श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः
तृतीयोऽध्यायः


दित्या अदित्यै शापदानम्

व्यास उवाच
कारणानि बहून्यत्राप्यवतारे हरेः किल ।
सर्वेषां चैव देवानामंशावतरणेष्वपि ॥ १ ॥
वसुदेवावतारस्य कारणं शृणु तत्त्वतः ।
देवक्याश्चैव रोहिण्या अवतारस्य कारणम् ॥ २ ॥
एकदा कश्यपः श्रीमान्यज्ञार्थं धेनुमाहरत् ।
याचितोऽयं बहुविधं न ददौ धेनुमुत्तमाम् ॥ ३ ॥
वरुणस्तु ततो गत्वा ब्रह्माणं जगतः प्रभुम् ।
प्रणम्योवाच दीनात्मा स्वदुःखं विनयान्वितः ॥ ४ ॥
किं करोमि महाभाग मत्तोऽसौ न ददाति गाम् ।
शापो मया विसृष्टोऽस्मै गोपालो भव मानुषे ॥ ५ ॥
भार्ये द्वे अपि तत्रैव भवेतां चातिदुःखिते ।
यतो वत्सा रुदन्त्यत्र मातृहीनाः सुदुःखिताः ॥ ६ ॥
मृतवत्सादितिस्तस्माद्‌भविष्यति धरातले ।
कारागारनिवासा च तेनापि बहुदुःखिता ॥ ७ ॥
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यादोनाथस्य पद्मभूः ।
समाहूय मुनिं तत्र तमुवाच प्रजापतिः ॥ ८ ॥
कस्मात्त्वया महाभाग लोकपालस्य धेनवः ।
हृताः पुनर्न दत्ताश्च किमन्यायं करोषि च ॥ ९ ॥
जानन् न्यायं महाभाग परवित्तापहारणम् ।
कृतवान्कथमन्यायं सर्वज्ञोऽसि महामते ॥ १० ॥
अहो लोभस्य महिमा महतोऽपि न मुञ्चति ।
लोभं नरकदं नूनं पापाकरमसम्मतम् ॥ ११ ॥
कश्यपोऽपि न तं त्यक्तुं समर्थः किं करोम्यहम् ।
सर्वदैवाधिकस्तस्माल्लोभो वै कलितो मया ॥ १२ ॥
धन्यास्ते मुनयः शान्ता जितो यैर्लोभ एव च ।
वैखानसैः शमपरैः प्रतिग्रहपराङ्मुखैः ॥ १३ ॥
संसारे बलवाञ्छत्रुर्लोभोऽमेध्योऽवरः सदा ।
कश्यपोऽपि दुराचारः कृतस्नेहो दुरात्मना ॥ १४ ॥
ब्रह्मापि तं शशापाथ कश्यपं मुनिसत्तमम् ।
मर्यादारक्षणार्थं हि पौत्रं परमवल्लभम् ॥ १५ ॥
अंशेन त्वं पृथिव्यां वै प्राप्य जन्म यदोः कुले ।
भार्याभ्यां संयुतस्तत्र गोपालत्वं करिष्यसि ॥ १६ ॥
व्यास उवाच
एवं शप्तः कश्यपोऽसौ वरुणेन च ब्रह्मणा ।
अंशावतरणार्थाय भूभारहरणाय च ॥ १७ ॥
तथा दित्यादितिः शप्ता शोकसन्तप्तया भृशम् ।
जाता जाता विनश्येरंस्तव पुत्रास्तु सप्त वै ॥ १८ ॥
जनमेजय उवाच
कस्माद्दित्या च भगिनी शप्तेन्द्रजननी मुने ।
कारणं वद शापे च शोकस्तु मुनिसत्तम ॥ १९ ॥

सूत उवाच
पारीक्षितेन पृष्टस्तु व्यासः सत्यवतीसुतः ।
राजानं प्रत्युवाचेदं कारणं सुसमाहितः ॥ २० ॥
व्यास उवाच
राजन् दक्षसुते द्वे तु दितिश्चादितिरुत्तमे ।
कश्यपस्य प्रिये भार्ये बभूवतुरुरुक्रमे ॥ २१ ॥
अदित्यां मघवा पुत्रो यदाभूदतिवीर्यवान् ।
तदा तु तादृशं पुत्रं चकमे दितिरोजसा ॥ २२ ॥
पतिमाहासितापाङ्गी पुत्रं मे देहि मानद ।
इन्द्रख्यबलं वीरं धर्मिष्ठं वीर्यवत्तमम् ॥ २३ ॥
तामुवाच मुनिः कान्ते स्वस्था भव मयोदिते ।
व्रतान्ते भविता तुभ्यं शतक्रतुसमः सुतः ॥ २४ ॥
सा तथेति प्रतिश्रुत्य चकार व्रतमुत्तमम् ।
निषिक्तं मुनिना गर्भं बिभ्राणा सुमनोहरम् ॥ २५ ॥
भूमौ चकार शयनं पयोव्रतपरायणा ।
पवित्रा धारणायुक्ता बभूव वरवर्णिनी ॥ २६ ॥
एवं जातः सुसंपूर्णो यदा गर्भोऽतिवीर्यवान् ।
शुभ्रांशुमतिदीप्ताङ्गीं दितिं दृष्ट्वा तु दुःखिता ॥ २७ ॥
मघवत्सदृशः पुत्रो भविष्यति महाबलः ।
दित्यास्तदा मम सुतस्तेजोहीनो भवेत्किल ॥ २८ ॥
इति चिन्तापरा पुत्रमिन्द्रं चोवाच मानिनी ।
शत्रुस्तेऽद्य समुत्पन्नो दितिगर्भेऽतिवीर्यवान् ॥ २९ ॥
उपायं कुरु नाशाय शत्रोरद्य विचिन्त्य च ।
उत्पत्तिरेव हन्तव्या दित्या गर्भस्य शोभन ॥ ३० ॥
वीक्ष्य तामसितापाङ्गीं सपत्‍नीभावमास्थिताम् ।
दुनोति हृदये चिन्ता सुखमर्मविनाशिनी ॥ ३१ ॥
राजयक्ष्मेव संवृद्धो नष्टो नैव भवेद्‌रिपुः ।
तस्मादङ्कुरितं हन्याद्‌बुद्धिमानहितं किल ॥ ३२ ॥
लोहशङ्कुरिव क्षिप्तो गर्भो वै हृदये मम ।
येन केनाप्युपायेन पातयाद्य शतक्रतो ॥ ३३ ॥
सामदानबलेनापि हिंसनीयस्त्वया सुतः ।
दित्या गर्भो महाभाग मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ ३४ ॥
व्यास उवाच
श्रुत्वा मातृवचः शक्रो विचिन्त्य मनसा ततः ।
जगामापरमातुः स समीपममराधिपः ॥ ३५ ॥
ववन्दे विनयात्पादौ दित्याः पापमतिर्नृप ।
प्रोवाच विनयेनासौ मधुरं विषगर्भितम् ॥ ३६ ॥
इन्द्र उवाच
मातस्त्वं व्रतयुक्तासि क्षीणदेहातिदुर्बला ।
सेवार्थमिह सम्प्राप्तः किं कर्तव्यं वदस्व मे ॥ ३७ ॥
पादसंवाहनं तेऽहं करिष्यामि पतिव्रते ।
गुरुशुश्रूषणात्पुण्यं लभते गतिमक्षयाम् ॥ ३८ ॥
न मे किमपि भेदोऽस्ति तथादित्या शपे किल ।
इत्युक्त्वा चरणौ स्पृष्टा संवाहनपरोऽभवत् ॥ ३९ ॥
संवाहनसुखं प्राप्य निद्रामाप सुलोचना ।
श्रान्ता व्रतकृशा सुप्ता विश्वस्ता परमा सती ॥ ४० ॥
तां निद्रावशमापन्नां विलोक्य प्राविशत्तनुम् ।
रूपं कृत्वातिसूक्ष्मञ्च शस्त्रपाणिः समाहितः ॥ ४१ ॥
उदरं प्रविवेशाशु तस्या योगबलेन वै ।
गर्भं चकर्त वज्रेण सप्तधा पविनायकः ॥ ४२ ॥
रुरोद च तदा बालो वज्रेणाभिहतस्तथा ।
मा रुदेति शनैर्वाक्यमुवाच मघवानमुम् ॥ ४३ ॥
शकलानि पुनः सप्त सप्तधा कर्तितानि च ।
तदा चैकोनपञ्चाशन्मरुतश्चाभवन्नृप ॥ ४४ ॥
तदा प्रबुद्धा सुदती ज्ञात्वा गर्भं तथाकृतम् ।
इन्द्रेण छलरूपेण चुकोप भृशदुःखिता ॥ ४५ ॥
भगिनीकृतं तु सा बुद्ध्वा शशाप कुपिता तदा ।
अदितिं मघवन्तञ्च सत्यव्रतपरायणा ॥ ४६ ॥
यथा मे कर्तितो गर्भस्तव पुत्रेण छद्मना ।
तथा तन्नाशमायातु राज्यं त्रिभुवनस्य तु ॥ ४७ ॥
यथा गुप्तेन पापेन मम गर्भो निपातितः ।
अदित्या पापचारिण्या यथा मे घातितः सुतः ॥ ४८ ॥
तस्याः पुत्रास्तु नश्यन्तु जाता जाताः पुनः पुनः ।
कारागारे वसत्वेषा पुत्रशोकातुरा भृशम् ॥ ४९ ॥
अन्यजन्मनि चाप्येव मृतापत्या भविष्यति ।
व्यास उवाच
इत्युत्सृष्टं तदा श्रुत्वा शापं मरीचिनन्दनः ॥ ५० ॥
उवाच प्रणयोपेतो वचनं शमयन्निव ।
मा कोपं कुरु कल्याणि पुत्रास्ते बलवत्तराः ॥ ५१ ॥
भविष्यन्ति सुराः सर्वे मरुतो मघवत्सखाः ।
शापोऽयं तव वामोरु त्वष्टाविंशेऽथ द्वापरे ॥ ५२ ॥
अंशेन मानुषं जन्म प्राप्य भोक्ष्यति भामिनी ।
वरुणेनापि दत्तोऽस्ति शापः सन्तापितेन च ॥ ५३ ॥
उभयोः शापयोगेन मानुषीयं भविष्यति ।
व्यास उवाच
पतिनाश्वासिता देवी सन्तुष्टा साभवत्तदा ॥ ५४ ॥
नोवाच विप्रियं किञ्चित्ततः सा वरवर्णिनी ।
इति ते कथितं राजन् पूर्वशापस्य कारणम् ॥ ५५ ॥
अदितिर्देवकी जाता स्वांशेन नृपसत्तम ॥ ५६ ॥


कश्यप मुनींना शाप -

जनमेजय राजाने विचारलेल्या प्रश्‍नांची उत्तरे देण्यासाठी व्यासमुनी म्हणाले, हे राजा, हरीच्या व देवांच्या अंशावताराची पुष्कळच कारणे आहेत. आता मी तुला वसुदेव, देवकी आणि रोहिणी यांच्या अवताराचे कारण निवेदन करतो.

एकदा त्या महाभाग्यवान कश्यपमुनींनी यज्ञासाठी वरुणाच्या धेनू हरण करून आणल्या. वरुणाने त्या धेनू परत द्याव्यात म्हणून प्रार्थना केली. पण कश्यपांनी त्या परत दिल्या नाहीत. तेव्हा तो ब्रह्मदेवाकडे गेला. अत्यंत खिन्न होऊन त्या विनयशील वरुणाने ब्रह्मदेवाला आपली कहाणी निवेदन केली. तो म्हणाला,

"हे महाभाग्यशाली ब्रह्मदेवा, आता मी काय करू ? हा कश्यपमुनी मत्त झाला असून माझ्या गायी परत देत नाही. म्हणून मी त्याला शाप दिला की, "हे कश्यपा, तू मनुष्ययोनीत गोपाल हो !" तसेच त्याच्या दोघीही भार्यांना मानवयोनी प्राप्त होऊन दु:ख भोगावे लागेल.

माझ्या घरांतील वासरे मातृरहित होऊन आक्रोश करीत आहेत, म्हणून अदिती भूलोकी मृतवंध्या होईल. तिला कारागृहात राहावे लागून, अपार दु:ख सहन करावे लागेल.

जलाधिपती वरुणाचे भाषण ऐकून ब्रह्मदेवाने कश्यपांना बोलावून आणले. ब्रह्मदेव मुनींना म्हणाला, "हे महाभाग्यवान कश्यपमुने, लोकपाल वरूणाच्या धेनू तू का परत दिल्या नाहीस ? तू असा अन्याय का केलास ? हे महाविचारी मुनीश्रेष्ठा, तू सर्वज्ञ असूनही, तसेच न्याय जाणत असूनही, तू परद्रव्याचा अपहार का केलास ?

नंतर तो ब्रह्मदेव स्वतःशीच म्हणाला, "खरोखरच, मोठमोठयांनाही लोभ सुटत नाही. लोभ हा निंद्य असून, पापांची खाण आहे. तो नरकप्रद आहे. त्या लोभाचा त्याग करण्यास कश्यपही असमर्थ आहे. आता मी तरी काय करावे ? प्रतिग्रहापासून अलिप्त होऊन मनोनिग्रहात तत्पर असलेल्या वैखानस मुनींनीच फक्त लोभावर विजय मिळवला. खरोखर ते शांतचित्त मुनी धन्य होत.

या संसारात लोभ हाच बलाढय शत्रू आहे, तो अत्यंत अपवित्र आहे. या कश्यपाचाही दुष्ट लोभाशी स्नेह जडला, म्हणून तो दुराचारी झाला.

असा विचार करून त्या मर्यादारक्षक ब्रह्मदेवानेही प्रत्यक्ष आपल्या परमप्रिय नातवाला, त्या कश्यपमुनीला सत्वर शाप दिला,

"पृथ्वीवर तू यदुकुलात भार्यासह जन्माला येशील आणि तू गोपालाचा धंदा करशील."

भूमीवरील भार हरण करण्यासाठी अवतार व्हावा म्हणून वरुणाने व ब्रह्मदेवाने कश्यपाला शाप दिला. त्याचवेळी संतप्त होऊन दीतीनेही अदितीला शाप दिला.

"तुझे सात पुत्र निपजताक्षणीच मरतील."

हे ऐकून, जनमेजय पुनः संशयात पडला. तो म्हणाला, "हे मुनीश्रेष्ठा, दीतीने आपल्या भगिनीला त्या इंद्रमातेला शाप कसा दिला ? आपण मला त्याचे कारण निवेदन करा."

परीक्षितपुत्र जनमेजयाने सत्यवतीपुत्र व्यासमुनींना अशा प्रकारे प्रश्‍न विचारला. तेव्हा व्यासमुनींनी राजाला त्याचे कारण सांगितले.

दीती व अदीती या दक्षाच्या दोन्ही कन्या कश्यपाच्या भार्या होत्या. त्यांचे आचरणही उत्तम होते. अदीतीला इंद्र नावाचा बलाढय पुत्र झाला. तेव्हा तसाच शौर्यसंपन्न पुत्र आपणाला व्हावा असे दीतीला वाटले. ती आपल्या पतीला म्हणाली, "हे पूज्य, बलशाली, इंद्राप्रमाणे प्रतापी, वीरश्रेष्ठ, धर्मतत्पर, असा पुत्र आपण मला द्या."

तिचे बोलणे ऐकून कश्यप म्हणाले, "हे कांते तू निश्चिंत रहा. मी तुला व्रत सांगतो. ते पूर्ण केल्यास तुलाही तसाच पुत्र होईल."

तेव्हा तिनेही ते उत्कृष्ट व्रत केले. नंतर कश्यपमुनींपासून तिला मनोहर गर्भ राहिला. पयोव्रतात तत्पर राहून ती भूमीवर शयन करीत असे. तसेच पवित्र

मनाने ती उपदिष्ट मंत्राचा जप करी. तेव्हा अतिवीर्यवान गर्भ राहिल्याने ती शुभ्र वर्णाची दिसून अत्यंत तेजोनिधी झाली व तळपू लागली. ते पाहून अदिती दुःखी झाली. तिने विचार केला, 'खरोखर हिला जर इन्द्रतुल्य पुत्र झाला तर आपल्या पुत्राचे तेज कमी होईल.’

ती अभिमानी अदिती आपल्या इन्द्र नावाच्या पुत्राला म्हणाली, "हे पुत्रा, दीतीच्या गर्भात अत्यंत वीर्यवान पुत्र, तुझा शत्रू निर्माण झाला आहे. म्हणून तू शत्रूनाशासाठी काही तरी उपाय कर. हे कल्याण, तू कसेही करून तो गर्भ नाहीसा केला पाहिजेस. खरोखरच त्या कृष्णवर्ण नेत्रांच्या त्या सवतीस पाहून माझ्या मनात भवितव्याविषयी चिंता निर्माण झाली आहे, कारण सवत माझ्या सुखावरच घाव घालील असे मला वाटते. शत्रू जर क्षयरोगाप्रमाणे वाढला तर तो नाहीसा करणे अशक्य असते. म्हणून बुद्धिमान पुरुषाने शत्रूचा जन्म होताच त्याला नाहीसा करावा.

हे इन्द्रा, तिच्या उदरातील गर्भ, एखाद्या लोखंडाच्या सूळाप्रमाणे माझ्या हृदयास सलत आहे. म्हणून कोणताही उपाय करून तो गर्भ तू आजच पाडून टाक. हे महाभाग्यवान पुत्रा, तुला माझे म्हणणे ऐकायचे असेल, तर साम, दाम अथवा बल यापैकी कोणत्याही मार्गाने तू दीतीच्या गर्भाचा नाश कर.

आपल्या मातेचे हे भाषण ऐकून इंद्राने मनातच विचार केला. तो आपल्या सावत्र मातेजवळ गेला. त्याने तिच्या चरणांना स्पर्श केला. आणि आपल्या विषतुल्य पण मधुर वाणीने तो म्हणाला, "हे माते, तू व्रत केल्यामुळे देहाने क्षीण झाली आहेस. तू सांप्रत फारच अशक्त दिसत आहेस. तेव्हा तुझी सेवा करावी म्हणून मी येथे आलो आहे. म्हणून हे माते मी तुझी काय सेवा करू ?"

"हे पतिव्रते, मी तुझे पाय चेपण्याची इच्छा करीत आहे. कारण गुरुसेवेमुळे पुण्य मिळून अक्षय गती प्राप्त होते. खरोखरच अदिती व तुझ्यामध्ये माझ्या मनात यत्किंचितही भेदभाव नाही. हे मी तुला शपथपूर्वक सांगत आहे."

असे सांगून इंद्र दीतीचे पाय चेपू लागला. दीती व्रतामुळे कृश व श्रांत होऊन पहुडली होती. त्यामुळे इंद्राच्या सेवेने ती सुखावली व त्या सुलोचनेला विश्‍वासामुळे निद्रा आली. दीतीला निद्रिस्त झाल्याचे पाहून इंद्राने सूक्ष्म रूप धारण केले. हातात वज्र घेऊन त्याने अत्यंत सावधान चित्ताने तिच्या देहात प्रवेश केला. योगबलाने देहात प्रवेश करताच त्याने सत्वर या गर्भाचे सात तुकडे केले.

वज्राचा प्रहार होताच गर्भाशयातील बालक रडू लागले. इंद्राने हळूच त्याला न रडण्याविषयी सांगितले. नंतर त्या सातही तुकडयांचे त्याने प्रत्येकी सात सात तुकडे केले. तेव्हा त्यामुळे एकूणपन्नास मरूद्‌गण निर्माण झाले. थोडयाच वेळात ती सुंदरी जागृत झाली. इंद्राचे कपट तिने जाणले. ती दु:खी व कुद्ध झाली. आपल्या भगिनीचे हे कर्म तिला कळले. तेव्हा सत्यव्रत असलेली ती दीती क्रुद्ध होऊन तिने अदीतीला व इंद्राला शाप दिला. ती म्हणाली,

"माझ्या गर्भातील पुत्राचे, तुझ्या पुत्राने ज्या अर्थी तुकडे तुकडे केले, त्यासाठी त्याचे त्रैलोक्याचे राज्य नष्ट होवो. इंद्राने व अदीतीने पापाचरणाने माझ्या गर्भावस्थेतील पुत्राचा वध केला म्हणून तुझेही पुत्र जन्मतःच सर्वदा नष्ट होतील. तू पुत्र शोकाने व्याकूल होऊन कारागृहात राहशील. शिवाय दुसर्‍या जन्मीही तुझी मुले जगणार नाहीत."

असा दीतीने शाप दिल्यावर तो ऐकून विनयसंपन्न असा मरीचीपुत्र कश्यप तिला म्हणाला, "हे कल्याणी, तू क्रुद्ध होऊ नकोस. तुझे सर्व पुत्र मरुत् म्हणून अतिशय सामर्थ्यशाली देव होतील. तसेच हे सुंदरी अठ्ठाविसाव्या द्वापर युगात, अदिती मनुष्य जन्मात जाऊन, तुझा हा शाप भोगील. कारण वरुणानेही क्रुद्ध होऊन तिला शाप दिला आहे. म्हणून दोघांच्याही शापामुळे हिला मनुष्ययोनीत जन्म घ्यावा लागेल."

आपल्या पतीचे हे आश्‍वासन ऐकून दीती संतुष्ट झाली. त्यामुळे त्या श्रेष्ठ स्त्रीने कसलेही कटू भाषण केले नाही.

हे जनमेजयराजा, कश्यपमुनींच्या पूर्वशापाचे कारण मी तुला सांप्रत कथन केलेले आहे. हे नृपश्रेष्ठा, ती अदितीच स्वत:च्या अंशरूपाने देवकी म्हणून जन्माला आली.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां ॥
चतुर्थस्कन्धे दित्या अदित्यै शापदानं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
अध्याय तिसरा समाप्त

GO TOP