श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः
द्वितीयोऽध्यायः


कर्मणो जन्मादिकारणत्वनिरूपणम्

सूत उवाच
एवं पृष्टः पुराणज्ञो व्यासः सत्यवतीसुतः ।
परीक्षितसुतं शान्तं ततो वै जनमेजयम् ॥ १ ॥
उवाच संशयच्छेत्तृ वाक्यं वाक्यविशारदः ।
व्यास उवाच
राजन् किमेतद्वक्तव्यं कर्मणां गहना गतिः ॥ २ ॥
दुर्ज्ञेया किल देवानां मानवानां च का कथा ।
यदा समुत्थितं चैतद्ब्रह्माण्डं त्रिगुणात्मकम् ॥ ३ ॥
कर्मणैव समुत्पत्तिः सर्वेषां नात्र संशयः ।
अनादिनिधना जीवाः कर्मबीजसमुद्‌भवाः ॥ ४ ॥
नानायोनिषु जायन्ते म्रियन्ते च पुनः पुनः ।
कर्मणा रहितो देहसंयोगो न कदाचन ॥ ५ ॥
शुभाशुभैस्तथा मिश्रैः कर्मभिर्वेष्टितं त्विदम् ।
त्रिविधानि हि तान्याहुर्बुधास्तत्त्वविदश्च ये ॥ ६ ॥
सञ्चितानि भविष्यन्ति प्रारब्धानि तथा पुनः ।
वर्तमानानि देहेऽस्मिंस्त्रैविध्यं कर्मणां किल ॥ ७ ॥
ब्रह्मादीनां च सर्वेषां तद्वशत्वं नराधिप ।
सुखं दुःखं जरामृत्युहर्षशोकादयस्तथा ॥ ८ ॥
कामक्रोधौ च लोभश्च सर्वे देहगता गुणाः ।
दैवाधीनाश्च सर्वेषां प्रभवन्ति नराधिप ॥ ९ ॥
रागद्वेषादयो भावाः स्वर्गेऽपि प्रभवन्ति हि ।
देवानां मानवानाञ्च तिरश्चां च तथा पुनः ॥ १० ॥
विकाराः सर्व एवैते देहेन सह सङ्गताः ।
पूर्ववैरानुयोगेन स्नेहयोगेन वै पुनः ॥ ११ ॥
उत्पत्तिः सर्वजन्तूनां विना कर्म न विद्यते ।
कर्मणा भ्रमते सूर्यः शशाङ्कः क्षयरोगवान् ॥ १२ ॥
कपाली च तथा रुद्रः कर्मणैव न संशयः ।
अनादिनिधनं चैतत्कारणं कर्म विद्यते ॥ १३ ॥
तेनेह शाश्वतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
नित्यानित्यविचारेऽत्र निमग्ना मुनयः सदा ॥ १४ ॥
न जानन्ति किमेतद्वै नित्यं वानित्यमेव च ।
मायायां विद्यमानायां जगन्नित्यं प्रतीयते ॥ १५ ॥
कार्याभावः कथं वाच्यः कारणे सति सर्वथा ।
माया नित्या कारणञ्च सर्वेषां सर्वदा किल ॥ १६ ॥
कर्मबीजं ततोऽनित्यं चिन्तनीयं सदा बुधैः ।
भ्रमत्येव जगत्सर्वं राजन्कर्मनियन्त्रितम् ॥ १७ ॥
नानायोनिषु राजेन्द्र नानाधर्ममयेषु च ।
इच्छया च भवेञ्चन्म विष्णोरमिततेजसः ॥ १८ ॥
युगे युगेष्वनेकासु नीचयोनिषु तत्कथम् ।
त्यक्त्वा वैकुण्ठसंवासं सुखभोगाननेकशः ॥ १९ ॥
विण्मूत्रमन्दिरे वासं संत्रस्तः कोऽभिवाञ्छति ।
पुष्पावचयलीलां च जलकेलिं सुखासनम् ॥ २० ॥
त्यक्त्वा गर्भगृहे वासं कोऽभिवाच्छति बुद्धिमान् ।
तूलिकां मृदुसंयुक्तां दिव्यां शय्यां विनिर्मिताम् ॥ २१ ॥
त्यक्त्वाधोमुखवासं च कोऽभिवाञ्छति पण्डितः ।
गीतं नृत्यञ्च वाद्यञ्च नानाभावसमन्वितम् ॥ २२ ॥
मुक्त्वा को नरके वासं मनसापि विचिन्तयेत् ।
सिन्धुजाद्‌भुतभावानां रसं त्यक्त्वा सुदुस्त्वजम् ॥ २३ ॥
विण्मूत्ररसपानञ्ज क इच्छेन्मतिमान्नरः ।
गर्भवासात्परो नास्ति नरको भुवनत्रये ॥ २४ ॥
तद्‌भीताश्च प्रकुर्वन्ति मुनयो दुस्तरं तपः ।
हित्वा भोगञ्च राज्यञ्च वने यान्ति मनस्विनः ॥ २५ ॥
यद्‌भीतास्तु विमूढात्मा कस्तं सेवितुमिच्छति ।
गर्भे तुदन्ति कृमयो जठराग्निस्तपत्यधः ॥ २६ ॥
वपासंवेष्टनं कूरं किं सुखं तत्र भूपते ।
वरं कारागृहे वासो बन्धनं निगडैर्वरम् ॥ २७ ॥
अल्पमात्रं क्षणं नैव गर्भवासः क्वचिच्छुभः ।
गर्भवासे महद्दुःखं दशमासनिवासनम् ॥ २८ ॥
तथा निःसरणे दुःखं योनियन्त्रेऽतिदारुणे ।
बालभावे तदा दुःखं मूकाज्ञभावसंयुतम् ॥ २९ ॥
क्षुतृष्णावेदनाशक्तः परतन्त्रोऽतिकातरः ।
क्षुधिते रुदिते बाले माता चिन्तातुरा तदा ॥ ३० ॥
भेषजं पातुमिच्छन्ती ज्ञात्वा व्याधिव्यथां दृढाम् ।
नानाविधानि दुःखानि बालभावे भवन्ति वै ॥ ३१ ॥
किं सुखं विबुधा दृष्ट्वा जन्म वाञ्छन्ति चेच्छया ।
संग्रामममरैः सार्धं सुखं त्यक्त्वा निरन्तरम् ॥ ३२ ॥
कर्तुमिच्छेच्च को मूढः श्रमदं सुखनाशनम् ।
सर्वथैव नृपश्रेष्ठ सर्वे ब्रह्मादयः सुराः ॥ ३३ ॥
कृतकर्मविपाकेन प्राप्नुवन्ति सुखासुखे ।
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।
देहवद्‌भिर्नृभिर्देवैस्तिर्यग्भिश्च नृपोत्तम ॥ ३४ ॥
तपसा दानयज्ञैश्च मानवश्चेन्द्रतां व्रजेत् ।
क्षीणे पुण्येऽथ शक्रोऽपि पतत्येव न संशयः ॥ ३५ ॥
रामावतारयोगेन देवा वानरतां गताः ।
तथा कृष्णसहायार्थं देवा यादवतां गताः ॥ ३६ ॥
एवं युगे युगे विष्णुरवताराननेकशः ।
करोति धर्मरक्षार्थं ब्रह्मणा प्रेरितो भृशम् ॥ ३७ ॥
पुनः पुनर्हरेरेवं नानायोनिषु पार्थिव ।
अवतारा भवन्त्यन्ये रथचक्रवदद्‌भुताः ॥ ३८ ॥
दैत्यानां हननं कर्म कर्तव्यं हरिणा स्वयम् ।
अंशांशेन पृथिव्यां वै कृत्वा जन्म महात्मना ॥ ३९ ॥
तदहं संप्रवक्ष्यामि कृष्णजन्मकथां शुभाम् ।
स एव भगवान्विष्णुरवतीर्णो यदोः कुले ॥ ४० ॥
कश्यपस्य मुनेरंशो वसुदेवः प्रतापवान् ।
गोवृत्तिरभवद्राजन् पूर्वशापानुभावतः ॥ ४१ ॥
कश्यपस्य च द्वे पत्‍न्यौ शापादत्र महीपते ।
अदितिः सुरसा चैवमासतुः पृथिवीपते ॥ ४२ ॥
देवकी रोहिणी चोभे भगिन्यौ भरतर्षभ ।
वरुणेन महाञ्छापो दत्तः कोपादिति श्रुतम् ॥ ४३ ॥
राजोवाच
किं कृतं कश्यपेनागो येन शप्तो महानृषिः ।
सभार्यः स कथं जातस्तद्वदस्व महामते ॥ ४४ ॥
कथञ्च भगवान्विष्णुस्तत्र जातोऽस्ति गोकुले ।
वासी वैकुण्ठनिलये रमापतिरखण्डितः ॥ ४५ ॥
निदेशात्कस्य भगवान्वर्तते प्रभुरव्ययः ।
नारायणः सुरश्रेष्ठो युगादिः सर्वधारकः ॥ ४६ ॥
स कथं सदनं त्यक्त्वा कर्मवानिव मानुषे ।
करोति जननं कस्मादत्र मे संशयो महान् ॥ ४७ ॥
प्राप्य मानुषदेहं तु करोति च विडम्बनम् ।
भावान्नानाविधांस्तत्र मानुषे दुष्टजन्मनि ॥ ४८ ॥
कामः क्रोधोऽमर्षशोकौ वैरं प्रीतिश्च कर्हिचित् ।
सुखं दुःखं भयं नॄणां दैन्यमार्जवमेव च ॥ ४९ ॥
दुष्कृतं सुकृतं चैव वचनं हननं तथा ।
पोषणं चलनं तापो विमर्शश्च विकत्थनम् ॥ ५० ॥
लोभो दम्भस्तथा मोहः कपटः शोचनं तथा ।
एते चान्ये तथा भावा मानुष्ये सम्भवन्ति हि ॥ ५१ ॥
स कथं भगवान्विष्णुस्त्वक्त्या सुखमनश्वरम् ।
करोति मानुषं जन्म भावैस्तैस्तैरभिद्रुतम् ॥ ५२ ॥
किं सुखं मानुषं प्राप्य भुवि जन्म मुनीश्वर ।
किं निमित्तं हरिः साक्षाद्‌गर्भवासं करोति वै ॥ ५३ ॥
गर्भदुःखं जन्मदुःखं बालभावे तथा पुनः ।
यौवने कामजं दुःखं गार्हस्त्येऽतिमहत्तरम् ॥ ५४ ॥
दुःखान्येतान्यवाप्नोति मानुषे द्विजसत्तम ।
कथं स भगवान्विष्णुरवतारान्पुनः पुनः ॥ ५५ ॥
प्राप्य रामावतारं हि हरिणा ब्रह्मयोनिना ।
दुःखं महत्तरं प्राप्तं वनवासेऽतिदारुणे ॥ ५६ ॥
सीताविरहजं दुःखं संग्रामश्च पुनः पुनः ।
कान्तात्यागोऽप्यनेनैवमनुभूतो महात्मना ॥ ५७ ॥
तथा कृष्णावतारेऽपि जन्म रक्षागृहे पुनः ।
गोकुले गमनं चैव गवां चारणमित्युत ॥ ५८ ॥
कंसस्य हननं कष्टाद्‌ द्वारकागमनं पुनः ।
नानासंसारदुःखानि भुक्तवान्भगवान् कथम् ॥ ५९ ॥
स्वेच्छया कः प्रतीक्षेत मुक्तो दुःखानि ज्ञानवान् ।
संशयं छिन्धि सर्वज्ञ मम चित्तप्रशान्तये ॥ ६० ॥


श्रीहरीच्या अवताराविषयी संभ्रम -

अशारीतीने राजा परीक्षिताचा पुत्र जनमेजय हा संशय सागरात बुडाला असता, त्या संभाषण चतुर व वेदवेत्त्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा व्यासांनी सुरेख भाषण करून राजाच्या संशयाचे परिमार्जन केले.

व्यास जनमेजयाला त्याचवेळी म्हणाले, "हे राजेंद्रा, आता तुला काय सांगू ! खरोखर कर्मगती ही देवांनाही आकलन होत नाही. मग मानवांची गोष्ट कशाला ! हे त्रिगुणात्मक ब्रह्मांडही कर्मयोगानेच निर्माण झाले आहे. कर्मयोगामुळे उत्पन्न होणारे बीज हे प्रस्तुतः उत्पत्ती व नाशविरहित आहे. नानाप्रकारच्या योनीमध्ये जन्म घेऊन ते पुनःपुनः मरते व जन्मास येते.

कर्मावाचून देह संयोग असंभवनीय आहे. शुभ, प्रारब्ध, भक्ती, अशा प्रकारची कर्मे आहेत. त्यासह देहातही तीन प्रकारची कर्मे आहेत. हे प्रजाधिपते, प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवही, सर्व प्राणी कर्माच्या आधीन आहेत.

सुख, दुःख, जरा, मृत्यू, हर्ष, शोक, खेद, काम, क्रोध, लोभ हे गुण देहाचे आहेत. हे राजा, प्रत्येकाचे ठिकाणी असलेले हे गुण कर्माधीन आहेत. या रागद्वेषादि मनोवृत्ती स्वर्गातही आहेतच. देव, मानव तिर्यग्‌योनी वगैरेचे सर्व मनोविकार देहाबरोबरच उत्पन्न होत असतात. पूर्व वैरामुळेच ते त्या प्राण्यांना प्राप्त होतात.

हे राजा, कर्माशिवाय प्राण्यांची उत्पत्ती अशक्य. केवळ कर्मगतीमुळे सूर्यही भ्रमण करीत असतो. चंद्र क्षयरोगी झाला, रुद्र कपाली झाला. त्याच कर्मगतीमुळे स्थावर जंगमात्मक विश्व प्रवाहरूपाने शाश्वत आहे. जगत नित्य वा अनित्य आहे याविषयी विचार करण्यात मुनी व्यग्र आहेत. पण अद्यापी त्यांना खात्रीपूर्वक ज्ञान झाले नाही.

तेव्हा हे भूपेंद्रा, कार्यकारण भाव असतानाच तेथे कर्माचा अभाव आहे असे कसे होईल ? सर्वामध्ये अनित्य म्हणून प्राज्ञजनांनी समजणे अशक्य आहे.

हे राजा, हे जगत् कर्माने बद्ध आहे. ते अनेक धर्मांनी बद्ध असलेल्या अनेक योनीतून भ्रमण करीत असते. अद्‌भुत तेजाने युक्त असलेल्या विष्णूचा जन्म जर त्याचे स्वाधीन असता, तर त्याला निरनिराळ्या नीच योनीमध्ये का बरे जन्म घ्यावा लागला असता ? वैकुंठात राहून नाना भोग भोगायचे सोडून तो, मूत्रपुरी असलेल्यात या वराह योनीत त्रस्त होऊन का बरे राहिला असता ?

पुष्पे वेचण्याची लीला, जलक्रीडा, सुखासन ह्यांचा त्याग करून बुद्धिमान पुरुष गर्भाशयरूप गृहात वास्तव्य करण्याचे मनात का बरे आणील ? मृदु व सुंदर अशी शय्या सोडून, अधोमुख होऊन गर्भाशयात राहणे कोणता शहाणा पुरुष मान्य करील ?

नानारस युक्त गीते, नृत्ये, वाद्ये, सोडून नरकात वास्तव्य करण्याची कोण बरे इच्छा करील ? त्याग करण्यास अशक्य अशा लक्ष्मीसह विलास करण्याचे सोडून मूत्ररूप रस सेवन करण्याचे कोण मनात आणील ? खरोखर गर्भवास हा सर्वात जास्त दु:ख देणारा एक नरकच आहे. गर्भवास नको म्हणून तर मुनी तपश्चर्या करीत असतात.

हे राजा, विचारी लोक, राजेही राज्यत्याग करून त्यातून मुक्त होण्यासाठी वनात जातात. त्यातच पुन: जन्म घेणे कुणाला आवडेल ?

हे राजा, गर्भाशयात कृमी चावत असतात. जठराग्नीचा ताप दुःसह होत असतो, गर्भ भयंकर त्रासाने वेष्ठित असतो. तेव्हा, तेथे कोणते सुख आहे ? कारागृहात कल्पपर्यंत वास्तव्य करणे बरे, पण गर्भवास नको. कोणत्याही योनीत क्षणभरही वास्तव्य करू नये.

गर्भवासातले दहा महिने अत्यंत भयंकर होत. त्या योनीयंत्रातून बाहेर पडताना केवढे दु:ख भोगावे लागते. बालपणी बोलता येत नाही. काही समजत नाही, म्हणून दु:ख असतेच. कारण क्षुधा, तृषा बालपणी व्यक्त करता येत नाहीत. त्यामुळे प्राणी पूर्णपणे परतंत्र व भित्रा असतो.

भुकेने मूल रडू लागताच मातेला वाटते याला काही तरी झाले आहे, तेव्हा ती त्याला औषध देण्याचे मनात आणते. अशी ही विविध दुःखे बालवयात भोगावी लागतात. तेव्हा असे असताना प्राज्ञ जन कोणत्या सुखाची इच्छा करून योनीत जन्म घेण्यास उद्युक्त होतील ?

निरंतर सुखाचा त्याग करून मानवी योनीत अथवा अन्य जन्म घेऊन, देवासह युद्ध करणे हे कोण इच्छिल ? असे इच्छिल तो मूर्ख होय.

हे नृपश्रेष्ठा, कृतकर्मे घडल्यामुळेच ब्रह्मदेवादि देवांना सर्वसुखे प्राप्त झाली आहेत. हे राजेंद्रा, मनुष्य, देव, तिर्यग् योनी यांपैकी कोणताही प्राणी असला तरी शुभ वा अशुभ कर्माचे फल हे देहधारी प्राण्यांना भोगावे लागते. तपश्चर्या, दान, यज्ञ ह्याच्या योगाने मानवाला इंद्रपदही प्राप्त होते. तसेच पुण्याचा क्षय झाल्यावर इंद्रही स्वस्थानापासून पतन पावतो, हे नि:संशय.

रामाच्या अवताराच्या वेळी देव वानर झाले. कृष्णाला सहाय्य देण्यासाठी ते यादव झाले. तसेच ब्रह्मदेवाची प्रेरणा होऊन धर्मरक्षणासाठी श्रीहरीने निरनिराळ्या योनीत अवतार धारण केले. हे राजेश्वरा, रथचक्राचे जसे फेरे होत असतात, तसेच या श्रीहरीचे निरनिराळ्या योनीत सर्वदा अवतार होत असतात.

अंशात्मक जन्म घेऊन त्या श्रीहरीला पृथ्वीवरील दैत्यांचा वध करण्यासाठी युद्ध करावे लागते. म्हणून ती कृष्णजन्माची शुभ कथा तुला आता मी कथन करतो. हे राजा तू श्रवण कर.

तो भगवान विष्णूच कश्यप मुनीचा अंश असलेल्या यदुकुलात वासुदेव म्हणून जन्मास आला. हे राजा, पूर्व शापामुळे तो वृत्तीने पशुपाल झाला. हे भूपेंद्रा, अदिती व सुरसा अशा कश्यपाच्या दोन भार्या होत्या. त्या देवकी आणि रोहिणी या नावाने भूमीवर अवतीर्ण झाल्या. कारण त्यांना शाप झाला होता. त्या बहिणी होऊन जन्माला आल्या, वरुणानेच रागाला येऊन त्यांना शाप दिला होता, असे मी ऐकले आहे."

जनमेजय हे ऐकून विचारात पडला. त्याने व्यासांना प्रश्न विचारला.

"हे महाविचारी व्यासमुने, महर्षी कश्यपांकडून असा कोणता अपराध घडला होता ? त्यांना स्त्रियांसह शाप का प्राप्त झाला ?

सर्व युगे आदि व अंत अशी धारण करणारा तो सुरेश्‍वर नारायण, अविनाशी प्रभू षड्‌गुणैश्‍वर्ययुक्त असताना, त्याला कोणाची आज्ञा पालन करावी लागते ? स्वस्थानाचा त्याग करून कर्मबद्ध प्राण्यांमध्ये तो का बरे जन्म घेतो ? मनुष्यदेहप्राप्त झाल्यावर तो देवतुल्य वर्तन करतो आणि मानव योनीत जन्मास येऊनही पुरुष मात्र नाना प्रकारची कर्मे करीत असतो.

काम, क्रोध, असहिष्णुता, शोक, वैर, भीती, सुख, दु:ख, दैन्य, सरलता, दुष्कृत्य, सुकृत विश्‍वसनीय भाषण, हनन, पोषण, चलन, ताप, विचार, वल्गना, लोभ, दंभ, मोह, कपट, विलाप, विलास अशा तर्‍हेच्या इतरही गोष्टी या जन्मात कर्माने बद्ध असतात.

अविनाशी सुखाचा त्याग करून तो भगवान विष्णू या गुणदोषयुक्त मानव जन्मात का बरे जन्म घेतो ? हे मुनीश्‍वर, मनुष्य जन्मात येऊन भूतलावर कोणते सुख प्राप्त होते ? हा हरी प्रत्यक्ष गर्भवास का बरे पत्करीत असतो ? गर्भदु:ख, जन्मदुःख, बालपणाचे दुःख, त्यानंतर यौवनावस्थेतील कामविकार व त्यामुळे होणारे दुःख, गृहस्थाश्रमात कुटुंब पोषणार्थ होणारे दु:ख ही सर्व दुःखे मानव योनीत असताना तो भगवान विष्णू यात का बरे अवतार घेतो ? हे द्विजश्रेष्ठा, याविषयी आपण मला आता सांगा.

ज्याच्यापासून ब्रह्मदेवाची उत्पत्ती झाली त्या हरीने रामावतारात वनवासात दारुण दुःख भोगले. त्याला सीताविरहाचे दु:ख झालेच. त्याला सदैव युद्ध करावे लागले, त्या पतीव्रता कांतेचाही त्याग करावा लागला. ही सर्व दुःखे त्याने सहन केली.

कृष्णावतारामध्ये त्याला कारागृहामध्ये जन्म घ्यावा लागला, गोकुळात जावे लागले, गुरे राखावी लागली. अत्यंत कष्टाने कंसाचा वध करावा लागला. पुनः द्वारवतीला यावे लागले. अशा प्रकारची अनेक दुःखे त्याला भोगावी लागली.

हे सर्वज्ञ मुने, असा कोणता ज्ञानी पुरुष स्वेच्छेने या दुःखांची इच्छा करील ? तेव्हा हे सर्वश्रेष्ठ आपण माझा हा संशय दूर करा.





इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां ॥
चतुर्थस्कन्धे कर्मणो जन्मादिकारणत्वनिरूपणं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
अध्याय दुसरा समाप्त

GO TOP