श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
नवमः स्कन्धः
द्वात्रिंशोऽध्यायः


सावित्र्युपाख्याने कुण्डसंख्यानिरूपणम्

श्रीनारायण उवाच
मायाबीजं महामन्त्रं प्रदत्त्वा विधिपूर्वकम् ।
कर्माशुभविपाकं च तामुवाच रवेः सुतः ॥ १ ॥
धर्मराज उवाच
शुभकर्मविपाकान्न नरकं याति मानवः ।
कर्माशुभविपाकं च कथयामि निशामय ॥ २ ॥
नानापुराणभेदेन नामभेदेन भामिनि ।
नानाप्रकारं स्वर्गं च याति जीवः स्वकर्मभिः ॥ ३ ॥
शुभकर्मविपाकान्न नरकं याति कर्मभिः ।
कुकर्मणा च नरकं याति नानाविधं नरः ॥ ४ ॥
नरकाणां च कुण्डानि सन्ति नानाविधानि च ।
नानाशास्त्रप्रमाणेन कर्मभेदेन यानि च ॥ ५ ॥
विस्तृतानि च गर्तानि क्लेशदानि च दुःखिनाम् ।
भयङ्‌कराणि घोराणि हे वत्से कुत्सितानि च ॥ ६ ॥
षडशीति च कुण्डानि एवमन्यानि सन्ति च ।
निबोध तेषां नामानि प्रसिद्धानि श्रुतौ सति ॥ ७ ॥
वह्निकुण्डं तप्तकुण्डं क्षारकुण्डं भयानकम् ।
विट्कुण्डं मूत्रकुण्डं च श्लेष्मकुण्डं च दुःसहम् ॥ ८ ॥
गरकुण्डं दूषिकुण्डं वसाकुण्डं तथैव च ।
शुक्रकुण्डमसुक्कुण्डमश्रुकुण्डं च कुत्सितम् ॥ ९ ॥
कुण्डं गात्रमलानां च कर्णविट्कुण्डमेव च ।
मज्जाकुण्डं मांसकुण्डं नक्रकुण्डं च दुस्तरम् ॥ १० ॥
लोमकुण्डं केशकुण्डमस्थिकुण्डं च दुस्तरम् ।
ताम्रकुण्डं लोहकुण्डं प्रतप्तं क्लेशदं महत् ॥ ११ ॥
चर्मकुण्डं तप्तसुराकुण्डं च परिकीर्तितम् ।
तीक्ष्णकण्टककुण्डं च विषोदं विषकुण्डकम् ॥ १२ ॥
प्रतप्तकुण्डं तैलस्य कुन्तकुण्डं च दुर्वहम् ।
कृमिकुण्डं पूयकुण्डं सर्पकुण्डं दुरन्तकम् ॥ १३ ॥
मशकुण्डं दंशकुण्डं भीमं गरलकुण्डकम् ।
कुण्डं च वज्रदंष्ट्राणां वृश्चिकानां च सुव्रते ॥ १४ ॥
शरकुण्डं शूलकुण्डं खड्गकुण्डं च भीषणम् ।
गोलकुण्डं नक्रकुण्डं काककुण्डं शुचास्पदम् ॥ १५ ॥
मन्थानकुण्डं बीजकुण्डं वज्रकुण्डं च दुःसहम् ।
तप्तपाषाणकुण्डं च तीक्ष्णपाषाणकुण्डकम् ॥ १६ ॥
लालाकुण्डं मसीकुण्डं चूर्णकुण्डं तथैव च ।
चक्रकुण्डं वक्रकुण्डं कूर्मकुण्डं महोल्बणम् ॥ १७ ॥
ज्वालाकुण्डं भस्मकुण्डं दग्धकुण्डं शुचिस्मिते ।
तप्तसूचीमसिपत्रं क्षुरधारं सूचीमुखम् ॥ १८ ॥
गोकामुख नक्रमुखं गजदंशं च गोमुखम् ।
कुम्भीपाकं कालसूत्रं मत्स्योदं कृमितन्तुकम् ॥ १९ ॥
पांसुभोज्यं पाशवेष्टं शूलप्रोतं प्रकम्पनम् ।
उल्कामुखमन्धकूपं वेधनं ताडनं तथा ॥ २० ॥
जालरन्ध्रं देहचूर्णं दलनं शोषणं कषम् ।
शूर्पं ज्वालामुखं चैव धूमान्धं नागवेष्टनम् ॥ २१ ॥
कुण्डान्येतानि सावित्रि पापिनां क्लेशदानि च ।
नियुतैः किङ्‌करगणै रक्षितानि च सन्ततम् ॥ २२ ॥
दण्डहस्तैः पाशहस्तैर्मदमत्तैर्भयङ्‌करैः ।
शक्तिहस्तैर्गदाहस्तैरसिहस्तैः सुदारुणैः ॥ २३ ॥
तमोयुक्तैर्दयाहीनैर्निवार्यैश्च न सर्वतः ।
तेजस्विभिश्च निःशङ्‌कैराताम्रपिङ्‌गलोचनैः ॥ २४ ॥
योगयुक्तैः सिद्धियुक्तैर्नानारूपधरैर्भटैः ।
आसन्नमृत्युभिर्दृष्टैः पापिभिः सर्वजीविभिः ॥ २५ ॥
स्वकर्मनिरतैः सर्वैः शाक्तैः सौरैश्च गाणपैः ।
अदृश्यैः पुण्यकृद्‌‍भिश्च सिद्धैर्योगिभिरेव च ॥ २६ ॥
स्वधर्मनिरतैर्वापि विततैर्वा स्वतन्त्रकैः ।
बलवद्‌‍भिश्च निःशङ्‌कैः स्वप्नदृष्टैश्च वैष्णवैः ॥ २७ ॥
एतत्ते कथितं साध्वि कुण्डसंख्यानिरूपणम् ।
येषां निवासो यत्कुण्डे निबोध कथयामि ते ॥ २८ ॥


नरककुंडांची माहिती -

धर्मराजाने सावित्रीला विधीपूर्वक मायाबीज मंत्राचा उपदेश दिला व अशुभ कर्माचे फल तिला निवेदन केले. धर्मराज म्हणाला, "शुभ कर्मांमुळे मानवाला नरक प्राप्त होत नाही. आता अशुभ कर्माचे फल सांगतो. हे भामिनी, विविध पुराणांमुळे नामभेद होतात. जीव आपल्या कर्मपरत्त्वे निरनिराळ्या स्वर्गास जातो. वाईट कर्मामुळे नरकाची प्राप्ती होते.

नरकाची विविध कुंडे आहेत. ती कर्मभेदाप्रमाणे विस्तृत व खोल आहेत. ती प्राण्यांना क्लेश देतात. ती घोर व निंद्य आहेत. त्यात शहाऐंशी उपकुंडे आहेत. आणखीही उपकुंडे आहेत.

वन्हीकुंड, तप्तकुंड, क्षारकुंड, वित्कुंड, मूत्रकुंड, श्लेष्मकुंड, गरकुंड, नेत्रांच्या पुवांचे कुंड, वसेचे कुंड, शुक्रकुंड, रक्तकुंड, निंद्य अश्रूंचे कुंड, लोहकुंड, चर्मकुंड, शरीरातील मलाचे कुंड, कानातील मलाचे कुंड, मज्जाकुंड, मांसकुंड, नरककुंड, लोमांचे कुंड, कशांचे कुंड, अस्थिकुंड, तप्त व क्लेशदायक अस्थि कुंड, ताम्रकुंड, तप्तसुरेचे कुंड अशी कुंडे सांगितली आहेत. तीक्ष्ण काटयांचे कुंड, विषकुंड, तप्त तेलाचे कुंड, विविध आयुधांचे कुंड, कृमीचे कुंड, पुवांचे कुंड, सर्पकुंड, मशकांचे कुंड, चिलटांचे कुंड, गरळाचे कुंड, वज्राप्रमाणे दाढा असलेल्या किडयांचे कुंड, विंचवांचे कुंड, बाणांचे कुंड, शूलांचे कुंड, खड्‌गांचे कुंड, गोलकुंड, नत्रकुंड, काककुंड, मंथन कुंड, बीजकुंड, वज्रकुंड, तप्त पाषाणांचे कुंड, तीक्ष्ण पाषाणांचे कुंड, लाळेचे कुंड, शाईचे कुंड, चूर्णांचे कुंड, चक्रकुंड, वक्रकुंड,
कूर्मकुंड, ज्वाला कुंड, भस्म कुंड, शुभ हास्य करणारे सतीकुंड, दग्ध कुंड ही कुंडे आहेत.

तसेच तप्तसूची, असिपत्र, क्षुरधारा ( वस्तर्‍याची धार), सूचिमुख, नक्रमुख, गोकामुख, गजदंश, गोमुख, कुंभीपाक, काळसूत्र, मत्स्योद, अरूंतुद, पांसुभोज्य, पारावेष्ट, शूलप्रोत, प्रकंपन, उल्कामुख, अंधकूप, वेधन, ताडन, जालरंध्र, देहचूर्ण, दलन, शोषण, कश, शूर्प ज्वालामुख, धूमांध, नागवेष्ट ही कुंडे आहेत.

हे सावित्री, ही कुंडे पाप्यांना क्लेश देणारी आहेत. अनेक सेवक त्यांचे रक्षण करतात. त्यांच्या हातात दंड, पाश असून ते मदमत्त झालेले असतात. ते भयंकर असून त्यांच्याजवळ शक्ती, गदा, तरवारी आहेत. ते तमोगुणयुक्त असून दयाशून्य आहेत. कोणत्याही उपायांनी त्यांचे निवारण करता येणार नाही.

ते विविध रूपे धारण करणारे शूर आहेत. ते मृत्यूसमयी प्राण्यांना दिसतात. ते फक्त पुण्यवान प्राण्यांना कधीही दिसत नाहीत. ते दूत स्वधर्मतत्पर, विशाल ज्ञानी, निःशंक, अदृश्य व विष्णुभक्त असतात. हे साध्वी, मी तुला कुंडांची संख्या सांगितली. आता कोणत्या कुंडात वास होतो हे मी तुला सांगतो.


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे
नारायणनारदसंवादे सावित्र्युपाख्याने कुण्डसंख्यानिरूपणं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥

अध्याय बत्तिसावा समाप्त

GO TOP