श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः
द्वादशोऽध्यायः


सुद्युम्नस्तुतिः

सूत उवाच
ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां कथयामि वः ।
बुधपुत्रोऽतिधर्मात्मा यज्ञकृद्दानतत्परः ॥ १ ॥
सुद्युम्नो नाम भूपालः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
सैन्धवं हयमारुह्य चचार मृगयां वने ॥ २ ॥
युतः कतिपयामात्यैर्दर्शितश्चारुकुण्डलः ।
धनुराजगवं बद्ध्वा बाणसङ्घं तथाद्‌भुतम् ॥ ३ ॥
स भ्रमंस्तद्वनोद्देशे हन्यमानो रुरून्मृगान् ।
शशांश्च सूकरांश्चैव खड्गांश्च गवयांस्तथा ॥ ४ ॥
शरभान्महिषांश्चैव साम्भरान्वनकुक्कुटान् ।
निघ्नन्मेध्यान् पशून् राजा कुमारवनमाविशत् ॥ ५ ॥
मेरोरधस्तले दिव्यं मन्दारद्रुमराजितम् ।
अशोकलतिकाकीर्णं बकुलैरधिवासितम् ॥ ६ ॥
सालैस्तालैस्तमालैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा ।
आम्रैर्नीपैर्मधूकैश्च माधवीमण्डपावृतम् ॥ ७ ॥
दाडिमैर्नारिकेलैश्च कदलीखण्डमण्डितम् ।
यूथिकामालतीकुन्दपुष्पवल्लीसमावृतम् ॥ ८ ॥
हंसकारण्डवाकीर्णं कीचकध्वनिनादितम् ।
भ्रमरालिरुतारामं वनं सर्वसुखावहम् ॥ ९ ॥
दृष्ट्वा प्रमुदितो राजा सुद्युम्नः सेवकैर्वृतः ।
वृक्षान्सुपुष्पितान्वीक्ष्य कोकिलारावमण्डितान् ॥ १० ॥
प्रविष्टस्तत्र राजर्षिः स्त्रीत्वमाप क्षणात्ततः ।
अश्वोऽपि वडवा जातश्चिन्ताविष्टः स भूपतिः ॥ ११ ॥
किमेतदिति चिन्तार्तश्चिन्त्यमानः पुनः पुनः ।
दुःखं बहुतरं प्राप्तः सुद्युम्नो लज्जयान्वितः ॥ १२ ॥
किं करोमि कथं यामि गृहं स्त्रीभावसंयुतः ।
कथं राज्यं करिष्यामि केन वा वञ्चितो ह्यहम् ॥ १३ ॥
ऋषय ऊचुः
सूताश्चर्यमिदं प्रोक्तं त्वया यल्लोमहर्षण ।
सुद्युम्नः स्त्रीत्वमापन्नो भूपतिर्देवसन्निभः ॥ १४ ॥
किं तत्कारणमाचक्ष्व वने तत्र मनोहरे । किं कृतं तेन राज्ञा च विस्तरं वद सुव्रत ॥ १५ ॥
सूत उवाच
एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयः सनकादयः ।
दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन् ॥ १६ ॥
तस्मिंश्च समये तत्र शङ्करः प्रमदायुतः ।
क्रीडासक्तो महादेवो विवस्त्रा कामिनी शिवा ॥ १७ ॥
उत्सङ्गे संस्थिता भर्तू रममाणा मनोरमा ।
तान्विलोक्याम्बिका देवी विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् ॥ १८ ॥
भर्तुरङ्कात्समुत्थाय वस्त्रमादाय पर्यधात् ।
लज्जाविष्टा स्थिता तत्र वेपमानातिमानिनी ॥ १९ ॥
ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः ।
परिवृत्य ययुस्तूर्णं नरनारायणाश्रमम् ॥ २० ॥
ह्रीयुतां कामिनीं वीक्ष्य प्रोवाच भगवान्हरः ।
कथं लज्जातुरासि त्वं सुखं ते प्रकरोम्यहम् ॥ २१ ॥
अद्यप्रभृति यो मोहात्पुमान्कोऽपि वरानने ।
वनं च प्रविशेदेतत्स वै योषिद्‌भविष्यति ॥ २२ ॥
इति शप्तं वनं तेन ये जानन्ति जनाः क्वचित् ।
वर्जयन्तीह ते कामं वनं दोषसमृद्धिमत् ॥ २३ ॥
सुद्युम्नस्तु तदज्ञानात्प्रविष्टः सचिवैः सह ।
तथैव स्त्रीत्वमापन्नस्तैः सहेति न संशयः ॥ २४ ॥
चिन्ताविष्टः स राजर्षिर्न जगाम गृहं ह्रिया ।
विचचार बहिस्तस्माद्वनदेशादितस्ततः ॥ २५ ॥
इलेति नाम सम्प्राप्तं स्त्रीत्वे तेन महात्मना ।
विचरंस्तत्र सम्प्राप्तो बुधः सोमसुतो युवा ॥ २६ ॥
स्त्रीभिः परिवृतां तां तु दृष्ट्वा कान्तां मनोरमाम् ।
हावभावकलायुक्तां चकमे भगवाम्बुधः ॥ २७ ॥
सापि तं चकमे कान्तं बुधं सोमसुतं पतिम् ।
संयोगस्तत्र सञ्जातस्तयोः प्रेम्णा परस्परम् ॥ २८ ॥
स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ।
इलायां सोमपुत्रस्तु चक्रवर्तिनमुत्तमम् ॥ २९ ॥
सा प्रासूत सुतं बाला चिन्ताविष्टा वने स्थिता ।
सस्मार स्वकुलाचार्यं वसिष्ठं मुनिसत्तमम् ॥ ३० ॥
स तदास्य दशां दृष्ट्वा सुद्युम्नस्य कृपान्वितः ।
अतोषयन्महादेवं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ ३१ ॥
तस्मै स भगवांस्तुष्टः प्रददौ वाञ्छितं वरम् ।
वसिष्ठः प्रार्थयामास पुंस्त्वं राज्ञः प्रियस्य च ॥ ३२ ॥
शङ्करस्तु निजां वाचमृतां कुर्वन्नुवाच ह ।
मासं पुमांस्तु भविता मासं स्त्री भूपतिः किल ॥ ३३ ॥
इत्थं प्राप्य वरं राजा जगाम स्वगृहं पुनः ।
चक्रे राज्यं स धर्मात्मा वसिष्ठस्याप्यनुग्रहात् ॥ ३४ ॥
स्त्रीत्वे तिष्ठति हर्म्येषु पुंस्त्वे राज्यं प्रशास्ति च ।
प्रजास्तस्मिन्समुद्विग्ना नाभ्यनन्दन्महीपतिम् ॥ ३५ ॥
काले तु यौवनं प्राप्तः पुत्रः पुरूरवास्तदा ।
प्रतिष्ठां नृपतिस्तस्मै दत्त्वा राज्यं वनं ययौ ॥ ३६ ॥
गत्वा तस्मिन्वने रम्ये नानाद्रुमसमाकुले ।
नारदान्मन्त्रमासाद्य नवाक्षरमनुत्तमम् ॥ ३७ ॥
जजाप मन्त्रमत्यर्थं प्रेमपूरितमानसः ।
परितुष्टा तदा देवी सगुणा तारिणी शिवा ॥ ३८ ॥
सिंहारूढा स्थिता चाग्रे दिव्यरूपा मनोरमा ।
वारुणीपानसम्मत्ता मदाघूर्णितलोचना ॥ ३९ ॥
दृष्ट्वा तां दिव्यरूपां च प्रेमाकुलितलोचनः ।
प्रणम्य शिरसा प्रीत्या तुष्टाव जगदम्बिकाम् ॥ ४० ॥
इलोवाच
दिव्यं च ते भगवति प्रथितं स्वरूपं
     दृष्टं मया सकललोकहितानुरूपम् ।
वन्दे त्वदंघ्रिकमलं सुरसङ्घसेव्यं
     कामप्रदं जननि चापि विमुक्तिदं च ॥ ४१ ॥
को वेत्ति तेऽम्ब भुवि मर्त्यतनुर्निकामं
     मुह्यन्ति यत्र मुनयश्च सुराश्च सर्वे ।
ऐश्वर्यमेतदखिलं कृपणे दयां च
     दृष्ट्वैव देवि सकलं किल विस्मयो मे ॥ ४२ ॥
शम्भुर्हरिः कमलजो मघवा रविश्च
     वित्तेशवह्निवरुणाः पवनश्च सोमः ।
जानन्ति नैव वसवोऽपि हि ते प्रभावं
     बुध्येत्कथं तव गुणानगुणो मनुष्यः ॥ ४३ ॥
जानाति विष्णुरमितद्युतिरम्ब साक्षा-
     त्त्वां सात्त्विकीमुदधिजां सकलार्थदां च ।
को राजसीं हर उमां किल तामसीं त्वां
     वेदाम्बिके न तु पुनः खलु निर्गुणां त्वाम् ॥ ४४ ॥
क्वाहं सुमन्दमतिरप्रतिमप्रभावः
     क्वायं तवातिनिपुणो मयि सुप्रसादः ।
जाने भवानि चरितं करुणासमेतं
     यत्सेवकांश्च दयसे त्वयि भावयुक्तान् ॥ ४५ ॥
वृत्तस्त्वया हरिरसौ वनजेशयापि
     नैवाचरत्यपि मुदं मधुसूदनश्च ।
पादौ तवादिपुरुषः किल पावकेन
     कृत्वा करोति च करेण शुभौ पवित्रौ ॥ ४६ ॥
वाञ्छत्यहो हरिरशोक इवातिकामं
     पादाहतिं प्रमुदितः पुरुषः पुराणः ।
तां त्वं करोषि रुषिता प्रणतं च पादे
     दृष्ट्वा पतिं सकलदेवनुतं स्मरार्तम् ॥ ४७ ॥
वक्षःस्थले वससि देवि सदैव तस्य
     पर्यङ्कवत्सुचरिते विपुलेऽतिशान्ते ।
सौदामिनीव सुघने सुविभूषिते च
     किं ते न वाहनमसौ जगदीश्वरोऽपि ॥ ४८ ॥
त्वं चेज्जहासि मधुसूदनमम्ब कोपा-
     न्नैवार्चितोऽपि स भवेत्किल शक्तिहीनः ।
प्रत्यक्षमेव पुरुषं स्वजनास्त्वजन्ति
     शान्तं श्रियोज्झितमतीव गुणैर्वियुक्तम् ॥ ४९ ॥
ब्रह्मादयः सुरगणा न तु किं युवत्यो
     ये त्वत्पदाम्बुजमहर्निशमाश्रयन्ति ।
मन्ये त्वयैव विहिताः खलु ते पुमांसः
     किं वर्णयामि तव शक्तिमनन्तवीर्ये ॥ ५० ॥
त्वं नापुमान्न च पुमानिति मे विकल्पो
     याकासि देवि सगुणा ननु निर्गुणा वा ।
तां त्वां नमामि सततं किल भावयुक्तो
     वाञ्छामि भक्तिमचलां त्वयि मातरं तु ॥ ५१ ॥
सूत उवाच
इति स्तुत्वा महीपालो जगाम शरणं तदा ।
परितुष्टा ददौ देवी तत्र सायुज्यमात्मनि ॥ ५२ ॥
सुद्युम्नस्तु ततः प्राप पदं परमकं स्थिरम् ।
तस्या देव्याः प्रसादेन मुनीनामपि दुर्लभम् ॥ ५३ ॥


सुद्युम्नाला स्त्रीत्व प्राप्त होते; पुरूरव्याचा जन्म

फार पूर्वी सुद्युम्न नावाचा एक सत्यवादी व जितेन्द्रीय राजा होऊन गेला. एकदा तो अश्वावर आरुढ होऊन सिंधुप्रदेशातील वनामध्ये मृगया करु लागला. मनोहर कुंडले व कवच परिधान करुन आजगव धनुष्य व अदभूत बाण बरोबर घेऊन आपल्या आमात्यासह तो राजा हिंडता हिंडता करु, मृग, शश, सूकर, गेंडे, वगय, शरभ, महिष, सामर, वनकुक्कुट व यज्ञीक पशू अशा प्राण्यांची शिकार करीत तो मेरु पर्वताच्या पायथ्याशी कुमारवनापर्यंत आला. ते वन मंदार वृक्षांनी भूषित होते. साल, ताल, तमाल, चंपक, फणस, आम्र, नीप, मधूक व चमेलीचे मंडप ह्यांनी ते गजबजले होते. डाळिंब्या, नारळी, केळीच्या फड्यांनी शोभायमान झाले होते. यूथिका, मालती ,कुंन्द या पुष्पवेलींनी मोहोरले होते. हंस व कारंडव पक्ष्यांनी ते व्याप्त झाले होते. कीचक नावाच्या वेणूंच्या ध्वनीने ते नादमय झाले होते.

असे हे सुखदायक वन पाहून राजा आपल्या सेवकांसह आनंदीत झाला, कोकीळ पक्ष्यांच्या रवाने भूषित झालेले ते वन पाहून तो राजा त्या वनात शिरला. तोच त्याला एकाएकी स्त्रीत्व प्राप्त झाले व त्याचा अश्वही घोडी झाली. हे लक्षात येऊन राजा चिंतेने व्यग्र झाला. असे कसे झाले, म्हणून तो सारखा विचार करु लागला. तो अत्यंत लज्जित झाला. स्त्रीत्व प्राप्त झाल्यामुळे घरी कसे जावे! मला कोणी तरी फसविले! असे म्हणून तो दु:खी झाला.

पण इतक्यात सुवर्तनी राजाला स्त्रीत्व का प्राप्त झाले? त्याची कथा सांगताना सूत म्हणाला,

"आपल्या तेजाने अंधार नाहीसा करीत सनकादि ऋषी शंकराचे दर्शन घेण्याकरता गेले होते. त्यावेळी महादेव शंकर आपल्या तरुण, सुंदर पत्नीसह क्रीडा करीत होते. क्रीडामग्न झालेली पार्वती वस्त्ररहित होऊन आपल्या पतीच्या अंगावर बसली होती, अशा प्रसंगी ते ऋषी आल्यामुळे ती विवस्त्र असलेली पार्वती लज्जित होऊन उठली व वस्त्र परिधान करुन ती मानी अंबा लज्जित होऊन कापत कापत उभी राहिली.

ते ऋषीही उभय स्त्रीपुरुष क्रीडा करीत असलेले पाहून सत्वर फिरुन नरनारायणाच्या आश्रमात गेले. परंतु आपली स्त्री लज्जित झाल्याचे पाहून भगवान शंकर म्हणाले, "तू लज्जेने अगदी घाबरुन गेली आहेस. तुला सुख होईल अशी मी व्यवस्था करतो. हे सुमति, आजपसून जो पुरुष मोहाने ह्या वनात प्रवेश करील तो स्त्रीत्व पावेल." असा शाप शंकरांनी वनाला दिला. ज्या लोकांना हे विदित आहे ते समजून हे वन वर्ज्य करीत असत.

तेव्हा सुद्युम्न तेथे प्रविष्ट झाल्यामुळे त्याला आपल्या सचिवासह स्त्रीत्व प्राप्त झाले. तो लज्जने घरी न जाता वनाबाहेरच इतस्तत: संचार करीत राहिला व त्या महात्म्याला इला हे नाव प्राप्त झाले.

एकदा चंद्राचा तरुण पुत्र बुध हिंडता हिंडता तेथे आला. स्त्रियांच्या परिवारात असलेली ती मनोहर स्त्री पाहून बुधाला तिची इच्छा झाली. तिलाही हा सुंदर सोमपुत्र आपला पति असावा असे वाटू लागले. पुढे तेथेच त्यांचा परस्पर समागम झाला व बुधापासून तिला पुरुरव नावाचा पुत्र झाला.

परंतु पुत्रप्राप्तीनंतर अशीच एकदा ती बाला चिंताक्रांत होऊन बसली असता स्वकुलाचे आचार्य मुनीश्रेष्ठांचे तिला स्मरण झाले. सुद्युम्न्याची ही दयनीय अवस्था पाहून वसिष्ठंना वाईट वाटले. त्यांनी शंकराकडे जाऊन लोककल्याण करणार्‍या महादेवाल संतुष्ट केले, तेव्हा भगवान शंकराने संतुष्ट होऊन वसिष्ठांना इच्छित वर देण्याचे मान्य केले.

वसिष्ठांनी आपल्या प्रिय राजाला पुरुषत्व प्राप्त व्हावे म्हणून शंकरांना विनंती केली. परंतु आपली वाणी सत्य करण्याकरता शंकर म्हणाले,"हा राजा एक महिना पुरुष व एक महिना स्त्री होऊन राहील."

ह्या प्रमाणे वरप्राप्तीनंतर राजा स्वगृही गेला. वसिष्ठांच्या अनुग्रहामुळे तो पुन्हा राज्य करु लागला. स्त्रीत्व प्राप्त झाल्यावर तो घरी बसत असे व राज्यकारभार करीत असे. परंतु ह्यामुळे प्रजानन त्याच्याविषयी उद्विग्न झाले. तो राजा त्यांना आवडेनासा झाला. पुढे कालगतीने पुरुरवा यौवनावस्थेत आल्यावर त्यालाच प्रतिष्ठा नगरीचे आधिपत्य देऊन सर्व राज्य त्याच्या हवाली करुन सुद्युम्न राजा वनात निघून गेला. नानावृक्षांनी व्याप्त असलेल्या त्या वनात नारदमुनीपासून त्याला नवाक्षरी अत्युत्कृष्ट मंत्र प्राप्त झाला. त्याने अतिशय प्रेमपूर्ण मनाने त्या मंत्राचा जप केला. त्यामुळे सर्वकल्याणी व संकटतारिणी देवी त्याला प्रसन्न झाली. इतकेच नव्हे तर मद्यपानात मत्त झालेली, तारवटलेले डोळे आहेत अशी दिव्यरुपधारिणी देवी सिंहारुढ होऊन त्याच्यापुढे येऊन उभी राहिली. ते दिव्यरुप पाहून त्याचे नेत्र प्रेमाश्रूंनी भरुन आले. मस्तकाने तिला सादर प्रणाम करुन तिची स्तुती केली. इला म्हणते,

"हे भगवति, तुझे लोककल्याणकारक रुप मी अवलोकन केले. हे देवपूज्य व भुक्तिमुक्तिदायक माते, तुझ्या चरणकमलाला मी वंदन करते. हे अंबे, सर्व देव व मुनीजनांना मोह उत्पन्न करणारे तुझे संपूर्ण ऐश्वर्य व कृपणावर ह्या जगात कोण मानव जाणीत आहे? हे देवी, तुझे ऐश्वर्य पाहताच मला विस्मय झाला. शंभु, विष्णू, ब्रह्मा, इंद्र, रवि, कुबेर, अग्नि, वरुण, वायू, चंद्र व अष्टवसु हेही तुझा प्रभाव जाणत नाहीत, तेव्हा गुणहीन मनुष्य कसा बरे जाणील? हे अंबे, महातेजस्वी विष्णू तुला सत्वगुणसंपन्न सकल अर्थ देणारी व समुद्रापासून उत्पन्न झालेली लक्ष्मी समजत आहे. तर ब्रह्मदेव तुला राजस शक्ती समजतो, आणि महेश्वर तुला उमा नावाची तामसी शक्ती मानतो. पण तू निर्गुण आहेस. हे कुणालाही समजले नाही तर मग माझ्यासारख्या मंदमतीची काय कथा? कुणीकडे मी आणि कुणीकडे तुझा हा अत्युत्कृष्ट प्रसाद? तू भक्तवत्सल आहेस एवढेच तुझे दयाशील चरित्र मी जाणतो. लक्ष्मीच्या रुपाने तू श्रीहरीला वरलेस पण हा मधुसूदन ‘मी हिला योग्य आहे’. असे समजू आनंद मानीत नाही. इतकेच नव्हे तर हा आदिपुरुष तुझ्या हाताने आपले पाय पावन व शुभ करीत असतो.

पुराणपुरुष हरी खरोखरच पादताडनाची इच्छा करतो, तो देवमान्य हरी मदन व्याकुल होऊन चरणकमली लीन झाला असता तू क्रुद्ध होऊन तू करतेस, अत्यंत दृढ, भूषित, शांत अशा मंचकाप्रमाणे असलेल्या विष्णूच्या वक्षस्थलावर हे सदाचरण संपन्न देवी विद्युलतेप्रमाणे असलेली तू नित्य वास्तव्य करीत असतेस, तेव्हा हा जगदीश्वर विष्णू हेच तुझे वाहनच नाही काय? तू रागाने जर मधुसूदनाचा त्याग करशील तर तो शक्तीहीन होऊन कोणाच्याही पूजेस प्राप्त होणार नाही, कारण श्रीने त्याग केला असल्याने अत्यंत गुणहीन, शांत, झालेल्या पुरुषाचा त्याग स्वजनही करीत असतातहे सिद्ध आहे हे अनंतसामर्थ्यसंपन्न देवी! तुझ्या चरणकमलाचे नित्य सेवन करणारे ब्रह्मादि देवगण स्त्रीत्व पावले होते, पण तूच त्यांना पुरुष केलेस. ह्यावरुन तुझ्या शक्तीचे काय वर्णन करावे? तू पुरुष आहेस असे म्हणता येत नाही व पुरुष नाहीस हेही म्हणता येत नाही. त्याबाबत माझ्या मनात शंकाच आहे. तरीही हे माते सगुण वा निर्गुण तू कुणी का असेनास मी श्रद्धायुक्त मनाने तुला नमस्कार करीत आहे, तुझे ठिकाणी माझी भक्ति अचल राहावी एवढेच माझे मागणे आहे.

अशा प्रकारे स्तवन करुन तो राजा शरण आल्यावर देवीने संतुष्ट होऊन त्याला आत्मसायुंज्य दिले, ऋषीमुनींनाही दुर्लभ असे हे श्रेष्ठ व स्थिर पद त्या देवीच्या प्रसादाने सुद्युम्नाला प्राप्त झाले.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां ॥
प्रथमस्कन्धे सुद्युम्नस्तुतिर्नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
अध्याय बारावा समाप्त

GO TOP