श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
नवमः स्कन्धः
एकोनविंशोऽध्यायः


शङ्‌खचूडेन सह तुलसीसङ्‌गमवर्णनम्

नारद उवाच
विचित्रमिदमाख्यानं भवता समुदाहृतम् ।
श्रुतेन येन मे तृप्तिर्न कदापि हि जायते ॥ १ ॥
ततः परं तु यज्जातं तत्त्वं वद महामते ।
श्रीनारायण उवाच
इत्येवमाशिषं दत्त्वा स्वालयं च ययौ विधिः ॥ २ ॥
गान्धर्वेण विवाहेन जगृहे तां च दानवः ।
स्वर्गे दुन्दुभिवाद्यं च पुष्पवृष्टिर्बभूव ह ॥ ३ ॥
स रेमे रामया सार्धं वासगेहे मनोरमे ।
मूर्च्छां सा प्राप तुलसी नवसङ्‌गमसङ्‌गता ॥ ४ ॥
निमग्ना निर्जले साध्वी सम्भोगसुखसागरे ।
चतुःषष्टिकलामानं चतुःषष्टिविधं सुखम् ॥ ५ ॥
कामशास्त्रे यन्निरुक्तं रसिकानां यथेप्सितम् ।
अङ्‌गप्रत्यङ्‌गसंश्लेषपूर्वकं स्त्रीमनोहरम् ॥ ६ ॥
तत्सर्वं रसशृङ्‌गारं चकार रसिकेश्वरः ।
अतीव रम्यदेशे च सर्वजन्तुविवर्जिते ॥ ७ ॥
पुष्पचन्दनतल्पे च पुष्पचन्दनवायुना ।
पुष्पोद्याने नदीतीरे पुष्पचन्दनचर्चिते ॥ ८ ॥
गहीत्वा रसिको रासे पुष्पचन्दनचर्चिताम् ।
भूषितो भूषणेनैव रत्‍नभूषणभूषिताम् ॥ ९ ॥
सुरते विरतिर्नास्ति तयोः सुरतिविज्ञयोः ।
जहार मानसं भर्तुर्लोलया लीलया सती ॥ १० ॥
चेतनां रसिकायाश्च जहार रसभाववित् ।
वक्षसश्चन्दनं राज्ञस्तिलकं विजहार सा ॥ ११ ॥
स च जहार तस्याश्च सिन्दूरं बिन्दुपत्रकम् ।
तद्वक्षस्युरोजे च नखरेखां ददौ मुदा ॥ १२ ॥
सा ददौ तद्वामपार्श्वे करभूषणलक्षणम् ।
राजा तदोष्ठपुटके ददौ रदनदंशनम् ॥ १३ ॥
तद्‌गण्डयुगले सा च प्रददौ तच्चतुर्गुणम् ।
आलिङ्‌गनं चुम्बनं च जङ्‌घादिमर्दनं तथा ॥ १४ ॥
एवं परस्परं क्रीडां चक्रतुस्तौ विजानतौ ।
सुरते विरते तौ च समुत्थाय परस्परम् ॥ १५ ॥
सुवेषं चक्रतुस्तत्र यद्यन्मनसि वाञ्छितम् ।
चन्दनैः कुङ्‌कुमारक्तैः सा तस्य तिलकं ददौ ॥ १६ ॥
सर्वाङ्‌गे सुन्दरे रम्ये चकार चानुलेपनम् ।
सुवासं चैव ताम्बूलं वह्निशुद्धे च वाससी ॥ १७ ॥
पारिजातस्य कुसुमं जरारोगहरं परम् ।
अमूल्यरत्‍ननिर्माणमङ्‌गुलीयकमुत्तमम् ॥ १८ ॥
सुन्दरं च मणिवरं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ।
दासी तवाहमित्येवं समुच्चार्य पुनः पुनः ॥ १९ ॥
ननाम परया भक्त्या स्वामिनं गुणशालिनम् ।
सस्मिता तन्मुखाम्भोजं लोचनाभ्यां पुनः पुनः ॥ २० ॥
निमेषरहिताभ्यां चाप्यपश्यत्कामसुन्दरम् ।
स च तां च समाकृष्य चकार वक्षसि प्रियाम् ॥ २१ ॥
सस्मितं वाससाच्छन्नं ददर्श मुखपङ्‌कजम् ।
चुचुम्ब कठिने गण्डे बिम्बोष्ठौ पुनरेव च ॥ २२ ॥
ददौ तस्यै वस्त्रयुग्मं वरुणादाहृतं च यत् ।
तदाहृतां रत्‍नमालां त्रिषु लोकेषु दुर्लभाम् ॥ २३ ॥
ददौ मञ्जीरयुग्मं च स्वाहाया आहृतं च यत् ।
केयूरयुग्मं छायाया रोहिण्याश्चैव कुण्डलम् ॥ २४ ॥
अङ्‌गुलीयकरत्‍नानि रत्याश्च करभूषणम् ।
शङ्‌खं च रुचिरं चित्रं यद्दत्तं विश्वकर्मणा ॥ २५ ॥
विचित्रपद्मकश्रेणीं शय्यां चापि सुदुर्लभाम् ।
भूषणानि च दत्त्वा स भूपो हासं चकार ह ॥ २६ ॥
निर्ममे कबरीभारे तस्या माङ्‌गल्यभूषणम् ।
सुचित्रं पत्रकं गण्डमण्डलेऽस्याः समं तथा ॥ २७ ॥
चन्द्रलेखात्रिभिर्युक्तं चन्दनेन सुगन्धिना ।
परीतं परितश्चित्रैः सार्धं कुङ्‌कुमबिन्दुभिः ॥ २८ ॥
ज्वलत्प्रदीपाकारं च सिन्दूरतिलकं ददौ ।
तत्पादपद्मयुगले स्थलपद्मविनिन्दिते ॥ २९ ॥
चित्रालक्तकरागं च नखरेषु ददौ मुदा ।
स्ववक्षसि मुहुर्न्यस्य सरागं चरणाम्बुजम् ॥ ३० ॥
हे देवि तव दासोऽहमित्युच्चार्य पुनः पुनः ।
रत्‍नभूषितहस्तेन तां च कृत्वा स्ववक्षसि ॥ ३१ ॥
तपोवनं परित्यज्य राजा स्थानान्तरं ययौ ।
मलये देवनिलये शैले शैले तपोवने ॥ ३२ ॥
स्थाने स्थानेऽतिरम्ये च पुष्पोद्याने च निर्जने ।
कन्दरे कन्दरे सिन्धुतीरे चैवातिसुन्दरे ॥ ३३ ॥
पुष्पभद्रानदीतीरे नीरवातमनोहरे ।
पुलिने पुलिने दिव्ये नद्यां नद्यां नदे नदे ॥ ३४ ॥
मधौ मधुकराणां च मधुरध्वनिनादिते ।
विस्पन्दने सुरसने नन्दने गन्धमादने ॥ ३५ ॥
देवोद्याने नन्दने च चित्रचन्दनकानने ।
चम्पकानां केतकीनां माधवीनां च माधवे ॥ ३६ ॥
कुन्दानां मालतीनां च कुमुदाम्भोजकानने ।
कल्पवृक्षे कल्पवृक्षे पारिजातवने वने ॥ ३७ ॥
निर्जने काञ्चने स्थाने धन्ये काञ्चनपर्वते ।
काञ्चीवने किञ्जलके कञ्चुके काञ्चनाकरे ॥ ३८ ॥
पुष्पचन्दनतल्पेषु पुंस्कोकिलरुतश्रुते ।
पुष्पचन्दनसंयुक्तः पुष्पचन्दनवायुना ॥ ३९ ॥
कामुक्या कामुकः कामात्स रेमे रामया सह ।
न हि तृप्तो दानवेन्द्रस्तृप्तिं नैव जगाम सा ॥ ४० ॥
हविषा कृष्णवर्त्मेव ववृधे मदनस्तयोः ।
तया सह समागत्य स्वाश्रमं दानवस्ततः ॥ ४१ ॥
रम्यं क्रीडालयं गत्वा विजहार पुनः पुनः ।
एवं स बुभुजे राज्यं शङ्‌खचूडः प्रतापवान् ॥ ४२ ॥
एकमन्वन्तरं पूर्णं राजराजेश्वरो महान् ।
देवानामसुराणां च दानवानां च सन्ततम् ॥ ४३ ॥
गन्धर्वाणां किन्नराणां राक्षसानां च शान्तिदः ।
हृताधिकारा देवाश्च चरन्ति भिक्षुका यथा ॥ ४४ ॥
ते सर्वेऽतिविषण्णाश्च प्रजग्मुर्ब्रह्मणः सभाम् ।
वृत्तान्तं कथयामासू रुरुदुश्च भृशं मुहुः ॥ ४५ ॥
तदा ब्रह्मा सुरैः सार्धं जगाम शङ्‌करालयम् ।
सर्वेशं कथयामास विधाता चन्द्रशेखरम् ॥ ४६ ॥
ब्रह्मा शिवश्च तैः सार्धं वैकुण्ठं च जगाम ह ।
दुर्लभं परमं धाम जरामृत्युहरं परम् ॥ ४७ ॥
सम्प्राप च वरं द्वारमाश्रमाणां हरेरहो ।
ददर्श द्वारपालांश्च रत्‍नसिंहासनस्थितान् ॥ ४८ ॥
शोभितान्पीतवस्त्रैश्च रत्‍नभूषणभूषितान् ।
वनमालान्वितान्सर्वान् श्यामसुन्दरविग्रहान् ॥ ४९ ॥
शङ्‌खचक्रगदापद्मधरांश्चैव चतुर्भुजान् ।
सस्मितान्स्मेरवक्त्रास्यान्पद्मनेत्रान्मनोहरान् ॥ ५० ॥
ब्रह्मा तान्कथयामास वृत्तान्तं गमनार्थकम् ।
तेऽनुज्ञां च ददुस्तस्मै प्रविवेश तदाज्ञया ॥ ५१ ॥
एवं षोडश द्वाराणि निरीक्ष्य कमलोद्‍भवः ।
देवैः सार्धं तानतीत्य प्रविवेश हरेः सभाम् ॥ ५२ ॥
देवर्षिभिः परिवृतां पार्षदैश्च चतुर्भुजैः ।
नारायणस्वरूपैश्च सर्वैः कौस्तुभभूषितैः ॥ ५३ ॥
नवेन्दुमण्डलाकारां चतुरस्रां मनोहराम् ।
मणीन्द्रहारनिर्माणां हीरासारसुशोभिताम् ॥ ५४ ॥
अमूल्यरत्‍नखचितां रचितां स्वेच्छया हरेः ।
माणिक्यमालाजालाभां मुक्तापङ्‌क्तिविभूषिताम् ॥ ५५ ॥
मण्डितां मण्डलाकारै रत्‍नदर्पणकोटिभिः ।
विचित्रैश्चित्ररेखाभिर्नानाचित्रविचित्रिताम् ॥ ५६ ॥
पद्मरागेन्द्ररचितां रुचिरां मणिपङ्‌कजैः ।
सोपानशतकैर्युक्तां स्यमन्तकविनिर्मितैः ॥ ५७ ॥
पट्टसूत्रग्रन्थियुक्तैश्चारुचन्दनपल्लवैः ।
इन्द्रनीलस्तम्भवर्यैर्वेष्टितां सुमनोहराम् ॥ ५८ ॥
सद्‌रत्‍नपूर्णकुम्भानां समूहैश्च समन्विताम् ।
पारिजातप्रसूनानां मालाजालैर्विराजिताम् ॥ ५९ ॥
कस्तूरीकुङ्‌कुमारक्तैः सुगन्धिचन्दनद्रुमैः ।
सुसंस्कृतां तु सर्वत्र वासितां गन्धवायुना ॥ ६० ॥
विद्याधरीसमूहानां नृत्यजालैर्विराजिताम् ।
सहस्रयोजनायामां परिपूर्णां च किङ्‌करैः ॥ ६१ ॥
ददर्श श्रीहरिं ब्रह्मा शङ्‌करश्च सुरैः सह ।
वसन्तं तन्मध्यदेशे यथेन्दुं तारकावृतम् ॥ ६२ ॥
अमूल्यरत्‍ननिर्माणचित्रसिंहासने स्थितम् ।
किरीटिनं कुण्डलिनं वनमालाविभूषितम् ॥ ६३ ॥
चन्दनोक्षितसर्वाङ्‌गं बिभ्रतं केलिपङ्‌कजम् ।
पुरतो नृत्यगीतं च पश्यन्तं सस्मितं मुदा ॥ ६४ ॥
शान्तं सरस्वतीकान्तं लक्ष्मीधृतपदाम्बुजम् ।
लक्ष्म्या प्रदत्तं ताम्बूलं भुक्तवन्तं सुवासितम् ॥ ६५ ॥
गङ्‌गया परया भक्त्या सेवितं श्वेतचामरैः ।
सर्वैश्च स्तूयमानं च भक्तिनम्रात्मकन्धरैः ॥ ६६ ॥
एवं विशिष्टं तं दृष्ट्वा परिपूर्णतमं प्रभुम् ।
ब्रह्मादयः सुराः सर्वे प्रणम्य तुष्टुवुस्तदा ॥ ६७ ॥
पुलकाञ्चितसर्वाङ्‌गाः साश्रुनेत्राश्च गद्‌गदाः ।
भक्ताश्च परया भक्त्या भीता नम्रात्मकन्धराः ॥ ६८ ॥
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विधाता जगतामपि ।
वृत्तान्तं कथयामास विनयेन हरेः पुरः ॥ ६९ ॥
हरिस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वज्ञः सर्वभाववित् ।
प्रहस्योवाच ब्रह्माणं रहस्यं च मनोहरम् ॥ ७० ॥
श्रीभगवानुवाच
शङ्‌खचूडस्य वृत्तान्तं सर्वं जानामि पद्मज ।
मद्‍भक्तस्य च गोपस्य महातेजस्विनः पुरा ॥ ७१ ॥
शृणु तत्सर्ववृत्तान्तमितिहासं पुरातनम् ।
गोलोकस्यैव चरितं पापघ्नं पुण्यकारकम् ॥ ७२ ॥
सुदामा नाम गोपश्च पार्षदप्रवरो मम ।
स प्राप दानवीं योनिं राधाशापात्सुदारुणात् ॥ ७३ ॥
तत्रैकदाहमगमं स्वालयाद्‌रासमण्डलम् ।
विरजामपि नीत्वा च मम प्राणाधिका परा ॥ ७४ ॥
सा मां विरजया सार्धं विज्ञाय किङ्‌करीमुखात् ।
पश्चात्क्रुद्धा साजगाम न ददर्श च तत्र माम् ॥ ७५ ॥
विरजां च नदीरूपां मां ज्ञात्वा च तिरोहितम् ।
पुनर्जगाम सा दृष्ट्वा स्वालयं सखिभिः सह ॥ ७६ ॥
मां दृष्ट्वा मन्दिरे देवी सुदाम्ना सहितं पुरा ।
भृशं सा भर्त्सयामास मौनीभूतं च सुस्थिरम् ॥ ७७ ॥
तच्छ्रुत्वासहमानश्च सुदामा तां चुकोप ह ।
स च तां भर्त्सयामास कोपेन मम सनिधौ ॥ ७८ ॥
तच्छ्रुत्वा कोपयुक्ता सा रक्तपङ्‌कजलोचना ।
बहिष्कर्तुं चकाराज्ञां संत्रस्तं मम संसदि ॥ ७९ ॥
सखीलक्षं समुत्तस्थौ दुर्वारं तेजसोल्बणम् ।
बहिश्चकार तं तूर्णं जल्पन्तं च पुनः पुनः ॥ ८० ॥
सा च तत्ताडनं तासां श्रुत्वा रुष्टा शशाप ह ।
याहि रे दानवीं योनिमित्येवं दारुणं वचः ॥ ८१ ॥
तं गच्छन्तं शपन्तं च रुदन्तं मां प्रणम्य च ।
वारयामास तुष्टा सा रुदती कृपया पुनः ॥ ८२ ॥
हे वत्स तिष्ठ मा गच्छ क्व यासीति पुनः पुनः ।
समुच्चार्य च तत्पश्चाज्जगाम सा च विक्लवम् ॥ ८३ ॥
गोप्यश्च रुरुदुः सर्वा गोपाश्चापि सुदुःखिताः ।
ते सर्वे राधिका चापि तत्पश्चाद्‌ बोधिता मया ॥ ८४ ॥
आयास्यति क्षणार्धेन कृत्वा शापस्य पालनम् ।
सुदामंस्त्वमिहागच्छेत्युक्त्वा सा च निवारिता ॥ ८५ ॥
गोलोकस्य क्षणार्धेन चैकं मन्वन्तरं भवेत् ।
पृथिव्यां जगतां धातरित्येव वचनं ध्रुवम् ॥ ८६ ॥
इत्येवं शङ्‌खचूडश्च पुनस्तत्रैव यास्यति ।
महाबलिष्ठो योगेशः सर्वमायाविशारदः ॥ ८७ ॥
मम शूलं गृहीत्वा च शीघ्रं गच्छत भारतम् ।
शिवः करोतु संहारं मम शूलेन रक्षसः ॥ ८८ ॥
ममैव कवचं कण्ठे सर्वमङ्‌गलकारकम् ।
बिभर्ति दानवः शश्वत्संसारे विजयी ततः ॥ ८९ ॥
तस्मिन् ब्रह्मन् स्थिते चैव न कोऽपि हिंसितुं क्षमः ।
तद्याचनां करिष्यामि विप्ररूपोऽहमेव च ॥ ९० ॥
सतीत्वहानिस्तत्पत्‍न्या यत्र काले भविष्यति ।
तत्रैव काले तन्मृत्युरिति दत्तो वरस्त्वया ॥ ९१ ॥
तत्पत्‍न्याश्चोदरे वीर्यमर्पयिष्यामि निश्चितम् ।
तत्क्षणे चैव तन्मृत्युर्भविष्यति न संशयः ॥ ९२ ॥
पश्चात्सा देहमुत्सज्य भविष्यति मम प्रिया ।
इत्युक्त्वा जगतां नाथो ददौ शूलं हराय च ॥ ९३ ॥
शूलं दत्त्वा ययौ शीघ्रं हरिरभ्यन्तरे मुदा ।
भारतं च ययुर्देवा ब्रह्यरुद्रपुरोगमाः ॥ ९४ ॥


तुलसी - विवाह -

ब्रह्मदेव अशाप्रकारे आशीर्वाद देऊन स्वस्थानी निघून गेला. तेव्हा स्वर्गात दुंदुभी वाजल्या व आकाशातून पुष्पवृष्टी झाली. नवीन संगमामुळे ते दोघेही संभोगसुखांत बुडून गेले. त्यांनी कामशास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे चौसष्ट कलांनी शरीरसुख भोगले. अत्यंत रमणीय अशा शय्येवर साजशृंगार करून त्यांनी यथेच्छ क्रीडा केली. पण तरीही सुरतात दोघेही तृप्त झाली नाहीत. त्यांनी एकमेकांबरोबर कामचेष्टा केल्या. त्या शंखचूडाने नखाग्रांनी तिच्या वक्षावर व्रण पाडले. तिने आपल्या हातातील अलंकाराने त्याच्या डाव्या बाजूवर ओरखडले. त्याने तिच्या ओठांचे दातांनी चावे घेतले. तिनेही त्याच्या गंडस्थलावर चावे काढले. आलिंगन, चुंबन, मांडयांचे मर्दन इत्यादी सर्व प्रकार झाले. ते दोघेही रतिनिपुण असल्याने सुख भोगीत होते. अखेर रतिक्रीडा संपल्यवर त्यांनी इच्छेप्रमाणे वस्त्रे परिधान केली. तिने त्याच्या वक्षावर चंदनतिलक लावला. त्याच्या सर्वांगास उटी लावली. सुवासिक तांबूल दिला. पारिजात पुष्प व अंगठी अर्पण केली. नंतर तिने आपल्या पतीस नम्रतेने नमस्कार केला. ती म्हणाली, "ती तुमची दासी आहे."

त्याने त्या सुंदर स्त्रीला अनिमिष नेत्रांनी पाहून घेतले. नंतर तिला हृदयाशी ओढून घेतले. नंतर बिंबफलाप्रमाणे असणार्‍या ओठांचे व गालांचे त्याने पुनः चुंबन घेतले. वरुणापासून आणलेली वस्त्रे त्याने तिला अर्पण केली. एक उत्कृष्ट रत्नमाला दिली.

मंजीरीची जोडी, छायेचे कडे, रोहिणीचे कुंडल, रतीची कर्णभूषणे, उत्तम अंगठया, विश्वकर्त्याचा नक्षीदार शंख, विचित्र पद्म, उत्तम प्रकारची दुर्लभ शय्या, विविध भूषणे वगैरे सर्व अर्पण करून तो तिच्याकडे पाहून हसला. नंतर विविध प्रकारची सुगंधी द्रव्ये व रंगीत वस्तु देऊन तिचा शृंगार केला. तो म्हणाला, "हे देवी, मी तुझा दास आहे."

पुनः एकदा त्याने तिला आपल्या हृदयाशी धरले. नंतर ते वन सोडून तो दुसर्‍या स्थानी गेला.

निरनिराळ्या देवतांचे वस्तीस्थान असलेले आणि पर्वतांनी युक्त अशा त्या मलय पर्वतावर तो गेला. सुंदर वृक्ष, फले, यांनी सुशोभित, भृंगांच्या गुंजारवामुळे नादमय, पुण्योदकाने युक्त व पवित्र अशा कांचनगिरीवर तो त्या आपल्या स्त्रीसह गेला. तेथे त्यांनी बराच कालपर्यंत क्रीडा केली. पण तरीही दोघांचीही तृप्ती झाली नाही. उलट दोघांच्यातही मदनव्यथा जास्तच वाढली. अशाप्रकारे त्या शंखचूडाने एक मन्वंतरभर पुनः पुन्हा क्रीडा करून पूर्णपणे उपभोग घेतला.

त्या राजाने देव, असुर, गंधर्व, यक्ष, किन्नर, राक्षस यांना शांती दिली. सर्वांचे अधिकार काढून घेतले होते असे सर्व देव भिक्षुकाप्रमाणे फिरू लागले. ते सर्वजण खिन्न होऊन ब्रह्मदेवाकडे गेले. त्यांनी रडत रडत सर्व वृत्तांत त्याला सांगितला. ब्रह्मदेव सर्वांना घेऊन शंकराकडे गेले. त्या चंद्रेश्वराला त्यांनी सर्व निवेदन केले. तेव्हा ते भगवान शिव सर्वांसह विष्णूकडे गेले. कारण ते एकमेव स्थान जरा, मरण, भय या सर्वांचे निवारण करणारे होते. तेथे द्वापारसुद्धा रत्नजडित मंचकावर पीत वस्त्रे धारण करून बसला होता. नंतर ते शंख, चक्र, गदा, पद्म वगैरे धारण करणार्‍या हरीकडे गेले. सोळा दारे ओलांडल्यावर ते सर्वजण हरीकडे पोहोचले. तेथे पार्षद नारायणाची स्तुती व सेवा करीत होते.

हरीची ती सभा असंख्य रत्नमालांनी भूषित होती. चंद्रमंडलाप्रमाणे तिचा आकार होता.
तेथील आसन रत्नांनी मढविलेले होते. अशारीतीने विविध रत्नालंकारांनी विभूषित असलेल्या स्थानी सर्व देवांनी, त्या श्रीहरीस पाहिले. अमूल्य रत्नांनी मढवलेल्या सिंहासनावर श्रीहरी विराजमान झाला होता. त्याच्या सर्वांगावर चंदन शिंपडले होते. त्याने हातात कमल घेतले होते. समोर चालू असलेले नृत्य-गायन तो पहात होता. तो सरस्वतीपती शांत होता. लक्ष्मी त्याच्या पदकमलाजवळ बसून पाय चेपीत होती. त्याने सुवासिक तांबूल भक्षण केला होता. गंगा भक्तीभावाने चौर्‍या ढाळीत होती.

अशा त्या देवाधिदेवाची ब्रह्मा वगैरे सर्व देव स्तुती करू लागले. त्यांची शरीरे रोमांचित झाली होती. अश्रुपूर्ण नेत्र होऊन कंठ दाटला होता. ते सर्व भक्त भयग्रस्त झाले होते. त्यांनी सर्व वृत्तांत हरीला कथन केला. तो सर्वभाव जाणणारा हरी म्हणाला, "हे कमलोद्‌भवा, माझ्या गोप नावाच्या भक्ताचा म्हणजे शंखचूडाचा सर्व पूर्व इतिहास मी जाणतो. आता त्याचे गोलोकातील पुण्यमय, पापघ्न चरित्र मी तुला सांगतो."

सुदामा म्हणून माझा एक थोर पार्षद होता. पण त्याला राधेच्या शापामुळे दानवयोनीत जन्म घ्यावा लागला. मीही एकदा त्या रासमंडळात गेलो होतो. तेव्हा गोपी विरजा माझ्याबरोबर होती. प्राणाहून प्रिय असलेल्या त्या राधेला हे सहन झाले नाही. पण विरजा नदीरूप होती. मीही गुप्त होतो, त्यामुळे राधा तशीच परत स्वस्थानी गेली.

मी सुदाम्यासह मंदिरात असलेला पाहून तिने माझी निर्भर्त्सना केली. म्हणून सुदाम्याला क्रोध आला. माझ्यादेखतच त्याने तिला दोष दिला. ते ऐकताच ती रागाने लाल झाली. सुदाम्याला बाहेर घालविण्याविषयी तिने मला आज्ञा केली. त्याचवेळी तिच्या एक लक्ष सख्या एकदम उठल्या. त्यांनी सुदाम्याला बाहेर काढले. तेव्हा सुदाम्याने प्रतिकार केला, म्हणून तिने सुदाम्याला शाप दिला - "तू दानवयोनीत जन्माला जा."

तेव्हा तो रडू लागला. म्हणून राधेलाही वाईट वाटले. कारण मीही बाहेर जाऊ लागलो. तिने माझे निवारण करण्याचा प्रयत्न केला.

"अरे, कोठे जातोस ? थांब, जाऊ नकोस." असे म्हणत तीही मागोमाग निघून गेली. त्यामुळे सर्व गोपीही रडू लागल्या. गोप दुःखीकष्टी झाले. मग मी राधिकेची व इतरांची समजूत घातली. "आता एका क्षणार्धात तो शाप भोगून परत येईल." "तू परत येथे ये." असे मी सुदाम्याला सांगितले, त्यामुळे राधेचेही निवारण झाले. हे ब्रह्मदेवा, गोलीकीचा क्षणार्ध म्हणजे पृथ्वीवरील एक मन्वंतर होय. म्हणून शंखचूड आता पुन्हा त्या ठिकाणी जाईल. तो महाबलाढय असून सर्व मायेत निपुण आहे. आता माझा हा शूल घेऊन तुम्ही सत्वर भारतवर्षात जा. शंकराने माझ्या शूलाच्या सहाय्याने त्या दानवांचा संहार करावा. माझे मंगल कवच तो कंठांत धारण करतो म्हणून तो सर्वविजयी झाला आहे.

सांप्रत त्या श्रेष्ठाला मारण्यास कोणीही समर्थ नाही. त्याच्या पत्नीच्या सतित्त्वाची हानी झाल्यावरच त्याला मृत्यू येईल. मी त्याच्या पत्नीच्या उदरात बीजारोपण करीन. त्याचवेळी त्याचा वध होईल."

असे सांगून श्रीहरी जगन्नाथाने शंकराला शूल दिला. नंतर तो श्रीहरी सत्वर अंतर्गृहात गेला. ब्रह्मदेव वगैरे सर्वजण भारतवर्षात गेले.


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे
शङ्‌खचूडेन सह तुलसीसङ्‌गमवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥

अध्याय एकोणिसावा समाप्त

GO TOP