श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
एकादशः स्कन्धः
अष्टादशोऽध्यायः


बृहद्रथकथानकम्

नारद उवाच
पूजाविशेषं श्रीदेव्याः श्रोतुमिच्छामि मानद ।
येनाश्रितेन मनुजः कृतकृत्यत्वमावहेत् ॥ १ ॥
श्रीनारायण उवाच
देवर्षे शृणु वक्ष्यामि श्रीमत्सु पूजनक्रमम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं साक्षात्समस्तापन्निवारणम् ॥ २ ॥
आचम्य मौनी सङ्‌कल्प्य भूतशुद्ध्यादिकं चरेत् ।
मातृकान्यासपूर्वं तु षडङ्‌गन्यासमाचरेत् ॥ ३ ॥
शङ्‌खस्य स्थापनं कृत्वा सामान्यार्घ्यं विधाय च ।
पूजाद्रव्याणि चास्त्रेण प्रोक्षयेन्मतिमान्नरः ॥ ४ ॥
गुरोरनुज्ञामादाय ततः पूजां समारभेत् ।
पीठपूजां पुरा कृत्वा देवीं ध्यायेत्ततः परम् ॥ ५ ॥
आसनाद्युपचारैश्च भक्तिप्रेमयुतः सदा ।
स्नापयेत्परदेवीं तां पञ्चामृतरसादिभिः ॥ ६ ॥
पौण्ड्रेक्षुरसपूर्णैस्तु कलशैः शतसंख्यकैः ।
स्तापयेद्यो महेशानीं न स भूयोऽभिजायते ॥ ७ ॥
यश्च चूतरसैरेवं स्नापयेज्जगदम्बिकाम् ।
वेदपारायणं कृत्वा रसेनेक्षूद्‍भवेन वा ॥ ८ ॥
तद्‌गेहं न त्यजेन्नित्यं रमा चैव सरस्वती ।
यस्तु द्राक्षारसेनैव वेदपारायणं चरन् ॥ ९ ॥
अभिषिञ्चेन्महेशानीं सकुटुम्बो नरोत्तमः ।
रसरेणुप्रमाणं च देवीलोके महीयते ॥ १० ॥
कर्पूरागुरुकाश्मीरकस्तूरीपङ्‌कपङ्‌किलैः ।
सलिलैः स्नापयेद्देवीं वेदपारायणं चरन् ॥ ११ ॥
भस्मीभवन्ति पापानि शतजन्मार्जितानि च ।
यो दुग्धकलशैर्देवीं स्तापयेद्वेदपाठतः ॥ १२ ॥
आकल्पं स वसेन्नित्यं तस्मिन् वै क्षीरसागरे ।
यस्तु दध्नाभिषिञ्चेत्तां दधिकुल्यापतिर्भवेत् ॥ १३ ॥
मधुना च धृतेनैव तथा शर्करयापि च ।
स्नापयेन्मधुकुल्यादिनदीनां स पतिर्भवेत् ॥ १४ ॥
सहस्रकलशैर्देवीं स्नापयन्भक्तितत्परः ।
इह लोके सुखी भूत्वाप्यन्यलोके सुखी भवेत् ॥ १५ ॥
क्षौमं वस्त्रद्वयं दत्त्वा वायुलोकं स गच्छति ।
रत्‍ननिर्मितभूषाणां दाता निधिपतिर्भवेत् ॥ १६ ॥
काश्मीरचन्दनं दत्त्वा कस्तूरीबिन्दुभूषितम् ।
तथा सीमन्तसिन्दूरं चरणेऽलक्तपत्रकम् ॥ १७ ॥
इन्द्रासने समारूढो भवेद्देवपतिः परः ।
पुष्पाणि विविधान्याहुः पूजाकर्मणि साधवः ॥ १८ ॥
तानि दत्त्वा यथालाभं कैलासं लभते स्वयम् ।
बिल्वपत्राण्यमोघानि यो दद्यात्परशक्तये ॥ १९ ॥
तस्य दुःखं कदाचिच्च क्वचिच्च न भविष्यति ।
बिल्वपत्रत्रये रक्तचन्दनेन तु संल्लिखेत् ॥ २० ॥
मायाबीजत्रयं यत्‍नात्सुस्फुटं चातिसुन्दरम् ।
मायाबीजादिकं नाम चतुर्थ्यन्तं समुच्चरेत् ॥ २१ ॥
नमोऽन्तं परया भक्त्या देवीचरणपङ्‌कजे ।
समर्पयेन्महादेव्यै कोमलं तच्च पत्रकम् ॥ २२ ॥
य एवं कुरुते भक्त्या मनुत्वं लभते हि सः ।
यस्तु कोटिदलैरेवं कोमलैरतिनिर्मलैः ॥ २३ ॥
पूजयेद्‌भुवनेशानीं ब्रह्माण्डाधिपतिर्भवेत् ।
कुन्दपुष्पैर्नवीनैस्तु लुलितैरष्टगन्धतः ॥ २४ ॥
कोटिसङ्‌ख्यैः पूजयेत्तु प्राजापत्यं लभेद्‌ध्रुवम् ।
मल्लिकामालतीपुष्पैरष्टगन्धेन लोलितैः ॥ २५ ॥
कोटिसङ्‌ख्यैः पूजया तु जायते स चतुर्मुखः ।
दशकोटिभिरप्येवं तैरेव कुसुमैर्मुने ॥ २६ ॥
विष्णुत्वं लभते मर्त्यो यत्सुरेष्वपि दुर्लभम् ।
विष्णुनैतद्‌व्रतं पूर्वं कृतं स्वपदलब्धये ॥ २७ ॥
शतकोटिभिरप्येवं सूत्रात्मत्वं व्रजेद्‌ध्रुवम् ।
व्रतमेतत्पुरा सम्यक्कृतं भक्त्या प्रयत्‍नतः ॥ २८ ॥
तेन व्रतप्रभावेण हिरण्योदरतां व्रजेत् ।
जपाकुसुमपुष्पस्य बन्धूककुसुमस्य च ॥ २९ ॥
दाडिमीकुसुमस्यापि विधिरेष उदीरितः ।
एवमन्यानि पुष्पाणि श्रीदेव्यै विधिनार्पयेत् ॥ ३० ॥
तस्य पुण्यफलस्यान्तं न जानातीश्वरोऽपि सः ।
तत्तदृतूद्‍भवैः पुष्पैर्नामसाहस्रसंख्यया ॥ ३१ ॥
समर्पयेन्महादेव्यै प्रतिवर्षमतन्द्रितः ।
य एवं कुरुते भक्त्या महापातकसंयुतः ॥ ३२ ॥
उपपातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः ।
देहान्ते श्रीपदाम्भोजं दुर्लभं देवसत्तमैः ॥ ३३ ॥
प्राप्नोति साधकवरो मुने नास्त्यत्र संशयः ।
कृष्णागुरुं सकर्पूरं चन्दनेन समन्वितम् ॥ ३४ ॥
सिल्हकं चाज्यसंयुक्तं गुग्गुलेन समन्वितम् ।
धूपं दद्यान्महादेव्यै येन स्याद्धूपितं गृहम् ॥ ३५ ॥
तेन प्रसन्ना देवेशी ददाति भुवनत्रयम् ।
दीपं कर्पूरखण्डैश्च दद्याद्देव्यै निरन्तरम् ॥ ३६ ॥
सूर्यलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।
शतदीपांस्तथा दद्यात्सहस्रान्वा समाहितः ॥ ३७ ॥
नैवेद्यं पुरतो देव्याः स्थापयेत्पर्वताकृतिम् ।
लेह्यैश्चोष्यैस्तथा पेयैः षड्‌रसैस्तु समाहितैः ॥ ३८ ॥
नानाफलानि दिव्यानि स्वादूनि रसवन्ति च ।
स्वर्णपात्रस्थितान्नानि दद्याद्देव्यै निरन्तरम् ॥ ३९ ॥
तृप्तायां श्रीमहादेव्यां भवेत्तृप्तं जगत्त्रयम् ।
यतस्तदात्मकं सर्वं रज्जौ सर्पो यथा तथा ॥ ४० ॥
ततः पानीयकं दद्याच्छुभं गङ्‌गाजलं महत् ।
कर्पूरवालासंयुक्तं शीतलं कलशस्थितम् ॥ ४१ ॥
ताम्बूलं च ततो देव्यै कर्पूरशकलान्वितम् ।
एलालवङ्‌गसंयुक्तं मुखसौगन्ध्यदायकम् ॥ ४२ ॥
दद्याद्देव्यै महाभक्त्या येन देवी प्रसीदति ।
मृदङ्‌गवीणामुरजढक्कादुन्दुभिनिःस्वनैः ॥ ४३ ॥
तोषयेज्जगतां धात्रीं गायनैरतिमोहनैः ।
वेदपारायणैः स्तोत्रैः पुराणादिभिरप्युत ॥ ४४ ॥
छत्रं च चामरे द्वे च दद्याद्देव्यै समाहितः ।
राजोपचारान् श्रीदेव्यै नित्यमेव समर्पयेत् ॥ ४५ ॥
प्रदक्षिणां नमस्कारं कुर्याद्देव्या अनेकधा ।
क्षमापयेज्जगद्धात्रीं जगदम्बां मुहुर्मुहुः ॥ ४६ ॥
सकृत्स्मरणमात्रेण यत्र देवी प्रसीदति ।
एतादृशोपचारैश्च प्रसीदेदत्र कः स्मयः ॥ ४७ ॥
स्वभावतो भवेन्माता पुत्रेऽतिकरुणावती ।
तेन भक्तौ कृतायां तु वक्तव्यं किं ततः परम् ॥ ४८ ॥
अत्र ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं सनातनम् ।
बृहद्रथस्य राजर्षेः प्रियं भक्तिप्रदायकम् ॥ ४९ ॥
चक्रवाकोऽभवत्पक्षी क्वचिद्देशे हिमालये ।
भ्रमन्नानाविधान्देशान्ययौ काशीपुरं प्रति ॥ ५० ॥
अन्नपूर्णामहास्थाने प्रारब्धवशतो द्विजः ।
जगाम लीलया तत्र कणलोभादनाथवत् ॥ ५१ ॥
कृत्वा प्रदक्षिणामेकां जगाम स विहायसा ।
देशान्तरं विहायैव पुरीं मुक्तिप्रदायिनीम् ॥ ५२ ॥
कालान्तरे ममारासौ गतः स्वर्गपुरीं प्रति ।
बुभुजे विषयान्सर्वान् दिव्यरूपधरो युवा ॥ ५३ ॥
कल्पद्वयं तथा भुक्त्वा पुनः प्राप भुवं प्रति ।
क्षत्रियाणां कुले जन्म प्राप सर्वोत्तमोत्तमम् ॥ ५४ ॥
बृहद्रथेति नाम्नाभूत्प्रसिद्धः क्षितिमण्डले ।
महायज्वा धार्मिकश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ ५५ ॥
त्रिकालज्ञः सार्वभौमो यमी परपुरञ्जयः ।
पूर्वजन्मस्मृतिस्तस्य वर्तते दुर्लभा भुवि ॥ ५६ ॥
इति श्रुत्वा किंवदन्तीं मुनयः समुपागताः ।
कृतातिथ्या नृपेन्द्रेण विष्टरेषूषुरेव ते ॥ ५७ ॥
पप्रच्छुर्मुनयः सर्वे संशयोऽस्ति महान्नृप ।
केन पुण्यप्रभावेण पूर्वजन्मस्मृतिस्तव ॥ ५८ ॥
त्रिकालज्ञानमेवापि केन पुण्यप्रभावतः ।
ज्ञानं तवेति तज्ज्ञातुमागताः स्म तवान्तिकम् ॥ ५९ ॥
वद निर्व्याजया वृत्त्या तदस्माकं यथातथम् ।
श्रीनारायण उवाच
इति तेषां वचः श्रुत्वा राजा परमधार्मिकः ॥ ६० ॥
उवाच सकलं ब्रह्मन् त्रिकालज्ञानकारणम् ।
श्रूयतां मुनयः सर्वे मम ज्ञानस्य कारणम् ॥ ६१ ॥
चक्रवाकः स्थितः पूर्वं नीचयोनिगतोऽपि वा ।
अज्ञानतोऽपि कृतवानन्नपूर्णाप्रदक्षिणाम् ॥ ६२ ॥
तेन पुण्यप्रभावेण स्वर्गे कल्पद्वयस्थितिः ।
त्रिकालज्ञानताप्यस्मिन्नभूज्जन्मनि सुव्रताः ॥ ६३ ॥
को वेद जगदम्बायाः पदस्मृतिफलं कियत् ।
स्मृत्वा तन्महिमानं तु पतन्त्यश्रूणि मेऽनिशम् ॥ ६४ ॥
धिगस्तु जन्म तेषां वै कृतघ्नानां तु पापिनाम् ।
ये सर्वमातरं देवीं स्वोपास्यां न भजन्ति हि ॥ ६५ ॥
न शिवोपासना नित्या न विष्णूपासना तथा ।
नित्योपास्तिः परा देव्या नित्या श्रुत्यैव चोदिता ॥ ६६ ॥
किं मया बहु वक्तव्यं स्थाने संशयवर्जिते ।
सेवनीयं पदाम्भोजं भगवत्या निरन्तरम् ॥ ६७ ॥
नातः परतरं किञ्चिदधिकं जगतीतले ।
सेवनीया परा देवी निर्गुणा सगुणाथवा ॥ ६८ ॥
श्रीनारायण उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा राजर्षेर्धार्मिकस्य च ।
प्रसन्नहृदयाः सर्वे गताः स्वस्वनिकेतनम् ॥ ६९ ॥
एवंप्रभावा सा देवी तत्पूजायाः फलं कियत् ।
अस्तीति केन प्रष्टव्यं वक्तव्यं वा न केनचित् ॥ ७० ॥
येषां तु जन्मसाफल्यं तेषां श्रद्धा तु जायते ।
येषां तु जन्मसाङ्‌कर्यं तेषां श्रद्धा न जायते ॥ ७१ ॥


देवीच्या पूजनाचे विधी

नारद म्हणाले, ' 'मला देवीपूजनाचा महिमा सांगा.'' श्रीनारायण म्हणाले, ''आता श्रीमातेचा पूजनक्रम ऐक. तो आपत्तींचे निवारण करतो.'' मौन धारण करून आचमन करावे. संकल्प करून भूतशुद्धी करावी. मातृकन्यास करून षडंगन्यास करावा. शंख स्थापन करून अर्ध्य द्यावे. फट् मंत्राने पूज्याद्रव्याने प्रोक्षण करावे. गुरूची आज्ञा घेऊन पूजाकर्मास आरंभ करावा. पीठपूजन करून देवीचे ध्यान करावे. पंचामृत वगैरेंनी देवीस स्नान घालावे. जो इक्षुरसाने भरलेल्या शेकडो कलशांनी देवीस स्नान घालतो. तो जन्ममुक्त होतो. जो वेदपारायण करून आम्ररसाने किंवा उसाच्या रसाने जगदंबिकेस न्हाऊ घालतो त्याच्या घरी रमा व सरस्वती वास करते. द्राक्षरसाने महेश्वरीस अभिषेक करणारा रसाच्या रेणूइतकी वर्षे देवलोकी पूज्य होतो. कर्षी, आगरू, काश्मीरकस्तुरी पदार्थ पाण्यात कालवावे. त्याने वेदपठण करीत देवीस स्नान घालणाराची शंभर जन्मीची पापे भस्म होतात. दुधाच्या घागरीने देवीस स्नान घातल्यास एक कल्पपर्यंत तो क्षीरसागरी रहातो. दह्याने स्नान घालणारा देवलोकातील दधिकुल्या नदीचा अधिपती होतो. मध, घृत, साखर यांनी स्नान घातल्यास तो मधुकुल्या वगैरे नदीचा स्वामी होतो. हजार कलशांनी देवीस स्नान घालणारा इहलोकी व परलोकी सुखी होतो. दोन रेशमी वस्त्रे दिल्यास वायुलोकी जातो. रत्नभूषणे अर्पण करणारा निधीपती होतो. काश्मीरचंदन भागात शेंदूराचा बिंदू, चरणावर लतांची चित्रे अशी देवीची शोभा वाढविल्याने तो देवपती होतो. प्राप्त पुष्पांनी देवीची पूजा केल्यास कैलास प्राप्त होतो. बिल्वपत्रे अर्पण करणारास दुःख प्राप्त होत नाही. बेलाच्या तिन्ही पानांवर रक्तचंदनाने मायाबीज मंत्र लिहून चतुर्थांत नाव व पुढे नमः योजून उच्चारल्यास व भक्तीने केवळ त्रिदल अर्पण केल्यास मनुत्वच प्राप्ती होते. जो कोटी दलांनी भुवनेश्वरीचे पूजन करतो तो ब्रह्मांडाचा अधिपती होतो. सुंदर कोटी कुंदपुष्पे अर्पण केल्यास प्रजापतित्व मिळते. अष्टगंधयुक्त मालती, मल्लिका पुष्पांनी पूजा केल्यास चतुर्मुख होतो. दहा कोटी पुष्पांनी पूजल्यास विष्णूत्व प्राप्त होते. कारण हे पद प्राप्त व्हावे म्हणून विष्णूनेही हे व्रत केले होते. शंभर कोटी पुष्पांनी देवीची पूजा केल्यास सूत्रात्मत्व प्राप्त होते. या व्रतामुळे एक जीव हिरण्यगर्भ झाला. जास्वंदी, तुंबा, डाळींबी फुले पूजेसाठी वापरावीत. या पुष्यांनी पुजा केल्यास फलाचे परिणाम सांगता येत नाही. त्या त्या ऋतूमध्ये विविध पुष्पे सहस्रनामाने दरवर्षी महादेवीस अर्पण करतो तो महापातकी असला तरी मुक्त होतो. शेवटी श्रीपदकमलाप्रत पोहोचतो. कर्पूर, चंदन, कृष्णागुरु, आज्यसंयुक्त, गुगुल असा महादेवीस धूप समर्पण करावा. त्यामुळे घर शुद्ध होते व देवी प्रसन्न होऊन साधकास त्रिभुवन अर्पण करते. कर्पूर दीप देवीस नित्य अर्पण करावा. त्यामुळे सूर्यलोकाची प्राप्ती होते. शंभर अथवा हजार दीप समर्पण करून
पर्वताकाराचा नैवेद्य देवीस अर्पण करावा. तो लेह्य, चोष्य, पेय अशाप्रकारच्या सहा रसांनी युक्त असावा. विविध प्रकारची मधुर, रसयुक्त फळे, सुवर्णपात्रातील अन्न देवीस समर्पण करावे. यामुळे महादेवी तृप्त होते. त्रिभुवनही तृप्त होते. कपूर, वाळा यांनी युक्त थंड, कलशात ठेवलेले शुद्ध गंगाजल देवीस पिण्यासाठी अर्पण करावे. नंतर कापुराच्या तुकड्यांनी युक्त, वेलदोडा, लवंग वगैरे घातलेला सुगंधी तांबूल देवीस अर्पण करावा. मृदंग, टाळ, वीणा, तबला, नौबद इत्यादी वाद्यांचा गजर करून गायन करावे. वेदांचे पारायण, स्तोत्र, पुराणे वगैरेंनी जगन्मातेस संतुष्ट करावे. छत्र, चवर्‍या देवीस अर्पण कराव्या. देवीस राजोपचार अर्पण करावेत. देवीस प्रदक्षिणा घालून नमस्कार करावा व जगन्मातेची नित्य क्षमा मागावी. अशी देवीची पूजा केल्यावर देवी काय बरे देणार नाही ? याविषयी एक गोष्ट सांगतो या वृत्तांतामुळे बृहस्थ राजर्षीस प्रिय वस्तु, भक्ती प्राप्त झाली. हिमालयावर चक्रवाक पक्षी रहात होता. तो फिरत फिरत काशी क्षेत्री गेला. दैवयोगाने धान्य कणाच्या लोभाने तो अन्नपूर्णेच्या स्थानी गेला. त्या मुक्तीप्रद नगरीला एक प्रदक्षिणा घालून तो आकाशमार्गाने दुसर्‍या स्थानी गेला. पुढे कालवशात तो मृत्यू पावला व स्वर्गपुरीत गेला. तेथे दिव्यरूपाने त्याने विषयभोग भोगले. दोन कल्प भोग भोगल्यावर तो पुनः पृथ्वीवर आला. सर्वोत्तम क्षत्रिय कुलात त्याचा जन्म झाला. तो बृहद्‌रथ नावाने प्रसिद्ध राजा झाला. तो यजन करणारा, धार्मिक, सत्यवादी, जितेंद्रिय, त्रिकालज्ञ असा सार्वभौम अजिंक्य होता. त्याला पूर्वजन्माचे स्मरण होते. ते ऐकल्यावर अनेक मुनी त्याच्याकडे गेले. राजाने त्यांना योग्य आसने दिली. ते सर्वजण म्हणाले, ''हे राजा, तुला पूर्वजन्मीची स्मृती असण्याचे कारण काय ? तुला त्रिकालज्ञान कसे प्राप्त झाले ? हे सर्व तू आम्हाला निष्कपटपणे सांग." ते ऐकून तो राजा म्हणाला, ''हे मुनीश्रेष्ठहो, मी पूर्वी नीच योनीतील चक्रवाक पक्षी होतो. मी अज्ञानानेच पण अन्नपूर्णेस प्रदक्षिणा घातली. त्या पुण्याईच्या बलावर मी दोन कल्पर्यंत स्वर्गलोकी राहिलो. यामुळे मला त्रिकालज्ञता प्राप्त झाली. हे सर्व जगदंबेच्या पदस्मरणाचे फल आहे. त्या देवीच्या स्मरणाने माझ्या नेत्रात अश्रू उभे राहातात. देवीची भक्ती न करणार्‍या कृतघ्न पाप्यांचा धिक्कार असो. शंकराची उपासना, विष्णूची सेवा, देवीची उपासना हे श्रुतींनी प्रतिपादिले आहे. भगवतीच्या चरणकमलाचे नित्य सेवन करावे. तिच्याहून या भूमंडळी श्रेष्ठ असे काही नाही. त्या श्रेष्ठ देवीची निर्गुण अथवा सगुण सेवा करावी.'' हे राजाचे बोलणे ऐकून ऋषी प्रसन्न झाले व स्वस्थानी निघून गेले. देवीच्या पूजनाचे फल कोणी विचारू नये, कोणी सांगू नये. ते फल निःसीम व अनिर्वचनीय आहे. ज्याच्या मनात देवीची भक्ती असते त्याचा जन्म सफल होय. ज्याचा जन्म संकटामुळे होतो त्याच्या ठिकाणी देवीविषयीची श्रद्धा उत्पन्न होत नाही.



इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे
देवीमाहाम्ये बृहद्रथकथानकं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥

अध्याय अठरावा समाप्त

GO TOP