श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः
एकादशोऽध्यायः


बुधोत्पत्तिः

ऋषय ऊचुः
कोऽसौ पुरूरवा राजा कोर्वशी देवकन्यका ।
कथं कष्टं च सम्प्राप्तं तेन राज्ञा महात्मना ॥ १ ॥
सर्वं कथानकं ब्रूहि लोमहर्षणजाधुना ।
श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वन्मुखाब्जच्युतं रसम् ॥ २ ॥
अमृतादपि मिष्टा ते वाणी सूत रसात्मिका ।
न तृप्यामो वयं सर्वे सुधया च यथामराः ॥ ३ ॥
सूत उवाच
शृणुध्वं मुनयः सर्वे कथां दिव्यां मनोरमाम् ।
वक्ष्याम्यहं यथाबुद्ध्या श्रुतां व्यासवरोत्तमात् ॥ ४ ॥
गुरोस्तु दयिता भार्या तारा नामेति विश्रुता ।
रूपयौवनयुक्ता सा चार्वङ्गी मदविह्वला ॥ ५ ॥
गतैकदा विधोर्धाम यजमानस्य भामिनी ।
दृष्टा च शशिनात्यर्थं रूपयौवनशालिनी ॥ ६ ॥
कामातुरस्तदा जातः शशी शशिमुखीं प्रति ।
सापि वीक्ष्य विधुं कामं जाता मदनपीडिता ॥ ७ ॥
तावन्योन्यं प्रेमयुक्तौ स्मरार्तौ च बभूवतुः ।
तारा शशी मदोन्मत्तौ कामबाणप्रपीडितौ ॥ ८ ॥
रेमाते मदमत्तौ तौ परस्परस्पृहान्वितौ ।
दिनानि कतिचित्तत्र जातानि रममाणयोः ॥ ९ ॥
बृहस्पतिस्तु दुःखार्तस्तारामानयितुं गृहम् ।
प्रेषयामास शिष्यं तु नायाता सा वशीकृता ॥ १० ॥
पुनः पुनर्यदा शिष्यं परावर्तत चन्द्रमाः ।
बृहस्पतिस्तदा क्रुद्धो जगाम स्वयमेव हि ॥ ११ ॥
गत्वा सोमगृहं तत्र वाचस्पतिरुदारधीः ।
उवाच शशिनं क्रुद्धः स्मयमानं मदान्वितम् ॥ १२ ॥
किं कृतं किल शीतांशो कर्म धर्मविगर्हितम् ।
रक्षिता मम भार्येयं सुन्दरी केन हेतुना ॥ १३ ॥
तव देव गुरुश्चाहं यजमानोऽसि सर्वथा ।
गुरुभार्या कथं मूढ भुक्ता किं रक्षिताथवा ॥ १४ ॥
ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः ।
महापातकिनो ह्येते तत्संसर्गी च पञ्चमः ॥ १५ ॥
महापातकयुक्तस्त्वं दुराचारोऽतिगर्हितः ।
न देवसदनार्होऽसि यदि भुक्तेयमङ्गना ॥ १६ ॥
मुञ्चेमामसितापाङ्गीं नयामि सदनं मम ।
नोचेद्वक्ष्यामि दुष्टात्मन् गुरुदारापहारिणम् ॥ १७ ॥
इत्येवं भाषमाणं तमुवाच रोहिणीपतिः ।
गुरुं क्रोधसमायुक्तं कान्ताविरहदुःखितम् ॥ १८ ॥
इन्दुरुवाच
क्रोधात्ते तु दुराराध्या ब्राह्मणाः क्रोधवर्जिताः ।
पूजार्हा धर्मशास्त्रज्ञा वर्जनीयास्ततोऽन्यथा ॥ १९ ॥
आगमिष्यति सा कामं गृहं ते वरवर्णिनी ।
अत्रैव संस्थिता बाला का ते हानिरिहानघ ॥ २० ॥
इच्छया संस्थिता चात्र सुखकामार्थिनी हि सा ।
दिनानि कतिचित्स्थित्वा स्वेच्छया चागमिष्यति ॥ २१ ॥
त्वयैवोदाहृतं पूर्वं धर्मशास्त्रमतं तथा ।
न स्त्री दुष्यति चारेण न विप्रो वेदकर्मणा ॥ २२ ॥
इत्युक्तः शशिना तत्र गुरुरत्यन्तदुःखितः ।
जगाम स्वगृहं तूर्णं चिन्ताविष्टः स्मरातुरः ॥ २३ ॥
दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा चिन्तातुरो गुरुः ।
ययावथ गृहं तस्य त्वरितश्चौषधीपतेः ॥ २४ ॥
स्थितः क्षत्रा निषिद्धोऽसौ द्वारदेशे रुषान्वितः ।
नाजगाम शशी तत्र चुकोपाति बृहस्पतिः ॥ २५ ॥
अयं मे शिष्यतां यातो गुरुपत्‍नीं तु मातरम् ।
जग्राह बलतोऽधर्मी शिक्षणीयो मयाधुना ॥ २६ ॥
उवाच वाचं कोपात्तु द्वारदेशस्थितो बहिः ।
किं शेषे भवने मन्द पापाचार सुराधम ॥ २७ ॥
देहि मे कामिनीं शीघ्रं नोचेच्छापं ददाम्यहम् ।
करोमि भस्मसान्नूनं न ददासि प्रियां मम ॥ २८ ॥
सूत उवाच
क्रूराणि चैवमादीनि भाषणानि बृहस्पतेः ।
श्रुत्वा द्विजपतिः शीघ्रं निर्गतः सदनाद्‌बहिः ॥ २९ ॥
तमुवाच हसन्सोमः किमिदं बहु भाषसे ।
न ते योग्यासितापाङ्गी सर्वलक्षणसंयुता ॥ ३० ॥
कुरूपां च स्वसदृशीं गृहाणान्यां स्त्रियं द्विज ।
भिक्षुकस्य गृहे योग्या नेदृशी वरवर्णिनी ॥ ३१ ॥
रतिः स्वसदृशे कान्ते नार्याः किल निगद्यते ।
त्वं न जानासि मन्दात्मन् कामशास्त्रविनिर्णयम् ॥ ३२ ॥
यथेष्टं गच्छ दुर्बुद्धे नाहं दास्यामि कामिनीम् ।
यच्छक्यं कुरु तत्कामं न देया वरवर्णिनी ॥ ३३ ॥
कामार्तस्य च ते शापो न मां बाधितुमर्हति ।
नाहं ददे गुरो कान्तां यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ३४ ॥
सूत उवाच
इत्युक्तः शशिना चेज्यश्चिन्तामाप रुषान्वितः ।
जगाम तरसा सद्म क्रोधयुक्तः शचीपतेः ॥ ३५ ॥
दृष्ट्वा शतक्रतुस्तत्र गुरुं दुःखातुरं स्थितम् ।
पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः पूजयित्वा सुसंस्थितः ॥ ३६ ॥
पप्रच्छ परमोदारस्तं तथावस्थितं गुरुम् ।
का चिन्ता ते महाभाग शोकार्तोऽसि महामुने ॥ ३७ ॥
केनापमानितोऽसि त्वं मम राज्ये गुरुश्च मे ।
त्वदधीनमिदं सर्वं सैन्यं लोकाधिपैः सह ॥ ३८ ॥
बह्मा विष्णुस्तथा शम्भुर्ये चान्ये देवसत्तमाः ।
करिष्यन्ति च साहाय्यं का चिन्ता वद साम्प्रतम् ॥ ३९ ॥
गुरुरुवाच
शशिनापहृता भार्या तारा मम सुलोचना ।
न ददाति स दुष्टात्मा प्रार्थितोऽपि पुनः पुनः ॥ ४० ॥
किं करोमि सुरेशान त्वमेव शरणं मम ।
साहाय्यं कुरु देवेश दुःखितोऽस्मि शतक्रतो ॥ ४१ ॥
इन्द्र उवाच
मा शोकं कुरु धर्मज्ञ दासोऽस्मि तव सुव्रत ।
आनयिष्याम्यहं नूनं भार्यां तव महामते ॥ ४२ ॥
प्रेषिते चेन्मया दूते न दास्यति मदाकुलः ।
ततो युद्धं करिष्यामि देवसैन्यैः समावृतः ॥ ४३ ॥
इत्याश्वास्य गुरुं शक्रो दूतं वक्तृविचक्षणम् ।
प्रेषयामास सोमाय वार्ताशंसिनमद्‌भुतम् ॥ ४४ ॥
स गत्वा शशिलोकं तु त्वरितः सुविचक्षणः ।
उवाच वचनेनैव वचनं रोहिणीपतिम् ॥ ४५ ॥
प्रेषितोऽहं महाभाग शक्रेण त्वां विवक्षया ।
कथितं प्रभुणा यच्च तद्‌ब्रवीमि महामते ॥ ४६ ॥
धर्मज्ञोऽसि महाभाग नीतिं जानासि सुव्रत ।
अत्रिः पिता ते धर्मात्मा न निद्यं कर्तुमर्हसि ॥ ४७ ॥
भार्या रक्ष्या सर्वभूतैर्यथाशक्ति ह्यतन्द्रितैः ।
तदर्थे कलहः कामं भविता नात्र संशयः ॥ ४८ ॥
यथा तव तथा तस्य यत्‍नः स्याद्दाररक्षणे ।
आत्मवत्सर्वभूतानि चिन्तय त्वं सुधानिधे ॥ ४९ ॥
अष्टाविंशतिसंख्यास्ते कामिन्यो दक्षजाः शुभाः ।
गुरुपत्‍नीं कथं भोक्तुं त्वमिच्छसि सुधानिधे ॥ ५० ॥
स्वर्गे सदा वसन्त्येता मेनकाद्या मनोरमाः ।
भुंक्ष्व ताः स्वेच्छया कामं मुञ्च पत्‍नीं गुरोरपि ॥ ५१ ॥
ईश्वरा यदि कुर्वन्ति जुगुप्सितमहन्तया ।
अज्ञास्तदनुवर्तन्ते तदा धर्मक्षयो भवेत् ॥ ५२ ॥
तस्मान्मुञ्च महाभाग गुरोः पत्‍नीं मनोरमाम् ।
कलहस्त्वन्निमित्तोऽद्य सुराणां न भवेद्यथा ॥ ५३ ॥
सूत उवाच
सोमः शक्रवचः श्रुत्वा किञ्चित्क्रोधसमाकुलः ।
भङ्ग्या प्रतिवचः प्राह शक्रदूतं तदा शशी ॥ ५४ ॥
इन्दुरावाच
धर्मज्ञोऽसि महाबाहो देवानामधिपः स्वयम् ।
पुरोधापि च ते तादृग्युवयोः सदृशी मतिः ॥ ५५ ॥
परोपदेशे कुशला भवन्ति बहवो जनाः ।
दुर्लभस्तु स्वयं कर्ता प्राप्ते कर्मणि सर्वदा ॥ ५६ ॥
बार्हस्पत्यप्रणीतं च शास्त्रं गृह्णन्ति मानवाः ।
को विरोधोऽत्र देवेश कामयानां भजन्स्त्रियम् ॥ ५७ ॥
स्वकीयं बलिनां सर्वं दुर्बलानां न किञ्चन ।
स्वीया च परकीया च भ्रमोऽयं मन्दचेतसाम् ॥ ५८ ॥
तारा मय्यनुरक्ता च यथा न तु तथा गुरौ ।
अनुरक्ता कथं त्याज्या धर्मतो न्यायतस्तथा ॥ ५९ ॥
गृहारम्भस्तु रक्तायां विरक्तायां कथं भवेत् ।
विरक्तेयं यदा जाता चकमेऽनुजकामिनीम् ॥ ६० ॥
न दास्येऽहं वरारोहां गच्छ दूत वद स्वयम् ।
ईश्वरोऽसि सहस्राक्ष यदिच्छसि कुरुष्व तत् ॥ ६१ ॥
सूत उवाच
इत्युक्तः शशिना दूतः प्रययौ शक्रसन्निधिम् ।
इन्द्रायाचष्ट तत्सर्वं यदुक्तं शीतरश्मिना ॥ ६२ ॥
तुराषाडपि तच्छ्रुत्वा क्रोधयुक्तो बभूव ह ।
सेनोद्योगं तथा चक्रे साहाय्यार्थं गुरोर्विभुः ॥ ६३ ॥
शुक्रस्तु विग्रहं श्रुत्वा गुरुद्वेषात्ततो ययौ ।
मा ददस्वेति तं वाक्यमुवाच शशिनं प्रति ॥ ६४ ॥
साहाय्यं ते करिष्यामि मन्त्रशक्त्या महामते ।
भविता यदि संग्रामस्तव चेन्द्रेण मारिष ॥ ६५ ॥
शङ्करस्तु तदाकर्ण्य गुरुदाराभिमर्शनम् ।
गुरुशत्रुं भृगुं मत्वा साहाय्यमकरोत्तदा ॥ ६६ ॥
संग्रामस्तु तदा वृत्तो देवदानवयोर्द्रुतम् ।
बहूनि तत्र वर्षाणि तारकासुरवत्किल ॥ ६७ ॥
देवासुरकृतं युद्धं दृष्ट्वा तत्र पितामहः ।
हंसारूढो जगामाशु तं देशं क्लेशशान्तये ॥ ६८ ॥
राकापतिं तदा प्राह मुञ्च भार्यां गुरोरिति ।
नोचेद्विष्णुं समाहूय करिष्यामि तु संक्षयम् ॥ ६९ ॥
भृगुं निवारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः ।
किमन्यायमतिर्जाता सङ्गदोषान्महामते ॥ ७० ॥
निषेधयामास ततो भृगुस्तं चौषधीपतिम् ।
मुञ्च भार्यां गुरोरद्य पित्राहं प्रेषितस्तव ॥ ७१ ॥
सूत उवाच
द्विजराजस्तु तच्छ्रुत्वा भृगोर्वचनमद्‌भुतम् ।
ददौ च तत्प्रियां भार्यां गुरोर्गर्भवतीं शुभाम् ॥ ७२ ॥
प्राप्य कान्तां गुरुर्हृष्टः स्वगृहं मुदितो ययौ ।
ततो देवास्ततो दैत्या ययुः स्वान्स्वान्गृहान्प्रति ॥ ७३ ॥
ब्रह्मा स्वसदनं प्राप्तः कैलासं चापि शङ्करः ।
बृहस्पतिस्तु सन्तुष्टः प्राप्य भार्यां मनोरमाम् ॥ ७४ ॥
ततः कालेन कियता तारासूत सुतं शुभम् ।
सुदिने शुभनक्षत्रे तारापतिसमं गुणैः ॥ ७५ ॥
दृष्ट्वा पुत्रं गुरुर्जातं चकार विधिपूर्वकम् ।
जातकर्मादिकं सर्वं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ७६ ॥
श्रुतं चन्द्रमसा जन्म पुत्रस्य मुनिसत्तमाः ।
दूतं च प्रेषयामास गुरुं प्रति महामतिः ॥ ७७ ॥
न चायं तव पुत्रोऽस्ति मम वीर्यसमुद्‌भवः ।
कथं त्वं कृतवान्कामं जातकर्मादिकं विधिम् ॥ ७८ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दूतस्य च बृहस्पतिः ।
उवाच मम पुत्रो मे सदृशो नात्र संशयः ॥ ७९ ॥
पुनर्विवादः सञ्जातो मिलिता देवदानवाः ।
युद्धार्थमागतास्तेषां समाजः समजायत ॥ ८० ॥
तत्रागतः स्वयं ब्रह्मा शान्तिकामः प्रजापतिः ।
निवारयामास मुखे संस्थितान्युद्धदुर्मदान् ॥ ८१ ॥
तारां पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यायं तनयः शुभे ।
सत्यं वद वरारोहे यथा क्लेशः प्रशाम्यति ॥ ८२ ॥
तमुवाचासितापाङ्गी लज्जमानाप्यधोमुखी ।
चन्द्रस्येति शनैरन्तर्जगाम वरवर्णिनी ॥ ८३ ॥
जग्राह तं सुतं सोमः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
नाम चक्रे बुध इति जगाम स्वगृहं पुनः ॥ ८४ ॥
ययौ ब्रह्मा स्वकं धाम सर्वे देवाः सवासवाः ।
यथागतं गतं सर्वैः सर्वशः प्रेक्षकैर्जनैः ॥ ८५ ॥
कथितेयं बुधोत्पत्तिर्गुरुक्षेत्रे च सोमतः ।
यथा श्रुता मया पूर्वं व्यासात्सत्यवतीसुतात् ॥ ८६ ॥


बृहस्पतीच्या पत्‍नीस चंद्राकडून पुत्र होतो

ऋषी म्हणाले, हे लोमहर्षणपुत्रा, राजा पुरुरवा कोण ? त्याला कसे संकट प्राप्त झाले ? ही कथा आता आम्हाला सांग. हे सूता तुझी रसवाणी अमृतापेक्षाही मधुर आहे. तुझ्या वचनामृताची आम्हांला तृप्ती होत नाही.

सूत म्हणाला, "व्यासांपासून श्रवण केलेली कथा आता तुम्हाला सांगतो.

"अतिविख्यात, मनोहर अवयव, रुप व लावण्यसंपन्न अशी तारा गुरुची प्रिय भार्या होती. एकदा यजमान चंद्राच्या घरी ती गेली असता, ती चंद्राच्या दृष्टीस पडली. त दोघेही एकमेकांना पाहताच कामविव्हल झाले, कामबाणांनी व मदनाने पीडीत होऊन ते दोघे तारा व चंद्र परस्परांवर प्रेम करु लागले आणि ते मदमत्त होऊन रममाण होऊ लागले. असेच काही दिवस लोटल्यावर बृहस्पतीने दु:खाकुल होऊन तारेला आणण्यासाठी आपला शिष्य पाठवला. परंतु ती चंद्राला वश झाल्यामुळे परत आली नाही. चंद्राने परत शिष्य पाठविलेला पाहून क्रुद्ध होऊन बृहस्पती स्वत:च चंद्राकडे आला. तो महाबुद्धीमान वाचस्पती हसतच चंद्राला म्हणाला.

"हे चंद्रा, धर्मशास्त्राने निंद्य असे कृत्य तू केले आहेस. माझी सुंदर भार्या तू का ठेवून घेतली आहेस ? मी देवगुरु असल्याने तुझा यजमान आहे. हे मूढा, तू गुरुभार्येचा उपभोग कसा घेतलास ? ब्रह्मघातकी, सुवर्णचोर, सुरापान करणारा, गुरुपत्‍नीशी गमन करणारा तू महापातकी, दुराचारी अतिनिंद्य आहेस. तू जर ह्या स्त्रीचा उपभोग घेतला असशील तर देवांच्या निवासस्थानात राहण्यास तू योग्य नाहीस. म्ह्णून तू माझ्या कृष्णवर्ण नेत्र असलेल्या भार्येला सोड, नाही तर हे दुरात्म्या, तू गुरुपत्‍नीचा अपहार केलास. असे मी म्हणेन." स्त्री विरहाने दु:खीत व क्रोधयुक्त भाषण ऐकून रोहिणीपति चंद्र म्हणाला, "ब्राम्हण क्रोधामुळे अपूज्य होतात व क्रोधरहित धर्मशास्त्रवेत्ते पूज्य होतात. तस्मात ती सुंदरी आपल्या इच्छेने तुझ्या घरी येईल. आता ती बाला येथेच राहिली आहे. ती, येथे राहिल्याने तुझी काय हानी होत आहे ? कारण ती विषयसुखाच्या इच्छेने आपण होऊन येथे राहिली आहे. काही दिवसांनी ती आपल्या इच्छेने तुझ्या घरी येईल. रजोदर्शनाने स्त्रीचा व दैनिक कर्माने विप्रांचा दोष नाहीसा होता, हे धर्मशास्त्र तुच सांगून ठेवले आहेस." हे चंद्राचे बोलणे ऐकून मदनव्याकूळ झालेला गुरु सत्वर स्वगृही गेला.

परंतु काही दिवसांनी पुन: व्यथित होऊन तो ओषधिपती चंद्राकडे गेला. तेथे तो दाराजवळ उभा राहिला असता चंद्राच्या सारथ्याने त्याला प्रतिबंध केला. त्यामुळे तो क्रुद्ध झाला. चंद्रही आला नाही. तेव्हा मनात त्याने विचार केला की मातेसमान असलेल्या गुरुपत्‍नीचा उपभोग घेणार्‍या ह्या शिष्याला शिक्षा ही केलीच पाहिजे. बृहस्पती रागाने बाहेरुनच म्हणाला, "हे सुराधमा, मूढा, हे दुराचारी, तू मंदिरात शयन करीत आहेस काय ? माझी स्त्री मला सत्वर दे, नाहीतर तुला शाप देईन. माझी प्रिया परत न देशील तर मी तुला भस्म करीन."

ही शापवाणक्ष ऐकताच द्विजराज चंद्र हसत बाहेर येऊन त्याला म्हणाला, "तू काय फाजील भाषण करीत आहेस. कृष्णवर्ण नेत्रांनी युक्त व सर्वलक्षणसंपन्न स्त्री तुला योग्य नाही. तेव्हा हे द्विज, तू एखादी कुरुप स्त्री घे.भिक्षुकाच्या घरी अशी स्त्री योग्य नव्हे.अनुरुप अशाच स्त्रीशी क्रीडा करावी. पण हे मंदबुद्धे, कामशास्त्राचा सिद्धांत तुला विदीत नाही. तू चालता हो. तुला शक्य असेल ते तू कर. ही उत्कृष्ट स्त्री मी परत देणार नाही. तू कर्मात असल्यामुळे तुझा शाप मला बाधणार नाही, हे गुरो, मी स्त्री देत नाही. तुझ्या इच्छेस येईल तसे कर."

हे चंद्राचे भाषण ऐकून गुरु इंद्राकडे गेला. गुरु दु:खाकुल होऊन आलेला पाहताच इंद्राने स्वस्थ मन करुन पाद्य, अर्ध्य, आचमनीय इत्यादी उपचारांनी त्याची पूजा केली. उदार इंद्र खिन्न झालेल्या गुरुला म्हणाला, "हे महाभाग्यशाली महामुने, आपण कोणत्या चिंतेमुळे शोकाकुल झाला आहात ? आपण माझे गुरु आहात. माझ्या राज्यात आपला कुणी अपमान केला ? माझे सर्व सैन्य लोकपालासह आपल्या आधीन आहे. ब्रह्मा, विष्णू, शंकर हे तुला सहाय्य करतील. तेव्हा आपली काय चिंता आहे ती कथन करा."

गुरु म्हणतो, "उत्कृष्ट नेत्रांनी युक्त असलेली माझी भार्या तारा चंद्राने हरण केली आहे व तो दुरात्मा वारंवार प्रार्थना करुन ती परत देत नाही. तेव्हा राजा मी काय करु ? तूच आमचे रक्षण कर. हे इंद्रा, मी दु:खीत आहे, मला सहाय्य कर."

हे ऐकून इंद्र म्हणाला, "आपण दु:ख करु नका. मी आपणाला सहाय्य करीन.

निरोप पाठवूनही तो दुरात्मा आला नाहीतर सर्व देव सैन्यासह मी त्याच्याशी युद्ध करीन."

असा गुरुला धीर देऊन बोलण्यात चतुर असा दूत इंद्राने चंद्रलोकी सत्वर पाठवला. तो तेथे जाऊन चंद्राला म्हणाला, " हे माहाभाग्यशाली तुला निरोप कळविण्याकरता मी इंद्राकडून येथे आलो आहे. तेव्हा त्याने सांगितलेले मी तुला कथन करतो.

"चंद्रा, तू धर्मवेत्ता आहेस, तू नीती जाणतोस. तुझा पिता अत्रिही धर्मात्मा आहे. म्हणून निंद्य कर्म करणे तुला योग्य नाही. सर्वांनी आपल्या भार्येचे रक्षण केले पाहिजे. त्या भार्येकरता खरोखर कलह होईल यात शंका नाही. स्त्रीच्या रक्षणासाठी तो प्रयत्‍न करणे योग्य आहे. तू आपल्याप्रमाणेच सर्व प्राणी आहेत असा विचार कर. अठ्ठावीस शुभ दक्ष कन्या तुझ्या भार्या असताना गुरुपत्‍नीचा उपभोग घेण्याची इच्छा तू का बरे करतोस ? मेनकाप्रभृती इतर सुंदर अप्सरा स्वर्गात आहेत. त्यांचा तू उपभोग घे. गुरुपत्‍नीला सोड. समर्थ जर अहंपणामुळे निंद्य कर्म करु लागले तर अज्ञजनही त्यांचे अनुकरण करु लागतात व धर्माचा क्षय होतो. तुझ्यामुळे देवांमध्ये कलह होऊ नये म्हणून तू मनोहर गुरुपत्‍नीला सोड."

हे ऐकून चंद्र क्रुद्ध झाला व त्याने व्याजोक्तीने इंद्राच्या दूताबरोबर उलट निरोप पाठविला. "हे महापराक्रमी इंद्रा, तू धर्मवेत्ता व देवांचा अधिपती आहेस, तुझा पुरोहितही तसाच आहे. तुम्हा उभयतांची बुद्धी सारखीच आहे. दुसर्‍याला उपदेश करायला सर्व लोक प्रवीण असतात. पण प्रसंग आल्यावर स्वत: तसे वागणारे मात्र दुर्लभ. बृहस्पतीनेच ग्रंथीत केलेले धर्मशास्त्र मानव स्वीकारतात. ह्या धर्मशास्त्राला अनुसरुन स्त्रीचा उपभोग घेणे, यात शास्त्राशी विरोध आहे काय ? बलवानांना सर्व स्वकीयच आहेत. पण दुर्बलांना काहीएक स्वकीय नाही. तारा ज्याप्रमाणे माझ्यावर अनुरुक्त आहेत तशी गुरुवर नाही. तेव्हा धर्माने वा न्यायाने अनुरुक्त स्त्रीचा कसा बरे त्याग करावा ? संसार अनुरुक्त स्त्रीबरोबर होत असतो. विरक्त स्त्रीबरोबर संसार कसा होईल ? संवतनामक कनिष्ठ भ्रात्याच्या स्त्रीची जेव्हापासून बृहस्पती इच्छा करु लागला, तेव्हांपासून तारा बृहस्पतीविषयी विरक्त झालेली आहे. मी त्या सुंदरीला देणार नाही. हे इंद्रा, तुला इच्छा होईल तसे कर."

दूताने इंद्राला चंद्राचा निरोप सांगितल्यावर इंद्रही क्रुद्ध झाला. त्याने गुरुसहाय्यासाठी सैन्याची तयारी केली. कलह उपस्थित झाल्याचे ऐकून शुक्र गुरुद्वेषामुळे चंद्राकडे जाऊन म्हणाला, " हे महाबुद्धीमान चंद्रा, इंद्राशी तुझा संग्राम झाल्यास मी मंत्रसामर्थ्याने तुला सहाय्य करीने. तू गुरुपत्‍नी देऊ नकोस."

शुक्र गुरुचा शत्रू आहे असे समजून शंकराने गुरुला सहाय्य केले. ताराकासुराच्या संग्रामाप्रमाणे हा संग्राम सत्वर सुरु होऊन पुष्कळ वर्षे टिकला. ह्याप्रमाणे युद्ध अवलोकन करताक्षणीच हंसारुढ होऊन ब्रह्मदेव तेथे आला. तो म्हणाला, " गुरुची भार्या सोड. नाहीतर विष्णूला आव्हान करुन मी क्षय करीन. हे महाबुद्धीमान शुक्राचार्य संगतीच्या दोषामुळे तुझी बुद्धी न्यायविरुद्ध झाली काय ?" असा शुक्राचार्याचा निषेध केला तेव्हा, "गुरुची भार्या सोड, असे सांगण्यासाठी तुझ्या पित्याने आज मला पाठवले आहे." असा शुक्राचार्यांनीही त्या चंद्राचा निषेध केला.

शुक्राचार्याचे ते अदभूत भाषण ऐकून गुरुलाही प्रिय नसलेली ती सुंदर व गर्भिणी गुरुपत्‍नी चंद्राने परत दिली. अशाप्रकारे पत्‍नीची प्राप्ती झाल्यावर आनंदीत होऊन गुरु भार्येसह घरी गेला. देव-दैत्यही आपापल्या घरी गेले. ब्रह्मा वशंकर स्वस्थानी गेले. काही कालाने शुभ दिवशी शुभ नक्षत्रावर तारेला गुणांनी चंद्राशी बरोबरी करणारा असा शुभ पुत्र झाला. पुत्र झाल्यावर गुरुने सर्व जातकर्म यथाविधी केले. पण ही गोष्ट चंद्राला समजल्यावर त्याने गुरुकडे दूत पाठविला.

"हा पुत्र तुझा नसून माझ्या वीर्यापासून उत्पन्न झालेला आहे तेव्हा तू यथाविधी जातकर्म का केलेस ?"

हा चंद्राचा निरोप ऐकून बृहस्पती म्हणाला,"हा पुत्र माझ्यासारखा असून माझा आहे." असे बृहस्पतीने म्हटल्यावर पुन: वाद निर्माण झाला. पुन: देव-दैत्य संग्रामभूमीवर प्राप्त झाले. तेव्हा शांततेची इच्छा करणारा प्रजापती ब्रह्मदेव देवासंमुख येऊन त्याने युद्धनिवारण केले. ब्रह्मदेवाने तारेलाच विचारले, "हे कल्याणी, तूच सत्य सांग म्हणजे क्लेश होणार नाहीत. हा पुत्र कोणाचा!" तेव्हा ती सुंदरी लाजेने मान खाली घालून हळूच म्हणाली, "चंद्राचा". आणि ती घरात गेली. तेव्हा प्रसन होऊन चंद्राने पुत्राचा स्वीकार केला. त्याचे नाव बुध ठेवले. नंतर सर्वजण स्वस्थानी परत गेले.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां
प्रथमस्कन्धे बुधोत्पत्तिर्नामेकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
अध्याय अकरावा समाप्त

GO TOP