श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
तृतीयः स्कन्धः
त्रयोदशोऽध्यायः


विष्णुनानुष्ठानवर्णनम्

राजोवाच
हरिणा तु कथं यज्ञः कृतः पूर्वं पितामह ।
जगत्कारणरूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १ ॥
के सहायास्तु तत्रासन्ब्राह्मणाः के महामते ।
ऋत्विजो वेदतत्त्वज्ञास्तन्मे ब्रूहि परन्तप ॥ २ ॥
पश्‍चात्करोम्यहं यज्ञं विधिदृष्टेन कर्मणा ।
श्रुत्वा विष्णुकृतं यागमम्बिकायाः समाहितः ॥ ३ ॥
व्यास उवाच
राजञ्छृणु महाभाग विस्तरं परमाद्‌भुतम् ।
यथा भगवता यज्ञः कृतश्च विधिपूर्वकः ॥ ४ ॥
विसर्जिता यदा देव्या दत्त्वा शक्तीश्‍च तास्त्रयः ।
काजेशाः पुरुषा जाता विमानवरमास्थिताः ॥ ५ ॥
प्राप्ता महार्णवं घोरं त्रयस्ते विबुधोत्तमाः ।
चक्रुः स्थानानि वासार्थं समुत्पाद्य धरां स्थिताः ॥ ६ ॥
आधारशक्तिरचला मुक्ता देव्या स्वयं ततः ।
तदाधारा स्थिता जाता धरा मेदःसमन्विता ॥ ७ ॥
मधुकैटभयोर्मेदः संयोगान्मेदिनी स्मृता ।
धारणाच्च धरा प्रोक्ता पृथ्वी विस्तारयोगतः ॥ ८ ॥
मही चापि महीयस्त्वाद्धृता सा शेषमस्तके ।
गिरयश्‍च कृताः सर्वे धारणार्थ प्रविस्तराः ॥ ९ ॥
लोहकीलं यथा काष्टे तथा ते गिरयः कृताः ।
महीधरो महाराज प्रोच्यते विबुधैर्जनैः ॥ १० ॥
जातरूपमयो मेरुर्बहुयोजनविस्तरः ।
कृतो मणिमयैः शृङ्गैः शोभितः परमाद्‌भुतः ॥ ११ ॥
मरीचिर्नारदोऽत्रिश्‍च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
दक्षो वसिष्ठ इत्येते ब्रह्मणः प्रथिताः सुताः ॥ १२ ॥
मरीचेः कश्यपो जातो दक्षकन्यास्त्रयोदश ।
ताभ्यो देवाश्‍च दैत्याश्‍च समुत्पन्ना ह्यनेकशः ॥ १३ ॥
ततस्तु काश्यपी सृष्टिः प्रवृत्ता चातिविस्तरा ।
मनुष्यपशुसर्पादिजातिभेदैरनेकधा ॥ १४ ॥
ब्रह्मणश्‍चार्धदेहात्तु मनुः स्वायम्भुवोऽभवत् ।
शतरूपा तथा नारी सञ्जाता वामभागतः ॥ १५ ॥
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ तस्या बभूवतुः ।
तिस्त्रः कन्या वरारोहा ह्यभवन्नतिसुन्दरीः ॥ १६ ॥
एवं सृष्टिं समुत्पाद्य भगवान्कमलोद्‌भवः ।
चकार ब्रह्मलोकञ्च मेरुशृङ्गे मनोहरम् ॥ १७ ॥
वैकुण्ठं भगवान्विष्णू रमारमणमुत्तमम् ।
क्रीडास्थानं सुरम्यञ्च सर्वलोकोपरिस्थितम् ॥ १८ ॥
शिवोऽपि परमं स्थानं कैलासाख्यं चकार ह ।
समासाद्य भूतगणं विजहार यथारुचि ॥ १९ ॥
स्वर्गस्त्रिविष्टपो मेरुशिखरोपरि कल्पितः ।
तच्च स्थानं सुरेन्द्रस्य नानारत्‍नविराजितम् ॥ २० ॥
समुद्रमथनात्प्राप्तः पारिजातस्तरुत्तमः ।
चतुर्दन्तस्तथा नागः कामधेनुश्‍च कामदा ॥ २१ ॥
उच्चैःश्रवास्तथाश्‍वो वै रम्भाद्यप्सरसस्तथा ।
इन्द्रेणोपात्तमखिलं जातं वै स्वर्गभूषणम् ॥ २२ ॥
धन्वन्तरिश्‍चन्द्रमाश्‍च सागराच्च समुद्‌बभौ ।
स्वर्गस्थितौ विराजेते देवौ बहुगणैर्वृतौ ॥ २३ ॥
एवं सृष्टिः समुत्पन्ना त्रिविधा नृपसत्तम ।
देवतिर्यङ्‍मनुष्यादिभेदैर्विविधकल्पिता ॥ २४ ॥
अण्डजाः स्वेदजाश्‍चैव चोद्‌भिज्जाश्‍च जरायुजाः ।
चतुर्भेदैः समुत्पन्ना जीवाः कर्मयुताः किल ॥ २५ ॥
एवं सृष्टिं समासाद्य ब्रह्मविष्णुमहेश्‍वराः ।
विहारं स्वेषु स्थानेषु चक्रुः सर्वे यथेप्सितम् ॥ २६ ॥
एवं प्रवर्तिते सर्गे भगवान्प्रभुरच्युतः ।
महालक्ष्म्या समं तत्र चिक्रीड भुवने स्वके ॥ २७ ॥
एकस्मिन्समये विष्णुर्वैकुण्ठे संस्थितः पुरा ।
सुधासिन्धुस्थितं द्वीपं सस्मार मणिमण्डितम् ॥ २८ ॥
यत्र दृष्ट्वा महामायां मन्त्रश्‍चासादितः शुभः ।
स्मृत्वा तां परमां शक्तिं स्त्रीभावं गमितो यथा ॥ २९ ॥
यज्ञं कर्तुं मनश्‍चक्रे अम्बिकाया रमापतिः ।
उत्तीर्य भुवनात्तस्मात्समाहूय महेश्‍वरम् ॥ ३० ॥
ब्रह्माणं वरुणं शक्रं कुबेरं पावकं यमम् ।
वसिष्ठं कश्यपं दक्षं वामदेवं बृहस्पतिम् ॥ ३१ ॥
सम्भारं कल्पयामास यज्ञार्थं चातिविस्तरम् ।
महाविभवसंयुक्तं सात्त्विकञ्च मनोहरम् ॥ ३२ ॥
मण्डपं विततं तत्र कारयामास शिल्पिभिः ।
ऋत्विजो वरयामास सप्तविंशतिसुव्रतान् ॥ ३३ ॥
चितिञ्च कारयामास वेदीश्‍चैव सुविस्तराः ।
प्रजेपुर्ब्राह्मणा मन्त्रान्देव्या बीजसमन्वितान् ॥ ३४ ॥
जुहुवुस्ते हविः कामं विधिवत्परिकल्पिते ।
कृते तु वितते होमे वागुवाचाशरीरिणी ॥ ३५ ॥
विष्णुं तदा समाभाष्य सुस्वरा मधुराक्षरा ।
विष्णो त्वं भव देवानां हरे श्रेष्ठतमः सदा ॥ ३६ ॥
मान्यश्‍च पूजनीयश्‍च समर्थश्‍च सुरेष्वपि ।
सर्वे त्वामर्चयिष्यन्ति ब्रह्माद्याश्‍च सवासवाः ॥ ३७ ॥
प्रभविष्यन्ति भो भक्त्या मानवा भुवि सर्वतः ।
वरदस्त्वं च सर्वेषां भविता मानवेषु वै ॥ ३८ ॥
कामदः सर्वदेवानां परमः परमेश्‍वरः ।
सर्वयज्ञेषु मुख्यस्त्वं पूज्यः सर्वैश्‍च याज्ञिकैः ॥ ३९ ॥
त्वां जनाः पूजयिष्यन्ति वरदस्त्वं भविष्यसि ।
श्रयिष्यन्ति च देवास्त्वां दानवैरतिपीडिताः ॥ ४० ॥
शरणस्त्वञ्च सर्वेषां भविता पुरुषोत्तम ।
पुराणेषु च सर्वेषु वेदेषु विततेषु च ॥ ४१ ॥
त्वं वै पूज्यतमः कामं कीर्तिस्तव भविष्यति ।
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूतले ॥ ४२ ॥
तदांशेनावतीर्याशु कर्तव्यं धर्मरक्षणम् ।
अवताराः सुविख्याताः पृथिव्यां तव भागशः ॥ ४३ ॥
भविष्यन्ति धरायां वै माननीया महात्मनाम् ।
अवतारेषु सर्वेषु नानायोनिषु माधव ॥ ४४ ॥
विख्यातः सर्वलोकेषु भविता मधुसूदन ।
अवतारेषु सर्वेषु शक्तिस्ते सहचारिणी ॥ ४५ ॥
भविष्यति ममांशेन सर्वकार्यप्रसाधिनी ।
वाराही नारसिंही च नानाभेदैरनेकधा ॥ ४६ ॥
नानायुधाः शुभाकाराः सर्वाभरणमण्डीताः ।
ताभिर्युक्तः सदा विष्णो सुरकार्याणि माधव ॥ ४७ ॥
साधयिष्यसि तत्सर्वं मद्दत्तवरदानतः ।
तास्त्वया नावमन्तव्याः सर्वदा गर्वलेशतः ॥ ४८ ॥
पूजनीयाः प्रयत्‍नेन माननीयाश्‍च सर्वथा ।
नूनं ता भारते खण्डे शक्तयः सर्वकामदाः ॥ ४९ ॥
भविष्यन्ति मनुष्याणां पूजिताः प्रतिमासु च ।
तासां तव च देवेश कीर्तिः स्यान्दखिलेष्वपि ॥ ५० ॥
द्वीपेषु सप्तस्वपि च विख्याता भुवि मण्डले ।
ताश्‍च त्वां वै महाभाग मानवा भुवि मण्डले ॥ ५१ ॥
अर्चयिष्यन्ति वाञ्छार्थं सकामाः सततं हरे ।
अर्चासु चोपहारैश्‍च नानाभावसमन्विताः ॥ ५२ ॥
पूजयिष्यन्ति वेदोक्तैर्मन्त्रैर्नामजपैस्तथा ।
महिमा तव भूर्लोके स्वर्गे च मधुसूदन ॥ ५३ ॥
पूजनाद्देवदेवेश वृद्धिमेष्यति मानवैः ।
व्यास उवाच
इति दत्त्वा वरान्वाणी विरराम खसम्भवा ॥ ५४ ॥
भगवानपि प्रीतात्मा ह्यभवच्छ्रवणादिव ।
समाप्य विधिवद्यज्ञं भगवान्हरिरीश्‍वरः ॥ ५५ ॥
विसर्जयित्वा तान्देवान्ब्रह्मपुत्रान्मुनीनथ ।
जगामानुचरैः सार्धं वैकुण्ठं गरुडध्वजः ॥ ५६ ॥
स्वानि स्वानि च धिष्ण्यानि पुनः सर्वे सुरास्ततः ।
मुनयो विस्मिता वार्तां कुर्वन्तस्ते परस्परम् ।५७ ॥
ययुः प्रमुदिताः कामं स्वाश्रमान्पावनानथ ॥ ५८ ॥
श्रुत्वा वाणीं परमविशदां व्योमजां श्रोत्ररम्यां
     सर्वेषां वै प्रकृतिविषये भक्तिभावश्‍च जातः ।
चक्रुः सर्वे द्विजमुनिगणाः पूजनं भक्तियुक्ता-
     स्तस्याः कामं निखिलफलदं चागमोक्तं मुनीन्द्राः ॥ ५९ ॥


भगवान विष्णूंनी केलेला देवीयज्ञ व फलप्राप्ती

राजा म्हणाला, "हे व्यासमुने, भक्तांचे दुःख परिहार करणारा जो जगत्कारणरूप विजयशील विष्णू त्याने पूर्वी यज्ञ कसा केला ? हे महाविचारी मुने, हे महातपस्वी मुने, त्या यज्ञामध्ये ऋत्विज ह्या नात्याने वेदतत्त्व जाणणारे कोण ब्राह्मण साहाय्य करणारे होते ? हे आपण मला कथन करा म्हणजे विष्णूने केलेला तो अंबिकेचा यज्ञ स्वस्थपणे ऐकून त्याप्रमाणे मीही अनुष्ठानपूर्वक यज्ञ करीन."

व्यास म्हणाले, "हे महाभाग्यशाली राजा, भगवानाने विधिपूर्वक यज्ञ कसा केला हे अति अद्‌भूत वृत्त तू सविस्तर श्रवण कर. देवीने शक्ती देऊन त्या ब्रह्मा, विष्णू, महेश्वरांना जाण्याची अनुज्ञा दिली. ते तिघेही पुरुष झाले. श्रेष्ठ विमानामध्ये बसले. नंतर ते तिघेही सुरश्रेष्ठ घोर महासागरासमीप आले आणि पृथ्वीवर राहून त्यांनी उत्पादनपूर्वक आपापली वसतिस्थाने तयार केली. त्यामुळे देवीने स्वतः अचल आधारशक्ती पाठविल्यामुळे मेदाने युक्त असलेली ती पृथ्वी त्या शक्तीच्या आधाराने राहिली. मधुकैटभांच्या मेदांचा संयोग झाल्यामुळे भूमीला मेदिनी असे नाव पडले. ती चराचर प्राणी धारण करणारी असल्यामुळे, धरा हे नाव तिला प्राप्त झाले आहे. विस्तारयुक्त असल्यामुळे पृथ्वी या नावाने ती प्रसिद्ध झाली. पूज्य असल्यामुळे मही असे तिचे नाव पडले.

शेषाने मस्तकावर तिला धारण केलेले आहे. तिच्या धारणाकरिता सर्व मोठे मोठे पर्वत उत्पन्न केलेले आहेत. हे महाराज, काष्ठामध्ये ज्याप्रमाणे लोखंडाचा खिळा बसविलेला असतो त्याप्रमाणे पृथ्वी धारण करण्याकरिता ते पर्वत करून ठेविलेले आहेत असे प्राज्ञजन म्हणत असतात. या पर्वतांपैकी अनेक योजने विस्तीर्ण असा एक सुवर्णमय मेरु पर्वत केलेला असून रत्‍नमय शृंगांच्या योगाने त्याला शोभा आणली असल्यामुळे तो अत्यंत अद्‌भूत झाला आहे.

मरीची, नारद, अत्री, पुलस्त्य, पुलह, ऋतु, दक्ष आणि वसिष्ठ हे ब्रह्मदेवाचे प्रसिद्ध पुत्र होत. मरीचीपासून कश्यपमुनी झाले. तेरा दक्षकन्या त्या कश्यपमुनींच्या भार्या होत. त्यांच्यापासून अनेक देव आणि दैत्य उत्पन्न झाले. तदनंतर पशु, सर्प इत्यादी भिन्न भिन्न जातीमुळे अनेक प्रकारची अति विस्तृत काश्यपी सृष्टी सुरु झाली. ब्रह्मदेवाच्या अर्ध्या देहापासून स्वयंभुव मनु झाला व डाव्या भागापासून शतरूपा नावाची स्त्री उत्पन्न झाली. प्रियव्रत व उत्तानपाद हे दोन पुत्र तिला झाले आणि अत्यंत सुंदर व उत्कृष्ट अवयवांनी युक्त अशा तीन कन्या झाल्या.

याप्रमाणे सृष्टी केल्यानंतर भगवान ब्रह्मदेवाने मेरुपर्वताच्या शिखरावर मनोहर ब्रह्मलोक निर्माण केला. लक्ष्मीला आनंद देणारे रमणीय व उत्कृष्ट असे वैकुंठसंज्ञक क्रीडास्थान भगवान विष्णूने निर्माण केले हे स्थान सर्व स्थानांपेक्षा उच्च आहे. शिवानेही कैलास नावाचे उत्कृष्ट स्थान निर्माण केले. भूतगणांचा स्वीकार करून तो त्या ठिकाणी यथेच्छ क्रीडा करू लागला.

त्रिविष्टप म्हणून प्रसिद्ध असलेला स्वर्गलोक मेरुपर्वताच्या शिखरावरच निर्माण केलेला आहे. नानाप्रकारच्या रत्‍नांनी सुशोभित असे देवराज इंद्राचे स्थान आहे. उत्कृष्ट वृक्ष, पारिजात, चार दंतांनी युक्त असलेला ऐरावत, मनोरथ परिपूर्ण करणारी कामधेनु, उच्चैःश्रवा अश्व आणि रंभाप्रभृति अप्सरा ही सर्व समुद्रमंथनापासून प्राप्त झाली व स्वर्गाला भूषणरूप झालेल्या ह्या सर्वांचा इंद्राने स्वीकार केला. धन्वंतरी व चंद्रमा हे उभयता देव सागरापासून उत्पन्न झालेले आहेत. अनेक गणांसह ते स्वर्गामध्ये विराजमान झालेले आहेत. हे नृपश्रेष्ठा, देव, तिर्यक्, मनुष्ये इत्यादी भेदांमुळे नानाप्रकारची सृष्टी ह्याप्रमाणे उत्पन्न झाली. ह्या सृष्टीमध्ये खरोखर अंडज, स्वेदज, उद्‌भिज व जरायूज असे चार प्रकारचे कर्मबद्ध जीव उत्पन्न झाले.

ह्याप्रमाणे सृष्टी उत्पन्न केल्यानंतर ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर हे सर्वही आपापल्या स्थानांमध्ये यथेच्छ क्रीडा करू लागले तसेच सृष्टी निर्माण केल्यानंतर भगवान अच्युत प्रभूही स्वकीय स्थानामध्ये महालक्ष्मीसह क्रीडा करू लागला.

पूर्वी एकदा विष्णू वैकुंठामध्ये असताना सुधासागरामध्ये स्थित असलेल्या रत्‍नभूषित द्वीपाचे त्याला स्मरण झाले. त्याच ठिकाणी महामायेचे दर्शन होऊन शुभ मंत्र त्याला प्राप्त झालेला होता. जिच्यामुळे त्याला स्त्रीत्व प्राप्त झाले होते त्या उत्कृष्ट शक्तीचे त्याला

स्मरण झाले. त्या लक्ष्मीपतीने अंबिकेचा यज्ञ करण्याचे मनामध्ये आणिले. नंतर आपल्या त्या स्थानापासून तो उठला आणि महेश्वर, ब्रह्मदेव, वरुण, इंद्र, कुबेर, अग्नि, यम, वसिष्ठ, कश्यप, दक्ष, वामदेव व बृहस्पति ह्यांना बोलावून आणून त्याने यज्ञाकरिता फारच मोठी सामग्री जुळविली.

मोठ्या ऐश्वर्याने युक्त असा मनोहर, सात्विक व विशाल मंडप शिल्पिजनांकडून त्याने तयार करविला. नंतर सदाचरणसंपन्न असलेले सत्तावीस ऋत्विज त्याने वरले. सुंदर चिति विस्तीर्ण वेदी त्याने करविली. देवीच्या बीजांनी युक्त अशा मंत्राचा जप ब्राह्मणांनी केला. सिद्ध केलेल्या अग्नीवर त्यांनी यथाविधि इच्छेप्रमाणे हवन केले. ह्याप्रमाणे होम सुरु झाला असता त्यावेळी अकस्मात सुस्वर आणि मधुर अक्षरांनी युक्त अशी आकाशवाणी झाली. ती अशी,

"हे विष्णो, हे हरे, तू देवांमध्ये सर्वदा अत्यंत श्रेष्ठ, मान्य, पूज्य व समर्थ होशील. इंद्र, ब्रह्मदेव इत्यादी सर्व तुझे पूजन करतील. हे विष्णो, भूतलावरील मानव तुझ्या भक्तीच्या योगाने सर्वप्रकारे समर्थ होतील. सर्व देवांचे मनोरथ परिपूर्ण करणारा मुख्य परमेश्वर तूच होशील. कोणताही याज्ञिक मुख्यतः तुझे पूजन करील. लोक तुझे आराधन करतील. तू त्यांना वर देशील. दानवांनी देवांना अतिशय पीडा दिली असता ते तुझा आश्रय करतील.

हे पुरुषोत्तमा, सर्वांचे रक्षण करणारा तूच होशील. सर्व पुराणे व विस्तृत वेद ह्यामध्ये खरोखर अत्यंत पूज्य असा तूच आहेस व तुझीच कीर्ती खरोखर होईल.

भूतलावर जेव्हा जेव्हा धर्मग्लानी होईल तेव्हा तेव्हा अंशाने अवतीर्ण होऊन तू सत्वर धर्मरक्षण करीत जा. महात्म्यांना पूज्य व अत्यंत विख्यात असे तुझे वेगळे अवतार पृथ्वीवर प्रख्यात होतील. हे माधवा, हे मधुसूदना, अनेक योनीमध्ये व सर्व लोकांमध्ये जे तुझे अवतार होतील त्या सर्व अवतारासंबंधाने तुझी ख्यातीच होईल. प्रत्येक अवतारामध्ये शक्ती तुझी सहचारिणी होईल आणि माझ्या अंशाने ती तुझी सर्व कार्ये साधील.

वाराही, नारासिंही इत्यादी अनेक प्रकारच्या शक्ती नाना प्रकारची आयुधे व शुभ रूपे धारण करून आणि सर्व अलंकारांनी भूषित होऊन तुझ्या संन्निध राहतील. हे विष्णो, हे माधवा, त्यांनी तू सर्वदा युक्त होऊन देवकार्ये सिद्धीस नेशील आणि हे सर्व माझ्या वरदानामुळे घडेल. परंतु गर्वाच्या अंशाचे अवलंबन करून तू कधी त्यांचा अवमान करीत जाऊ नकोस. तू सर्वथा प्रयत्‍नाने त्यांचे पूजन करीत जा आणि त्यांना मान देत जा.

ह्या भरतखंडामध्ये त्या शक्तींच्या प्रतिमांचे पूजन केले असता त्या मनुष्याचे सर्व मनोरथ परिपूर्ण करतील. हे सुरेश्वरा, भूमंडलातील सर्व सप्तद्वीपांमध्ये त्यांची व तुझी मोठी कीर्ती होईल. हे महाभाग्यशाली हरे, सकाम मानव भूमंडलावर मनोरथ परिपूर्ण होण्याकरिता त्यांचे व तुझे सर्वदा पूजन करतील. पूजासमयी अनेक प्रकारच्या कामना मनामध्ये आणून वेदोक्त मंत्र, नाम, मंत्रज आणि उपहार ह्यांच्या योगाने तुझे पूजन करतील. त्या पूजनामुळे, हे देवाधिदेवा मधुसूदना, पृथ्वी आणि स्वर्ग ह्या दोन्ही लोकांमध्ये तुझे माहात्म्य मानवांच्या योगाने वृद्धिंगत होईल."

व्यास म्हणाले, ह्याप्रमाणे वर देऊन ती आकाशवाणी थांबली व ती श्रवण करून भगवान विष्णूचेही मन प्रसन्न झाले. नंतर समर्थ भगवान श्रीहरीने तो यज्ञ यथाविधी समाप्त करून त्या देवांना व ब्रह्मपुत्र मुनींना जाण्याची अनुज्ञा दिली.

आपल्या अनुयायांसह तो गरुडध्वज वैकुंठलोकाला गेला. नंतर सर्व देवही आपापल्या स्थानाप्रत गेले आणि मुनीही विस्मयचकित व आनंदित होऊन परस्पर संभाषण करीत करीत सुखाने आपल्या पवित्र आश्रमाप्रत परत गेले. श्रवणेन्द्रियाला आनंद देणारी अशी अतिशय स्पष्ट आकाशवाणी श्रवण करताक्षणीच सर्वांचे ठिकाणी प्रकृतीविषयी भक्तिभाव उत्पन्न झाला आणि द्विजगण, मुनिगण व मुनींद्र ह्या सर्वांनी भक्तियुक्त होऊन तिचे वेदविहित व सर्वफलप्रद असे पूजन मनापासून केले. हा देवीयज्ञ सर्व ठिकाणी लोकप्रिय झाला.



इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे
अम्बिकामखस्य विष्णुनानुष्ठानवर्णनं त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
अध्याय तेरावा समाप्त

GO TOP