श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
नवमः स्कन्धः
विंशोऽध्यायः


शङ्‌खचूडेन सह देवानां सङ्ग्रामोद्योगवर्णनम्

श्रीनारायण उवाच
ब्रह्मा शिवं संनियोज्य संहारे दानवस्य च ।
जगाम स्वालयं तूर्णं यथास्थानं सुरोत्तमाः ॥ १ ॥
चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले मनोहरे ।
तत्र तस्थौ महादेवो देवविस्तारहेतवे ॥ २ ॥
दूतं कृत्वा चित्ररथं गन्धर्वेश्वरमीप्सितम् ।
शीघ्रं प्रस्थापयामास शङ्‌खचूडान्तिकं मुदा ॥ ३ ॥
सर्वेश्वराज्ञया शीघ्रं ययौ तन्नगरं परम् ।
महेन्द्रनगरोत्कृष्टं कुबेरभवनाधिकम् ॥ ४ ॥
पञ्चयोजनविस्तीर्णं दैर्घ्ये तद्‌ द्विगुणं भवेत् ।
स्फटिकाकारमणिभिर्निर्मितं यानवेष्टितम् ॥ ५ ॥
सप्तभिः परिखाभिश्च दुर्गमाभिः समन्वितम् ।
ज्वलदग्निनिभैः शश्वत्कल्पितं रत्‍नकोटिभिः ॥ ६ ॥
युक्तं च वीथीशतकैर्मणिवेदिविचित्रितैः ।
परितो वणिजां सौधैर्नानावस्तुविराजितैः ॥ ७ ॥
सिन्दूराकारमणिभिर्निर्मितैश्च विचित्रितैः ।
भूषितं भूषितैर्दिव्यैराश्रमैः शतकोटिभिः ॥ ८ ॥
गत्वा ददर्श तन्मध्ये शङ्‌खचूडालयं परम् ।
अतीव वलयाकारं यथा पूर्णेन्दुमण्डलम् ॥ ९ ॥
ज्वलदग्निशिखाक्ताभिः परिखाभिश्चतसृभिः ।
तद्दुर्गमं च शत्रूणामन्येषां सुगमं सुखम् ॥ १० ॥
अत्युच्चैर्गगनस्पर्शिमणिशृङ्‌गविराजितम् ।
राजितं द्वादशद्वारैर्द्वारपालसमन्वितम् ॥ ११ ॥
मणीन्द्रसारनिर्माणैः शोभितं लक्षमन्दिरैः ।
शोभितं रत्‍नसोपानै रत्‍नस्तम्भविराजितम् ॥ १२ ॥
तद्‌ दृष्ट्वा पुष्पदन्तोऽपि वरं द्वारं ददर्श सः ।
द्वारे नियुक्तं पुरुषं शूलहस्तं च सस्मितम् ॥ १३ ॥
तिष्ठन्तं पिङ्‌गलाक्षं च ताम्रवर्णं भयङ्‌करम् ।
कथयामास वृत्तान्तं जगाम तदनुज्ञया ॥ १४ ॥
अतिक्रम्य च तद्द्वारं जगामाभ्यन्तरं पुनः ।
न कोऽपि रक्षति श्रुत्वा दूतरूपं रणस्य च ॥ १५ ॥
गत्वा सोऽभ्यन्तरद्वारं द्वारपालमुवाच ह ।
रणस्य सर्ववृत्तान्तं विज्ञापयत माचिरम् ॥ १६ ॥
स च तं कथयित्वा च दूतो गन्तुमुवाच ह ।
स गत्वा शङ्‌खचूडं तं ददर्श सुमनोहरम् ॥ १७ ॥
राजमण्डलमध्यस्थं स्वर्णसिंहासने स्थितम् ।
मणीन्द्ररचितं दिव्यं रत्‍नदण्डसमन्वितम् ॥ १८ ॥
रत्‍नकृत्रिमपुष्पैश्च प्रशस्तैः शोभितं सदा ।
भृत्येन मस्तकन्यस्तं स्वर्णच्छत्रं मनोहरम् ॥ १९ ॥
सेवितं पार्षदगणै रुचिरैः श्वेतचामरैः ।
सुवेषं सुन्दरं रम्यं रत्‍नभूषणभूषितम् ॥ २० ॥
माल्येन लेपनं सूक्ष्मं सुवस्त्रं दधतं मुने ।
दानवेन्द्रैः परिवृतं सुवेषैश्च त्रिकोटिभिः ॥ २१ ॥
शतकोटिभिरन्यैश्च भ्रमद्‌भिरस्त्रपाणिभिः ।
एवंभूतञ्च तं दृष्ट्वा पुष्पदन्तः सविस्मयः ॥ २२ ॥
उवाच स च वृत्तान्तं यदुक्तं शङ्‌करेण च ।
पुष्पदन्त उवाच
राजेन्द्र शिवभृत्योऽहं पुष्पदन्ताभिधः प्रभो ॥ २३ ॥
यदुक्तं शङ्‌करेणैव तद्‌ ब्रवीमि निशामय ।
राज्यं देहि च देवानामधिकारं च साम्प्रतम् ॥ २४ ॥
देवाश्च शरणापन्ना देवेशं श्रीहरिं परम् ।
हरिर्दत्त्वास्य शूलं च तेन प्रस्थापितः शिवः ॥ २५ ॥
पुष्पभद्रानदीतीरे वटमूले त्रिलोचनः ।
विषयं देहि तेषां च युद्धं वा कुरु निश्चितम् ॥ २६ ॥
गत्वा वक्ष्यामि किं शम्भुमथ तद्वद मामपि ।
दूतस्य वचनं श्रुत्वा शङ्‌खचूडः प्रहस्य च ॥ २७ ॥
प्रभातेऽहं गमिष्यामि त्वं च गच्छेत्युवाच ह ।
स गत्वोवाच तं तूर्णं वटमूलस्थमीश्वरम् ॥ २८ ॥
शङ्‌खचूडस्य वचनं तदीयं तन्मुखोदितम् ।
एतस्मिन्नन्तरे स्कन्द आजगाम शिवान्तिकम् ॥ २९ ॥
वीरभद्रश्च नन्दी च महाकालः सुभद्रकः ।
विशालाक्षश्च बाणश्च पिङ्‌गलाक्षो विकम्पनः ॥ ३० ॥
विरूपो विकृतिश्चैव मणिभद्रश्च बाष्कलः ।
कपिलाख्यो दीर्घदंष्ट्रो विकटस्ताम्रलोचनः ॥ ३१ ॥
कालकण्ठो बलीभद्रः कालजिह्नः कुटीचरः ।
बलोन्मत्तो रणश्लाघी दुर्जयो दुर्गमस्तथा ॥ ३२ ॥
अष्टौ च भैरवा रौद्रा रुद्राश्चैकादश स्मृताः ।
वसवोऽष्टौ वासवश्च आदित्या द्वादश स्मृताः ॥ ३३ ॥
हुताशनश्च चन्द्रश्च विश्वकर्माश्विनौ च तौ ।
कुबेरश्च यमश्चैव जयन्तो नलकूबरः ॥ ३४ ॥
वायुश्च वरुणश्चैव बुधश्च मङ्‌गलस्तथा ।
धर्मश्च शनिरीशानः कामदेवश्च वीर्यवान् ॥ ३५ ॥
उग्रदंष्ट्रा चोग्रदण्डा कोटरा कैटभी तथा ।
स्वयं चाष्टभुजा देवी भद्रकाली भयङ्‌करी ॥ ३६ ॥
रत्‍नेन्द्रसारनिर्माणविमानोपरि संस्थिता ।
रक्तवस्त्रपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना ॥ ३७ ॥
नृत्यन्ती च हसन्ती च गायन्ती सुस्वरं मुदा ।
अभयं ददाति भक्तेभ्योऽभया सा च भयं रिपुम् ॥ ३८ ॥
बिभ्रती विकटां जिह्वां सुलोलां योजनायताम् ।
शङ्‌खचक्रगदापद्मखड्गचर्मधनुःशरान् ॥ ३९ ॥
खर्परं वर्तुलाकारं गम्भीरं योजनायतम् ।
त्रिशूलं गगनस्पर्शि शक्तिं च योजनायताम् ॥ ४० ॥
मुद्‌गरं मुसलं वज्रं खेटं फलकमुज्ज्वलम् ।
वैष्णवास्त्रं वारुणास्त्रं वाह्नेयं नागपाशकम् ॥ ४१ ॥
नारायणास्त्रं गान्धर्वं ब्रह्मास्त्रं गारुडं तथा ।
पर्जन्यास्त्रं पाशुपतं जृम्भणास्त्रं च पार्वतम् ॥ ४२ ॥
माहेश्वरास्त्रं वायव्यं दण्डं सम्मोहनं तथा ।
अव्यर्थमस्त्रकं दिव्यं दिव्यास्त्रशतकं परम् ॥ ४३ ॥
आगत्य तत्र तस्थौ च योगिनीनां त्रिकोटिभिः ।
सार्धं च डाकिनीनां च विकटानां त्रिकोटिभिः ॥ ४४ ॥
भूतप्रेतपिशाचाश्च कूष्माण्डा ब्रह्मराक्षसाः ।
वेताला राक्षसाश्चैव यक्षाश्चैव तु किन्नराः ॥ ४५ ॥
ताभिश्चैव सह स्कन्दः प्रणम्य चन्द्रशेखरम् ।
पितुः पार्श्वे सहायार्थं समुवास तदाज्ञया ॥ ४६ ॥
अथ दूते गते तत्र शङ्‌खचूडः प्रतापवान् ।
उवाच तुलसीं वार्तां गत्वाभ्यन्तरमेव च ॥ ४७ ॥
रणवार्तां च सा श्रुत्वा शुष्ककण्ठोष्ठतालुका ।
उवाच मधुरं साध्वी हृदयेन विदूयता ॥ ४८ ॥
तुलस्युवाच
हे प्राणबन्धो हे नाथ तिष्ठ मे वक्षसि क्षणम् ।
हे प्राणाधिष्ठातृदेव रक्ष मे जीवितं क्षणम् ॥ ४९ ॥
भुंक्ष्व जन्म समासाद्य यन्मे मनसि वाञ्छितम् ।
पश्यामि त्वां क्षणं किञ्चिल्लोचनाभ्यां च सादरम् ॥ ५० ॥
आन्दोलयन्ते प्राणा मे मनो दग्धं च सन्ततम् ।
दुःस्वप्नश्च मया दृष्टश्चाद्यैव चरमे निशि ॥ ५१ ॥
तुलसीवचनं श्रुत्वा भुक्त्वा पीत्वा नृपेश्वर ।
उवाच वचनं प्राज्ञो हितं सत्यं यथोचितम् ॥ ५२ ॥
शंखचूड उवाच
कालेन योजितं सर्वं कर्मभोगनिबन्धनम् ।
शुभं हर्षः सुखं दुःखं भयं शोकश्च मङ्‌गलम् ॥ ५३ ॥
काले भवन्ति वृक्षाश्च स्कन्धवन्तश्च कालतः ।
क्रमेण पुष्पवन्तश्च फलवन्तश्च कालतः ॥ ५४ ॥
तेषां फलानि पक्वानि प्रभवन्त्येव कालतः ।
ते सर्वे फलिताः काले पातं यान्ति च कालतः ॥ ५५ ॥
काले भवन्ति विश्वानि काले नश्यन्ति सुन्दरि ।
कालात्स्रष्टा च सृजति पाता पाति च कालतः ॥ ५६ ॥
संहर्ता संहरेत्काले क्रमेण सञ्चरन्ति ते ।
ब्रह्मविष्णुशिवादीनामीश्वरः प्रकृतिः परा ॥ ५७ ॥
स्रष्टा पाता च संहर्ता स चात्मा कालनर्तकः ।
काले स एव प्रकृतिं स्वाभिन्नां स्वेच्छया प्रभुः ॥ ५८ ॥
निर्माय कृतवान्सर्वान्विश्वस्थांश्च चराचरान् ।
सर्वेशः सर्वरूपश्च सर्वात्मा परमेश्वरः ॥ ५९ ॥
जनं जनेन जनिता जनं पाति जनेन यः ।
जनं जनेन हरते तं देवं भज साम्प्रतम् ॥ ६० ॥
यस्याज्ञया वाति वातः शीघ्रगामी च साम्प्रतम् ।
यस्याज्ञया च तपनस्तपत्येव यथाक्षणम् ॥ ६१ ॥
यथाक्षणं वर्षतीन्द्रो मृत्युश्चरति जन्तुषु ।
यथाक्षणं दहत्यग्निश्चन्द्रो भ्रमति शीतवान् ॥ ६२ ॥
मृत्योर्मृत्युं कालकालं यमस्य च यमं परम् ।
विभुं स्रष्टुश्च स्रष्टारं मातुश्च मातृकं भवे ॥ ६३ ॥
संहर्तारं च संहर्तुस्तं देवं शरणं व्रज ।
को वा बन्धुश्च केषां वा सर्वबन्धुं भज प्रिये ॥ ६४ ॥
अहं को वा च त्वं का वा विधिना योजितः पुरा ।
त्वया सार्धं कर्मणा च पुनस्तेन वियोजितः ॥ ६५ ॥
अज्ञानी कातरः शोके विपत्तौ न च पण्डितः ।
सुखे दुःखे भ्रमत्येव कालनेमिक्रमेण च ॥ ६६ ॥
नारायणं तं सर्वेशं कान्तं यास्यसि निश्चितम् ।
तपः कृतं यदर्थं च पुरा बदरिकाश्रमे ॥ ६७ ॥
मया त्वं तपसा लब्धा ब्रह्मणस्तु वरेण च ।
हर्यर्थे यत्तव तपो हरिं प्राप्स्यसि कामिनि ॥ ६८ ॥
वृन्दावने च गोविन्दं गोलोके त्वं लभिष्यसि ।
अहं यास्यामि तल्लोकं तनुं त्यक्त्वा च दानवीम् ॥ ६९ ॥
तत्र द्रक्ष्यसि मां त्वं च द्रक्ष्यामि त्वां च साम्प्रतम् ।
अगमं राधिकाशापाद्‍भारतं च सुदुर्लभम् ॥ ७० ॥
पुनर्यास्यामि तत्रैव कः शोको मे शृणु प्रिये ।
त्वं च देहं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय च ॥ ७१ ॥
तत्कालं प्राप्स्यसि हरिं मा कान्ते कातरा भव ।
इत्युक्त्वा च दिनान्ते च तया सार्धं मनोहरम् ॥ ७२ ॥
सुष्वाप शोभने तल्पे पुष्पचन्दनचर्चिते ।
नानाप्रकारविभवं चकार रत्‍नमन्दिरे ॥ ७३ ॥
रत्‍नप्रदीपसंयुक्ते स्त्रीरत्‍नं प्राप्य सुन्दरीम् ।
निनाय रजनीं राजा क्रीडाकौतुकमङ्‌गलैः ॥ ७४ ॥
कृत्वा वक्षसि तां कान्तां रुदतीमतिदुःखिताम् ।
कृशोदरीं निराहारां निमग्नां शोकसागरे ॥ ७५ ॥
पुनस्तां बोधयामास दिव्यज्ञानेन ज्ञानवित् ।
पुरा कृष्णेन यद्दत्तं भाण्डीरे तत्त्वमुत्तमम् ॥ ७६ ॥
स च तस्यै ददौ सर्वं सर्वशोकहरं परम् ।
ज्ञानं सम्प्राप्य सा देवी प्रसन्नवदनेक्षणा ॥ ७७ ॥
क्रीडां चकार हर्षेण सर्वं मत्वेति नश्वरम् ।
तौ दम्पती च क्रीडन्तौ निमग्नौ सुखसागरे ॥ ७८ ॥
पुलकाञ्चितसर्वाङ्‌गौ मूर्च्छितौ निर्जने मुने ।
अङ्‌गप्रत्यङ्‌गसंयुक्तौ सुप्रीतौ सुरतोत्सुको ॥ ७९ ॥
एकाङ्‌गौ च तथा तौ द्वौ चार्धनारीश्वरो यथा ।
प्राणेश्वरं च तुलसी मेने प्राणाधिकं परम् ॥ ८० ॥
प्राणाधिकां च तां मेने राजा प्राणेश्वरीं सतीम् ।
तौ स्थितौ सुखसुप्तौ च तन्द्रितौ सुन्दरौ समौ ॥ ८१ ॥
सुवेषौ सुखसम्भोगादचेष्टौ सुमनोहरौ ।
क्षणं सुचेतनौ तौ च कथयन्तौ रसाश्रयात् ॥ ८२ ॥
कथां मनोरमां दिव्यां हसन्तौ च क्षणं पुनः ।
क्षणं च केलिसंयुक्तौ रसभावसमन्वितौ ॥ ८३ ॥
सुरते विरतिर्नास्ति तौ तद्विषयपण्डितौ ।
सततं जययुक्तौ द्वौ क्षणं नैव पराजितौ ॥ ८४ ॥


देवांशी युद्ध -

श्रीनारायण मुनी म्हणाले, "हे नारदा, दानवांचा संहार करण्यासाठी शंकराला प्रवृत्त केल्यावर सर्व देव आपापल्या स्थानी गेले. चंद्रभागेच्या तीरावर सुंदर वटवृक्षाखाली महादेव देवांच्या विस्तारासाठी बसले. आपला आवडता गंधर्व चित्ररथ यास त्यांनी शंखचूडाकडे पाठविले. तो दूत सत्वर शंखचूडाच्या नगरास गेला." ते नगर कुबेर व महेंद्र यांच्या स्थानांहूनही उत्तम होते तसेच ते पाच योजने विस्तीर्ण व तितकेच लांब-रुंद होते. स्फटिक मण्यांनी ते परिवेष्टित होते. त्यात सुंदर याने होती. सभोवती दुर्गम खंदक होते. तप्त अग्नीप्रमाणे तेथे कोटयावधी नक्षत्रे होती. त्यात विस्तीर्ण चौक होते. ते नाना वस्तूंनी विराजित होते. वैश्यांचे पुष्कळ वाडे तेथे होते. सुशोभित असे कोटयावधी आश्रम त्यात होते. शंकराच्या दूताने शंखचूडाचे उत्कृष्ट गृह अवलोकन केले. ते अत्युत्कृष्ट मण्यांनी सुशोभित केले होते. त्याला बारा द्वारे होती. रत्नांच्या पायर्‍या होत्या. सुवर्णाचे रत्नजडित खांब होते. पुष्पदंताचे मुख्य द्वार होते. द्वारपालाच्या हातात शूल होता. तो पिंगट नेत्रांचा, ताम्रवर्णाचा द्वारपाल स्मितयुक्त चेहर्‍याने उभा होता.

गंधर्व त्या द्वारपालाला सर्व वृत्तांत सांगून आत गेले, तेव्हा दूताला कुणीही अडवीत नाही असे त्यांना समजले. आतल्या द्वारपालाकडून त्याने शंखचूडास निरोप पाठविला. त्याचे उत्तर आल्यावर शिवदूत राजसभेत गेला. तेथे रत्नमय अशा सुवर्णासनावर शंखचूड बसला होता. रत्नमाला व पुष्पे त्याने परिधान केली होती. सुवर्णाचे मनोहर छत्र सेवकाने राजाच्या मस्तकावर धरले होते. बलाढय असे तीन कोटी दानव त्याच्या समोर होते. सशस्त्र शंभर कोटी सभोवार फिरत होते. त्याला पाहून पुष्पदंत गंधर्व स्तिमित झाला. शंकराचा निरोप त्याने राजाला कथन केला. पुष्पदंत म्हणाला, "हे प्रभो, हे राजेश्वरा, देवांचे राज्य व अधिकार त्यांना परत दे. कारण सर्व देव त्या श्रीहरीला शरण गेले आहेत. श्रीहरीने शूल देऊन शंकराला पाठवले आहे. तो त्रिनेत्र, पुष्पभद्रा नावाच्या नदीच्या तीरावर एका वटवृक्षाखाली येऊन थांबला आहे. म्हणून तू देवांचा अधिकार व प्रदेश परत देऊन टाक, अथवा युद्धास तयार हो."

हे ऐकून शंखचूडाने हास्य केले. तो म्हणाला, हे दूता, तू जा. मी सकाळी तिकडे जाईन." पुष्पदंताने त्याचा प्रति निरोप शंकरास निवेदन केला. त्यावेळी वीरभद्र, नंद, सुभद्रक, विशालाक्ष, बाण, पिंगलाक्ष, निकंदन, विरूप, विकृती, मणिभद्र, बाष्कल, कपिल, दीर्घद्रष्ट्र, विकट, ताम्रलोचन, कालकंठ, बलिभद्र, कालजिव्ह, कुटीचर, बलोन्मत्त, रणश्लाघी, दुर्जय, दुर्गम, आठ भैरव, रुद्र, आठ वसू, इंद्र, बारा आदित्य, अग्नी, चंद्र, विश्वधर्मा, अश्विनीकुमार, कुबेर, यम, जयंत, नल, वायू वरुण, बुध, मंगळ, धर्म, ईशान, कामदेव हे सर्वजण स्कंदाबरोबर तेथे आले.

उग्रद्रष्ट्रा, उग्रचंडा, कोटरा, कैटभी, अष्टभुजा व महाभयंकर अशी भद्रकाली देवी स्वतः तेथे आली. ती उत्तम विमानातून आली होती. तिने रक्तवस्त्रे परिधान केली होती. ती लाल पुष्पे ल्याली होती. तिने चंदन चर्चिले होते. नृत्य, गायन व हास्य करणारी अशी देवी सर्व भक्तांना अभय देणारी आहे. पण ती शत्रूंना भीति उत्पन्न करते.
तिचा देह अनेक योजने दीर्घ होता. तिची जिव्हा विक्राळ होती. शंख, चक्र, गदा, पद्म, खड्‌ग, चर्म, धनुष्य, बाण, त्रिशुल, भयंकर वर्तुलाकार खापर, प्रचंड शक्ती, मुद्‍गर, मुसल, वज्र, खेर, उज्वल फलक ढाल, वैष्णवास्त्र, वरुणास्त्र, अग्न्यस्त्र, नागपाश, नारायणास्त्र वगैरे आयुधे तिच्याजवळ होतीच.

तिच्याबरोबर तीन कोटी योगिनी व तीन कोटी विक्राळ डाकिनी होत्या. तिने इतरही शंभर दिव्य अस्त्रे आणली होती. गंधर्वास्त्र, ब्रह्मास्त्र, गरुडास्त्र, पर्जन्यास्त्र, पाशुपतास्त्र, जृभंणास्त्र, पर्वतास्त्र, माहेश्वरास्त्र, वायव्यास्त्र, दंड व संमोहनास्त्र तसेच सर्वोत्तम असे अव्यर्थ नावाचे अस्त्रही तिने धारण केले होते.

भूते, प्रेते, पिशाच्चे, कुष्मांड, ब्रह्मराक्षस, वेताळ राक्षस, यक्ष, किन्नर इत्यादींना स्कंदाने तेथे आणले आणि प्रणाम करून तो शिवाजवळ उभा राहिला.

इकडे दूताला परत पाठवल्यावर शंखचूडाने तुलसीला सर्व वृत्तांत सांगितला. रणाची वार्ता ऐकून तिचा कंठ, ओठ, तालू शुष्क झाली. ती दुःखी झाली. मधुर अंतःकरणाने ती म्हणाली, "हे प्राणबंधो, हे नाथ, एक क्षणभर आपण माझ्या हृदयी रहा. हे मत्प्राण आधारभूत देवा, एक क्षण माझ्या जीविताचे रक्षण करा. हा जन्म प्राप्त झाला आहे तेव्हा सर्व मनोरथ पूर्ण करून घेते. माझे प्राण कासावीस होऊ लागले आहेत. मी आज पहाटे दुस्वप्न पाहिले."

तिचे बोलणे ऐकून तो महाबुद्धी राजेश्वर हितावह असे धीरोदत्त शब्द बोलला. तो म्हणाला, "कर्म, भोग, शुभ, हर्ष, सुख, दुःख, भय, शोक, मंगल वगैरे कालाने अगोदरच योजून ठेवले आहेत. कालामुळेच बियांचे वृक्ष होतात व फले-फुले यांनी ते पूर्ण होतात. हे सुंदरी, कालामुळेच स्रष्टा जगात निर्माण करतो. कालामुळेच पालन व लय होत असतो म्हणून काल हाच सर्वांचे कारण आहे. म्हणून तू संहार करणार्‍या शंकराला शरण जा.

खरोखर या जगात कोण कुणाचा बंधू ? तू सर्व बंधूंची भक्ती कर. केवळ विधीमुळे तुझा माझा संबंध आला. अज्ञानी पुरुष दुःखाचे वेळी भयभीत होतो, पण पूर्ण ज्ञान झालेला भीत नाही. तू अखेरीस त्या सर्वेश्वर नारायणाची पत्नी होशील कारण तू हरीसाठी तप केलेस. तुझे मनोरथ पूर्ण होतील. राधेच्या शापामुळे आपण या ठिकाणी आलो." असे सांगून त्यांनी त्या दिवशीची रात्र शृंगारपूर्वक भोग घेण्यात व्यतीत केली. शेवटी शृंगाराच्या अतिरेकाने ती दोघेही मूर्च्छित पडली.

दोघांची शरीरे एकरूप झाली होती. दोघेही सुखाने अळसावले होते. दोघांनाही एकमेक प्राणाहून प्रिय होते. उत्तम भोग भोगल्याने शेवटी त्यांची हालचाल बंद झाली. ती दोघेही निश्चष्ट पडली. बर्‍याच वेळाने ते शुद्धीवर आले. एकमेकांशी प्रेमाचा संवाद करू लागले. पुन्हा ते क्रीडायुक्त झाले. सुरताविषयी त्यांची तृप्ती झाली नाही. दोघेही या विषयात निपुण होते, म्हणून दोघेही विजयी झाले.


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे
नारायणनारदसंवादे शङ्‌खचूडेन सह देवानां सङ्ग्रामोद्योगवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥

अध्याय विसावा समाप्त

GO TOP