श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
तृतीयः स्कन्धः
चतुर्दशोऽध्यायः


युधाजिद्‌वीरसेनयोर्युद्धार्थं सज्जीभवनम्

जनमेजय उवाच
श्रुतो वै हरिणा क्लृप्तो यज्ञो विस्तरतो द्विज ।
महिमानं तथाम्बाया वद विस्तरतो मम ॥ १ ॥
श्रुत्वा देव्याश्‍चरित्रं वै कुर्वे मखमनुत्तमम् ।
प्रसादात्तव विप्रेन्द्र भविष्यामि च पावनः ॥ २ ॥
व्यास उवाच
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि देव्याश्‍चरितमुत्तमम् ।
इतिहासं पुराणञ्च कथयामि सुविस्तरम् ॥ ३ ॥
कोसलेषु नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्‌भवः ।
पुष्यपुत्रो महातेजा ध्रुवसन्धिरिति स्मृतः ॥ ४ ॥
धर्मात्मा सत्यसन्धश्‍च वर्णाश्रमहिते रतः ।
अयोध्यायां समृद्धायां राज्यं चक्रे शुचिव्रतः ॥ ५ ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्‍चान्ये तथा द्विजाः ।
स्वां स्वां वृत्तिं समास्थाय तद्‌राज्ये धर्मतोऽभवन् ॥ ६ ॥
न चौराः पिशुना धूर्तास्तस्य राज्ये च कुत्रचित् ।
दम्भाः कृतघ्ना मूर्खाश्‍च वसन्ति किल मानवाः ॥ ७ ॥
एवं वै वर्तमानस्य नृपस्य कुरुसत्तम ।
द्वे पत्‍न्यौ रूपसम्पन्ने ह्यासतुः कामभोगदे ॥ ८ ॥
मनोरमा धर्मपत्‍नी सुरूपाऽतिविचक्षणा ।
लीलावती द्वितीया च साऽपि रूपगुणान्विता ॥ ९ ॥
विजहार सपत्‍नीभ्यां गृहेषूपवनेषु च ।
क्रीडागिरौ दीर्घिकासु सौधेषु विविधेषु च ॥ १० ॥
मनोरमा शुभे काले सुषुवे पुत्रमुत्तमम् ।
सुदर्शनाभिधं पुत्रं राजलक्षणसंयुतम् ॥ ११ ॥
लीलावत्यपि तत्पत्‍नी मासेनैकेन भामिनी ।
सुषुवे सुन्दरं पुत्रं शुभे पक्षे दिने तथा ॥ १२ ॥
चकार नृपतिस्तत्र जातकर्मादिकं द्वयोः ।
ददौ दानानि विप्रेभ्यः पुत्रजन्मप्रमोदितः ॥ १३ ॥
प्रीतिं तयोः समां राजा चकार सुतयोर्नृप ।
नृपश्‍चकार सौहार्देष्वन्तरं न कदाचन ॥ १४ ॥
चूडाकर्म तयोश्‍चक्रे विधिना नृपसत्तमः ।
यथाविभवमेवासौ प्रीतियुक्तः परन्तपः ॥ १५ ॥
कृतचूडौ सुतौ कामं जह्रतुर्नृपतेर्मनः ।
क्रीडमानावुभौ कान्तौ लोकानामनुरञ्जकौ ॥ १६ ॥
तयोः सुदर्शनो ज्येष्ठो लीलावत्याः सुतः शुभः ।
शत्रुजित्संज्ञकः कामं चाटुवाक्यो बभूव ह ॥ १७ ॥
नृपतेः प्रीतिजनको मञ्जुवाक्चारुदर्शनः ।
प्रजानां वल्लभः सोऽभूत्तथा मन्त्रिजनस्य वै ॥ १८ ॥
तथा तस्मिन्नृपः प्रीतिञ्चकार गुणयोगतः ।
मन्दभाग्यान्मन्दभावो न तथा वै सुदर्शने ॥ १९ ॥
एवं गच्छति काले तु ध्रुवसन्धिर्नृपोत्तमः ।
जगाम वनमध्येऽसौ मृगयाभिरतः सदा ॥ २० ॥
निघ्नन्मृगान् रुरून्कम्बून्सूकरान्गवयाञ्छशान् ।
महिषाञ्छरभान्खड्‌गांश्‍चिक्रीड नृपतिर्वने ॥ २१ ॥
क्रीडमाने नृपे तत्र वने घोरेऽतिदारुणे ।
उदतिष्ठन्निकुञ्जात्तु सिंहः परमकोपनः ॥ २२ ॥
राज्ञा शिलीमुखेनादौ विद्धः क्रोधवशं गतः ।
दृष्ट्वाग्रे नृपतिं सिंहो ननाद मेघनिःस्वनः ॥ २३ ॥
कृत्वा चोर्ध्वं स लाङ्गूलं प्रसारितबृहत्सटः ।
हन्तुं नृपतिमाकाशादुत्पपातातिकोपनः ॥ २४ ॥
नृपतिस्तरसा वीक्ष्य दधारासिं करे तदा ।
वामे चर्म समादाय स्थितः सिंह इवापरः ॥ २५ ॥
सेवकास्तस्य ये सर्वे तेऽपि बाणान्पृथक्‌पृथक् ।
अमुञ्चन्कुपिताः कामं सिंहोपरि रुषान्विताः ॥ २६ ॥
हाहाकारो महानासीत्सम्प्रहारश्‍च दारुणः ।
उत्पपात ततः सिंहो नृपस्योपरि दारुणः ॥ २७ ॥
तं पतन्तं समालोक्य खड्‍गेनाभ्यहनन्नृपः ।
सोऽपि क्रूरैर्नखाग्रैश्‍च तत्रागत्य विदारितः ॥ २८ ॥
स नखैराहतो राजा पपात च ममार वै ।
चुक्रुशुः सैनिकास्ते तु निर्जघ्नुर्विशिखैस्तदा ॥ २९ ॥
मृतः सिंहोऽपि तत्रैव भूपतिश्‍च तथा मृतः ।
सैनिकैर्मन्त्रिमुख्याश्च तत्रागत्य निवेदिताः ॥ ३० ॥
परलोकगतं भूपं श्रुत्वा ते मन्त्रिसत्तमाः ।
संस्कारं कारयामासुर्गत्वा तत्र वनान्तिके ॥ ३१ ॥
परलोकक्रियां सर्वां वसिष्ठो विधिपूर्वकम् ।
कारयामास तत्रैव परलोकसुखावहम् ॥ ३२ ॥
प्रजाः प्रकृतयश्‍चैव वसिष्ठश्‍च महामुनिः ।
सुदर्शनं नृपं कर्तुं मन्त्रं चक्रुः परस्परम् ॥ ३३ ॥
धर्मपत्‍नीसुतः शान्तः पुरुषश्‍च सुलक्षणः ।
अयं नृपासनार्हश्‍च ह्यब्रुवन्मन्त्रिसत्तमाः ॥ ३४ ॥
वसिष्ठोऽपि तथैवाह योग्योऽयं नृपतेः सुतः ।
बालोऽपि धर्मवान् राजा नृपासनमिहार्हति ॥ ३५ ॥
कृते मन्त्रे मन्त्रिवृद्धैर्युधाजिन्नाम पार्थिवः ।
तत्राजगाम तरसा श्रुत्वा तूज्जयिनीपतिः ॥ ३६ ॥
मृतं जामातरं श्रुत्वा लीलावत्याः पिता तदा ।
तत्राजगाम त्वरितो दौहित्रप्रियकाम्यया ॥ ३७ ॥
वीरसेनस्तथाऽऽयातः सुदर्शनहितेच्छया ।
कलिङ्गाधिपतिश्‍चैव मनोरमापिता नृपः ॥ ३८ ॥
उभौ तौ सैन्यसंयुक्तौ नृपौ साध्वससंस्थितौ ।
चक्रतुर्मन्त्रिमुख्यैस्तैर्मन्त्रं राज्यस्य कारणात् ॥ ३९ ॥
युधाजित्तु तदाऽपृच्छज्ज्येष्ठः कः सुततोर्द्वयोः ।
राज्यं प्राप्नोति ज्येष्ठो वै न कनीयान्कदाचन ॥ ४० ॥
वीरसेनोऽपि तत्राह धर्मपत्‍नीसुतः किल ।
राज्यार्हः स यथा राजन् शास्त्रज्ञेभ्यो मया श्रुतम् ॥ ४१ ॥
युधाजित्पुनराहेदं ज्येष्ठोऽयं च यथा गुणैः ।
राजलक्षणसंयुक्तो न तथायं सुदर्शनः ॥ ४२ ॥
विवादोऽत्र सुसम्पन्नो नृपयोस्तत्र लुब्धयोः ।
कः सन्देहमपाकर्तुं क्षमः स्यादतिसङ्कटे ॥ ४३ ॥
युधाजिन्मन्त्रिणः प्राह यूयं स्वार्थपराः किल ।
सुदर्शनं नृपं कृत्वा धनं भोक्तुं किलेच्छथ ॥ ४४ ॥
युष्माकं तु विचारोऽयं मया ज्ञातस्तथेङ्‌गितैः ।
शत्रुजित्सबलस्तस्मात्सम्मतो वो नृपासने ॥ ४५ ॥
मयि जीवति कः कुर्यात्कनीयांसं नृपं किल ।
त्यक्त्वा ज्येष्ठं गुणार्हञ्च सेनया च समन्वितम् ॥ ४६ ॥
नूनं युद्धं करिष्यामि तस्मिन्खड्‍गस्य मेदिनी ।
धारया च द्विधा भूयाद्युष्माकं तत्र का कथा ॥ ४७ ॥
वीरसेनस्तु तच्छ्रुत्वा युधाजितमभाषत ।
बालौ द्वौ सदृशप्रज्ञौ को भेदोऽत्र विचक्षण ॥ ४८ ॥
एवं विवदमानौ तौ संस्थितौ नृपती तदा ।
प्रजाश्‍च ऋषयश्‍चैव बभूवुर्व्यग्रमानसाः ॥ ४९ ॥
समाजग्मुश्‍च सामन्ताः ससैन्याः क्लेशतत्पराः ।
विग्रहञ्चाभिकाङ्क्षन्तः परस्परमतन्द्रिताः ॥ ५० ॥
निषादा ह्याययुस्तत्र शृङ्गवेरपुराश्रयाः ।
राजद्रव्यमपाहर्तुं मृतं श्रुत्वा महीपतिम् ॥ ५१ ॥
पुत्रौ च बालकौ श्रुत्वा विग्रहं च परस्परम् ।
चौरास्तत्र समाजग्मुर्देशदेशान्तरादपि ॥ ५२ ॥
सम्मर्दस्तत्र सञ्जातः कलहे समुपस्थिते ।
युधाजिद्वीरसेनश्‍च युद्धकामौ बभूवतुः ॥ ५३ ॥


राजपुत्र सुदर्शनाची कथा

जनमेजय म्हणाला, " हे द्विजश्रेष्ठा, विष्णूने केलेला यज्ञ मी सविस्तर श्रवण केला. आता अंबेचा महिमा आपण मला सविस्तर कथन करा. हे विप्रश्रेष्ठा, देवीचे चरित्र श्रवण केल्यानंतर मी तिचा उत्कृष्ट यज्ञ करीन आणि आपल्या प्रसादाने पावन होईल."

व्यास म्हणाले, "हे राजा, देवीचे उत्कृष्ट चरित्र मी तुला सांगतो. एक पूर्वीचा इतिहासही मी तुला सविस्तर कथन करतो, तू श्रवण कर.

कोसल देशामध्ये ध्रुवसंधी म्हणून प्रसिद्ध असलेला एक महातेजस्वी, सूर्यवंशी राजाचा पुत्र असा श्रेष्ठ राजा होऊन गेला. तो धर्मात्मा, सत्यवचनी आणि ब्राह्मणादि वर्ण व ब्रह्मचारी प्रभृति ह्यांच्या हिताविषयी तत्पर असून आचरणाने शुद्ध होता.

हे द्विजहो, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र आणि इतरही जन त्याच्या राज्यामध्ये आपापल्या वृत्तीचे अवलंबन करून धर्माने राहात असत. त्याच्या राज्यामध्ये चोर, चहाडखोर, वंचक, दांभिक, कृतघ्न व मूर्ख लोक खरोखर कोठेही वास्तव्य करीत नव्हते.

हे कुरुवंशज सज्जनश्रेष्ठा, ह्याप्रमाणे वागणार्‍या त्या राजाला इच्छेप्रमाणे विषयसुख देणार्‍या अशा दोन सौंदर्यसंपन्न भार्या होत्या. धर्मपत्‍नी मनोरमा सुस्वरूप असून अतिशय चतुर होती आणि दुसरी लीलावतीही सौंदर्य व गुण ह्यांनी संपन्न होती. ह्या भार्यांसह तो राजा गृह, उपवने, क्रीडा पर्वत, वापी आणि नाना प्रकारचे महाल ह्यांमध्ये क्रीडा करीत असे.

शुभ काली मनोरमेला एक उत्कृष्ट पुत्र झाला. तो पुत्र राजलक्षणांनी संपन्न होता. त्याचे सुदर्शन हे नाव ठेवले होते. त्यानंतर त्याच्या सौंदर्यसंपन्न लीलावती पत्‍नीलाही एक महिन्याने शुक्ल पक्षातील शुभ दिवशी एक सुंदर पुत्र झाला. तेव्हा राजाने दोन्ही पुत्रांचे जातकर्मादि संस्कार केले व पुत्रजन्माच्या योगाने आनंदित होऊन त्याने विप्रांना बहुत दाने दिली. त्याने दुसर्‍या पुत्राचे शत्रुजित असे नाव ठेवले. हे नृपा, तो राजा, त्या दोन्ही पुत्रांचे ठिकाणी प्रथमतः सारखेच प्रेम करू लागला. त्या भूपतीने प्रेमामध्ये कधीही अंतर केले नाही.

पुढे शत्रूंना ताप देणार्‍या त्या पुत्रवत्सल नृपश्रेष्ठाने आपल्या ऐश्वर्याप्रमाणे त्यांचा यथाविधी चुडासंस्कार केला. चूडाकरण झाल्यानंतर ते पुत्र खरोखर राजाचे मन आपल्याकडेच ओढून घेऊ लागले. इतकेच नव्हे तर ते उभयता सुंदर पुत्र क्रीडा करीत असताना लोकांनाही आनंद देऊ लागले. तथापि त्या उभयतांमध्ये जरी सुदर्शन ज्येष्ठ होता तरी लीलावतीच्या शत्रुजित नावाच्या शुभ पुत्राचे भाषण फारच आल्हाददायक असे. मंजूळ भाषण करणारा व मनोहर मुद्रेने युक्त असलेला तो शत्रुजित राजाचे ठिकाणी स्वतःविषयी अधिक प्रेम उत्पन्न करू लागला. प्रजेलाही तो आवडू लागला आणि मंत्रिजनांचेही प्रेम त्याच्यावर बसले. गुणांमुळे राजा जसे त्याच्यावर प्रेम करीत असे तसे सुदर्शनावर करीत नसे. सुदर्शनाच्या मंदभाग्यामुळेच राजाचेही प्रेम त्याच्याविषयी कमी कमी होत चालले.

असे होता होता एके दिवशी मृगयेविषयी सर्वदा रत असलेला तो नृपश्रेष्ठ ध्रुवसंधि मृगयेकरिता वनात गेला. मृग, रुरु, कंबु, गवय, सूकर, शश, महिष, शरभ वगैरेंचे वध करीत करीत तो वनात क्रीडा करू लागला. ह्याप्रमाणे त्या घोर व दारुण वनामध्ये राजा क्रीडा करीत असताना अकस्मात् एका जाळ्यातून एक महाक्रोधी सिंह बाहेर निघाला. तेव्हा शिलीमुख बाणाने प्रथमतः राजाने त्याचा वेध केला.

तो सिंह फारच क्रोधाधीन झाला. तो समोर राजा दृष्टीस पडताक्षणी मेघासारखी गर्जना करू लागला. पुच्छ वर करून त्याने आपली आयाळ उभारली आणि राजाला मारण्याकरिता त्या अति क्रुद्ध सिंहाने एकदम त्याच्या समीप उडी मारली. हे पाहून राजानेही वेगाने उजव्या हातामध्ये तलवार घेतली व डाव्या हातात ढाल घेऊन प्रति सिंहच की काय असा तो त्याच्यासमोर उभा राहिला. तेव्हा संतापून गेलेल्या त्याच्या

सर्व सेवकांनीही वेगळे वेगळे बाण क्रुद्ध झालेल्या सिंहावर सोडले. त्यावेळी भयंकर युद्ध सुरू झाले. त्या उग्र सिंहाने राजावर झेप टाकिली. परंतु त्याची झेप पडत आहे असे अवलोकन करताक्षणीच राजाने त्यावर तलवारीचा वार केला. सिंहाच्या नखाग्रांनी राजाचे शरीर विदीर्ण होऊन गेले. नखांचा तडाखा बसल्यामुळे राजा तेथेच गतप्राण होऊन पडला. तेव्हा त्याचे सैनिक आक्रोश करू लागले व त्यांनी बाणांच्या योगाने सिंहाचा वध केला. याप्रमाणे सिंह व राजा उभयताही मरून पडले असता सैनिकांनी श्रेष्ठ मंत्र्यांकडे जाऊन हे वृत्त कळविले.

राजा परलोकी गेल्याचे श्रवण करताक्षणीच त्या श्रेष्ठ मंत्र्यांनी वनामध्ये येऊन त्याचे और्ध्वदेहिक संस्कार केले. वसिष्ठ मुनींनी परलोकी सुखावह होणारे त्याचे सर्व पारलौकिक कृत्ये यथाविधी करवली. नंतर प्रजानन मंत्री व महामुनि वसिष्ठ सुदर्शनाला राज्यावर बसविण्याविषयी आपसात वाटाघाटी करू लागले.

हा सुदर्शन शांत पुरुष असून धर्मपत्‍नीचा पुत्र व सुलक्षणी आहे आणि म्हणून हा राज्यासनाला योग्य आहे असे श्रेष्ठ मंत्र्यांनी आपले मत दिले.

"हा राजपुत्र योग्य आहे व राजा बालक असूनही धार्मिक आहे, म्हणून हाच गादीवर बसण्यास पात्र आहे." अशी वसिष्ठ मुनींची संमति पडली. त्याप्रमाणे वृद्ध मंत्र्यांनी विचार ठरविला. उज्जनियीचा राजा आपला जामात मृत झाल्याचे श्रवण करताक्षणीच नातवाचे हित करण्यासाठी दोन्हीही राजपुत्राचे मातुल राजे तेथे उपस्थित झाले.

"दोन पुत्रांपैकी गुणांनी ज्येष्ठ कोण आहे त्याच पुत्राला राज्य प्राप्त होत असते, गुणांनी कनिष्ठ अशा पुत्राला ते कधीही प्राप्त होत नाही." असे युधाजित बोलला असता, 'हे राजा, धर्मपत्‍नीपासून झालेला पुत्र खरोखरच राज्याला योग्य होय. असे मी शास्त्रवेत्यांपासून श्रवण केले आहे." असे वीरसेनानेही सांगितले.

"हा शत्रुजित जसा गुणांनी ज्येष्ठ व राजलक्षणांनी युक्त आहे तसा हा सुदर्शन नाही. "

ह्या संकटसमयी संदेह निवृत्ती करण्यास कोण समर्थ आहे ? असा प्रश्न उपस्थित होऊन त्या उभयता लोभी राजांमध्ये चांगलाच विवाद सुरू झाला.

युधाजित मंत्र्यांना म्हणाला, "तुम्ही खरोखर स्वार्थसाधु आहा. सुदर्शनाला राजा करून द्रव्याचा यथेष्ट उपभोग घेण्याची तुमची इच्छा आहे. हा तुमचा विचार तुमच्या हालचालीवरून मला समजून चुकला आहे. परंतु त्या सुदर्शनापेक्षा शत्रूजितच गादीला अधिक योग्य आहे. तोच तुम्हाला संमत झाला पाहिजे. मी जिवंत असताना गुणांनी ज्येष्ठ, सेनेने युक्त आणि म्हणूनच राज्यासनाला पात्र असलेल्या पुत्राला खरोखर कोण बरे राज्य देणार नाही ? त्याच्याकरिता मी युद्ध करीन माझ्या तलवारीच्या धारेने पृथ्वीही दुभंग होऊन जाईल. तेथे तुमची गोष्ट पाहिजे कशाला ?"

हे श्रवण केल्यानंतर हे विचारी राजा, दोघांही बालकांची बुद्धी सारखीच आहे, त्यांच्यात काय बरे भेद आहे ? असे वीरसेन युधाजिताला म्हणू लागला.

ह्याप्रमाणे ते उभयता राजे एकसारखे वादविवाद करीत राहिले असता प्रजानन व ऋषि ह्यांची मने उदासीन झाली. हा प्रसंग पाहून स्वार्थसाधू व दुसर्‍याला क्लेश देण्याविषयी तत्पर असलेले मांडलिक राजेही परस्परात युद्ध व्हावे ह्या इच्छेने सैन्यासह तेथे आले. ही संधी पाहून शृंगवेरपुराचा आश्रय करून राहिलेले भिल्लही भूपति मृत झाल्याचे श्रवण करताक्षणी राज्यद्रव्याचा अपहार करण्याकरता तेथे येऊन थडकले. राजपुत्र बालक असून हल्ली परस्परात कलह उपस्थित झाला आहे अशी वार्ता कानी पडताक्षणी त्या इतर वेशातील चोरही तेथे जुळले, ह्याप्रमाणे कलह उपस्थित झाला असता तेथे दंगल उडून गेली. युधाजित व वीरसेन हे उभयता एकमेकांशी युद्ध करण्यास उत्सुक झाले.



इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे
युधाजिद्‌वीरसेनयोर्युद्धार्थं सज्जीभवनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
अध्याय चवदावा समाप्त

GO TOP