांनी येथून बाहेर पडावे. जेथे कोठे नुकतीच उपजलेली मुले दृष्टीस पडतील तेथे त्यांचा वध करावा. गोकुलामध्येच माझा शत्रू उत्पन्न झाला असावा असा मला संशय आहे. तेव्हा ह्या बालघातक पूतनेने आजच गोकुलामध्ये जावे आणि नुकतीच उपजलेली बालके दृष्टीस पडतील तितकी माझ्या आज्ञेने मारावीत. इतकेच नव्हे तर धेनुक, वत्सक, केशी, प्रलंब व बक ह्या सर्वांनीही माझे कार्य सिद्धीस नेण्याकरता तेथेच रहावे."

असे सर्वांना सांगून तो पुन: चिंताव्यग्र होऊन आपल्या घरी निघून गेला.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
चतुर्थस्कन्धे कंसं प्रति योगमायावाक्यं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
अध्याय तेविसावा समाप्त

GO TOP