श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
नवमः स्कन्धः
षट्‌त्रिंशोऽध्यायः


देवपूजनात् सर्वारिष्टनिवृत्तिवर्णनम्

सावित्र्युवाच
धर्मराज महाभाग वेदवेदाङ्‌गपारग ।
नानापुराणेतिहासे यत्सारं तत्प्रदर्शय ॥ १ ॥
सर्वेषु सारभूतं यत्सर्वेष्टं सर्वसम्मतम् ।
कर्मच्छेदबीजरूपं प्रशस्तं सुखदं नृणाम् ॥ २ ॥
सर्वप्रदं च सर्वेषां सर्वमङ्‌गलकारणम् ।
भयं दुःखं न पश्यन्ति येन वै सर्वमानवाः ॥ ३ ॥
कुण्डानि ते न पश्यन्ति तेषु नैव पतन्ति च ।
न भवेद्येन जन्मादि तत्कर्म वद साम्प्रतम् ॥ ४ ॥
किमाकाराणि कुण्डानि तानि वा निर्मितानि च ।
के च केनैव रूपेण तत्र तिष्ठन्ति पापिनः ॥ ५ ॥
स्वदेहे भस्मसाद्‌भूते याति लोकान्तरं नरः ।
केन देहेन वा भोगं करोति च शुभाशुभम् ॥ ६ ॥
सुचिरं क्लेशभोगेन कथं देहो न नश्यति ।
देहो वा किंविधो ब्रह्मंस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ७ ॥
श्रीनारायण उवाच
सावित्रीवचनं श्रुत्वा धर्मराजो हरिं स्मरन् ।
कथां कथितुमारेभे कर्मबन्धनिकृन्तनीम् ॥ ८ ॥
धर्मराज उवाच
वत्से चतुर्षु वेदेषु धर्मेषु संहितासु च ।
पुराणेष्वितिहासेषु पाञ्चरात्रादिकेषु च ॥ ९ ॥
अन्येषु धर्मशास्त्रेषु वेदाङ्‌गेषु च सुव्रते ।
सर्वेष्टं सारभूतं च पञ्चदेवानुसेवनम् ॥ १० ॥
जन्ममृत्युजराव्याधिशोकसन्तापनाशनम् ।
सर्वमङ्‌गलरूपं च परमानन्दकारणम् ॥ ११ ॥
कारणं सर्वसिद्धीनां नरकार्णवतारणम् ।
भक्तिवृक्षाङ्‌कुरकरं कर्मवृक्षनिकृन्तनम् ॥ १२ ॥
विमोक्षसोपानमिदमविनाशपदं स्मृतम् ।
सालोक्यसार्ष्टिसारूप्यसामीप्यादिप्रदं शुभम् ॥ १३ ॥
कुण्डानि यमदूतैश्च रक्षितानि सदा शुभे ।
न हि पश्यन्ति स्वप्ने च पञ्चदेवार्चका नराः ॥ १४ ॥
देवीभक्तिविहीना ये ते पश्यन्ति ममालयम् ।
यान्ति ये हरितीर्थं वा श्रयन्ति हरिवासरम् ॥ १५ ॥
प्रणमन्ति हरिं नित्यं हर्यर्चां कल्पयन्ति च ।
न यान्ति तेऽपि घोरां च मम संयमिनीं पुरीम् ॥ १६ ॥
त्रिसन्धिपूता विप्राश्च शुद्धाचारसमन्विताः ।
निवृत्तिं नैव लप्स्यन्ति देवीसेवां विना नराः ॥ १७ ॥
स्वधर्मनिरताचाराः स्वधर्मनिरतास्तथा ।
गच्छन्तो मृत्युलोकं च दुर्दृशा मम किङ्‌कराः ॥ १८ ॥
भीताः शिवोपासकेभ्यो वैनतेयादिवोरगाः ।
स्वदूतं पाशहस्तं च गच्छन्तं वारयाम्यहम् ॥ १९ ॥
यास्यन्ति ते च सर्वत्र हरिदासाश्रमं विना ।
कृष्णमन्त्रोपासकाच्च वैनतेयादिवोरगाः ॥ २० ॥
देवीमन्त्रोपासकानां नाम्नाञ्चैव निकृन्तनम् ।
करोति नखलेखन्या चित्रगुप्तश्च भीतवत् ॥ २१ ॥
मधुपर्कादिकं तेषां कुरुते च पुनः पुनः ।
विलङ्‌घ्य ब्रह्मलोकं च लोकं गच्छन्ति ते सति ॥ २२ ॥
दुरितानि च नश्यन्ति येषां संस्पर्शमात्रतः ।
ते महाभाग्यवन्तो हि सहस्रकुलपावनाः ॥ २३ ॥
यथा च प्रज्वलद्वह्नौ शुष्कानि च तृणानि च ।
प्राप्नोति मोहः सम्मोहं तांश्च दृष्ट्वा च भीतवत् ॥ २४ ॥
कामश्च कामिनं याति लोभक्रोधौ ततः सति ।
मृत्युः प्रलीयते रोगो जरा शोको भयं तथा ॥ २५ ॥
कालः शुभाशुभं कर्म हर्षो भोगस्तथैव च ।
ये ये न यान्ति तां पीडां कथितास्ते मया सति ॥ २६ ॥
शृणु देहविवरणं कथयामि यथागमम् ।
पृथिवी वायुराकाशस्तेजस्तोयमिति स्फुटम् ॥ २७ ॥
देहिनां देहबीजं च स्रष्टृसृष्टिविधौ परम् ।
पृथिव्यादिपञ्जभूतैर्यो देहो निर्मितो भवेत् ॥ २८ ॥
स कृत्रिमो नश्वरश्च भस्मसाच्च भवेदिह ।
बद्धोऽङ्‌गुष्ठप्रमाणश्च यो जीवः पुरुषः कृतः ॥ २९ ॥
बिभर्ति सूक्ष्मं देहं तं तद्‌रूपं भोगहेतवे ।
स देहो न भवेद्‍भस्म ज्वलदग्नौ ममालये ॥ ३० ॥
जलेन नष्टो देही वा प्रहारे सुचिरं कृते ।
न शस्त्रेण न वास्त्रेण सुतीक्ष्णकण्टके तथा ॥ ३१ ॥
तप्तद्रवे तप्तलोहे तप्तपाषाण एव च ।
प्रतप्तप्रतिमाश्लेषे यत्पूर्वपतनेऽपि च ॥ ३२ ॥
न दग्धो न च भग्नः स भुङ्‌क्ते सन्तापमेव च ।
कथितो देहवृत्तान्तः कारणं च यथागमम् ।
कुण्डानां लक्षणं सर्वं बोधाय कथयामि ते ॥ ३३ ॥


उरलेली नरककुंडे -

सावित्री म्हणाली, "हे महाउदार, हे वेदज्ञ, पुराण व इतिहास यांचे सार मला सांगा. कर्मनाशाचे मूलभूत मनुष्यास सुखावह, सर्वमंगल, भय-दुःख नाश करणारे, ज्यामुळे मनुष्यास नरक यातना भोगव्या लागत नाहीत असे ज्ञान सांगा. तसेच कुंडांचे आकार, कर्माचे फल, देह भस्म झाल्यावर स्वर्ग कसा मिळतो. ब्राह्मणदेह कोणता, याविषयी आपण मला विस्ताराने कथन करा."

धर्मराज म्हणाला, "हे वत्से, चार वेद, संहिता, पुराण, इतिहास, पंचरात्र इत्यादि भक्तीची उपासना सांगणार्‍या ग्रंथात, धर्मशास्त्रात सर्वांचे कल्याणमय व मंगल असे सार सांगितले आहे. त्यात देवांची सेवा करण्याबद्दलच प्रतिपादन केले आहे. देवभक्तीमुळे जन्म, मृत्यू, जरा, व्याधी वगैरेंचा नाश सहज होतो. त्यामुळे कर्मनाश होऊन मुक्ती मिळते. हरिभक्तांना हरिपदाची प्राप्ती होते.

कुंडांचे रक्षण यमदूत करीत असतात. पाच देवांच्या उपासकांना कुंडांचे दर्शनसुद्धा होत नाही. देवीभक्तीरहित असलेले मात्र तेथे जातातच. हरीची उपासना करणारे, त्याचे ध्यान करणारे असे महाघोर अशा माझ्या संयमिनी नगरीकडे येत नाहीत. शुद्ध आचरणाचे ब्राह्मणांना यमलोक प्राप्त होत नाही. देवीच्या सेवेने मोक्षच मिळतो.
स्वधर्मतत्पर असणारा पुरुष माझ्या दूतांना दिसतसुद्धा नाही. सर्प जसे गरुडास भितात तसे माझे दूत देवीच्या उपासकांना भितात. हरिदास सोडून बाकीचे सर्व माझ्या नगरात येतात. कृष्णोपासकांना माझे दूत घाबरतात. देवीच्या उपासकाचे नाव चुकून जरी चित्रगुप्ताने आपल्या वहीत लिहिले तरी तो भयाकुल होऊन सोडून देतो. त्याच्या सामान्य स्पर्शानेही पापे नष्ट होतात. ते हजारो कुलांना पवित्र करतात. त्यांना मोहसुद्धा घाबरतो. काम, लोभ त्यांना सोडून जातात. त्यांच्यापुढे मृत्यु मृत होतो. रोग, जरापण, शोक, भय, काल, अशुभत्त्व, कर्म वगैरे सर्व काही त्यांच्या बाबतीत नष्ट होतात. त्यांना माझ्याकडून पीडा प्राप्त होत नाही. पृथ्वी, वायु, आकाश, तेज, उदक ही पंचमहाभूते आहेत. शरीरदेहाचे हे बी आहे. तो कृत्रिम देह नाशवंत आहे. देह भस्म झाल्यावर कर्माप्रमाणे, अंगठयाएवढा जीव, भोग भोगण्यासाठी शरीर धारण करतो. तो देह यमाच्या सदनातील अग्नीतही जळून भस्म होत नाही. तो उदकात बुडून नाश पावत नाही. शस्त्राने, बलाने, तप्त द्रवाने, तप्त पाषाणाने त्याचा नाश होत नाही. तप्त मुर्तीला आलिंगन देऊन अथवा उंच कडयावरून पडूनही तो भग्न होत नाही.

कारण त्याला कर्माप्रमाणे सर्व संताप भोगावे लागतात. देहाच्या वृत्तांताचे कारण सांगितले आहे. आता तुला कुंडांचे लक्षण सांगतो.


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे
नारायणनारदसंवादे देवपूजनात् सर्वारिष्टनिवृत्तिवर्णनं नाम षट्‌त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥

अध्याय छत्तिसावा समाप्त

GO TOP