श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
नवमः स्कन्धः
पञ्चदशोऽध्यायः


नारायणनारदसंवादे शक्तिप्रादुर्भावः

नारद उवाच
नारायणप्रिया साध्वी कथं सा च बभूव ह ।
तुलसी कुत्र सम्भूता का वा सा पूर्वजन्मनि ॥ १ ॥
कस्य वा सा कुले जाता कस्य कन्या कुले सती ।
केन वा तपसा सा च सम्प्राप्ता प्रकृतेः परम् ॥ २ ॥
निर्विकारं निरीहं च सर्वविश्वस्वरूपकम् ।
नारायणं परं ब्रह्म परमेश्वरमीश्वरम् ॥ ३ ॥
सर्वाराध्यं च सर्वेशं सर्वज्ञं सर्वकारणम् ।
सर्वाधारं सर्वरूपं सर्वेषां परिपालकम् ॥ ४ ॥
कथमेतादृशी देवी वृक्षत्वं समवाप ह ।
कथं साप्यसुरग्रस्ता सम्बभूव तपस्विनी ॥ ५ ॥
सुस्निग्धं मे मनो लोलं प्रेरयन्मां मुहुर्मुहुः ।
छेत्तुमर्हसि सन्देहं सर्वं सन्देहभञ्जन ॥ ६ ॥
श्रीनारायण उवाच
मनुश्च दक्षसावर्णिः पुण्यवान् वैष्णवः शुचिः ।
यशस्वी कीर्तिमांश्चैव विष्णोरंशसमुद्‍भवः ॥ ७ ॥
तत्पुत्रो ब्रह्मसावर्णिर्धर्मिष्ठो वैष्णवः शुचिः ।
तत्पुत्रो धर्मसावर्णिर्वैष्णवश्च जितेन्द्रियः ॥ ८ ॥
तत्पुत्रो रुद्रसावर्णिर्भक्तिमान्विजितेन्द्रियः ।
तत्पुत्रो देवसावर्णिर्विष्णुव्रतपरायणः ॥ ९ ॥
तत्पुत्र इन्द्रसावर्णिर्महाविष्णुपरायणः ।
वृषध्वजश्च तत्पुत्रो वृषध्वजपरायणः ॥ १० ॥
यस्याश्रमे स्वयं शम्भुरासीद्देवयुगत्रयम् ।
पुत्रादपि परः स्नेहो नृपे तस्मिञ्छिवस्य च ॥ ११ ॥
न च नारायणं मेने न लक्ष्मीं न सरस्वतीम् ।
पूजां च सर्वदेवानां दूरीभूता चकार सः ॥ १२ ॥
भाद्रे मासि महालक्ष्मीपूजां मत्तो बभञ्ज ह ।
तथा माघीयपञ्चम्यां विस्मृता सर्वदैवतैः ॥ १३ ॥
पापः सरस्वतीपूजां दूरीभूता चकार सः ।
यज्ञं च विष्णुपूजां च निन्दन्तं तं दिवाकरः ॥ १४ ॥
चुकोप देवो भूपेन्द्रं शशाप शिवकारणात् ।
भ्रष्टश्रीस्त्वञ्च भवेति तं शशाप दिवाकरः ॥ १५ ॥
शूलं गृहीत्वा तं सूर्यमधावच्छङ्‌करः स्वयम् ।
पित्रा सार्धं दिनेशश्च ब्रह्माणं शरणं ययौ ॥ १६ ॥
शिवस्त्रिशूलहस्तश्च ब्रह्मलोकं ययौ क्रुधा ।
ब्रह्मा सूर्यं पुरस्कृत्य वैकुण्ठं च ययौ भिया ॥ १७ ॥
ब्रह्मकश्यपमार्तण्डाः सन्त्रस्ताः शुष्कतालुकाः ।
नारायणं च सर्वेशं ते ययुः शरणं भिया ॥ १८ ॥
मूर्छा प्रणेमुस्ते गत्वा तुष्टुवुश्च पुनः पुनः ।
सर्वं निवेदनं चक्रुर्भयस्य कारणं हरौ ॥ १९ ॥
नारायणश्च कृपया तेभ्यश्च ह्यभयं ददौ ।
स्थिरा भवत हे भीता भयं किञ्च मयि स्थिते ॥ २० ॥
स्मरन्ति ये यत्र तत्र मां विपत्तौ भयान्विताः ।
तांस्तत्र गत्वा रक्षामि चक्रहस्तस्त्वरान्वितः ॥ २१ ॥
पाताहं जगतां देवाः कर्ता च सततं सदा ।
स्रष्टा च ब्रह्मरूपेण संहर्ता शिवरूपतः ॥ २२ ॥
शिवोऽहं त्वमहं चापि सूर्योऽहं त्रिगुणात्मकः ।
विधाय नानारूपं च करोमि सृष्टिपालनम् ॥ २३ ॥
यूयं गच्छत भद्रं वो भविष्यति भयं कुतः ।
अद्यप्रभृति मद्वरेण भयं वो नास्ति शङ्‌करात् ॥ २४ ॥
सर्वेशो वै स भगवाच्छङ्‌करश्च सतां पतिः ।
भक्ताधीनश्च भक्तानां भक्तात्मा भक्तवत्सलः ॥ २५ ॥
सुदर्शनः शिवश्चैव मम प्राणाधिकः प्रियः ।
ब्रह्माण्डेषु न तेजस्वी हे ब्रह्मन्ननयोः परः ॥ २६ ॥
शक्तः स्रष्टुं महादेवः सूर्यकोटिं च लीलया ।
कोटिं च ब्रह्मणामेवं नासाध्यं शूलिनः प्रभोः ॥ २७ ॥
बाह्यज्ञानं नैव किञ्चिद्ध्यायते मां दिवानिशम् ।
मन्मन्त्रान्मद्‌गुणान्भक्त्या पञ्चवक्त्रेण गायति ॥ २८ ॥
अहमेवं चिन्तयामि तत्कल्याणं दिवानिशम् ।
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ॥ २९ ॥
शिवस्वरूपो भगवाञ्छिवाधिष्ठातृदेवता ।
शिवं भवति तस्माच्च शिवं तेन विदुर्बुधाः ॥ ३० ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम शङ्‌करः स्थितः ।
शूलहस्तो वृषारूढो रक्तपङ्‌कजलोचनः ॥ ३१ ॥
अवरुह्य वृषात्तूर्णं भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।
ननाम भक्त्या तं शान्तं लक्ष्मीकान्तं परात्परम् ॥ ३२ ॥
रत्‍नसिंहासनस्थं च रत्‍नालङ्‌कारभूषितम् ।
किरीटिनं कुण्डलिनं चक्रिणं वनमालिनम् ॥ ३३ ॥
नवीननीरदश्यामं सुन्दरं च चतुर्भुजम् ।
चतुर्भुजैः सेवितं च श्वेतचामरवायुना ॥ ३४ ॥
चन्दनोक्षितसर्वाङ्‌गं भूषितं पीतवाससम् ।
लक्ष्मीप्रदत्तताम्बूलं भुक्तवन्तं च नारद ॥ ३५ ॥
विद्याधरीनृत्यगीतं पश्यन्तं सस्मितं सदा ।
ईश्वरं परमात्मानं भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥ ३६ ॥
तं ननाम महादेवो ब्रह्मणा नमितश्च सः ।
ननाम सूर्यो भक्त्या च सन्त्रस्तश्चन्द्रशेखरम् ॥ ३७ ॥
कश्यपश्च महाभक्त्या तुष्टाव च ननाम च ।
शिवः संस्तूय सर्वेशं समुवास सुखासने ॥ ३८ ॥
सुखासने सुखासीनं विश्रान्तं चन्द्रशेखरम् ।
श्वेतचामरवातेन सेवितं विष्णुपार्षदैः ॥ ३९ ॥
पीयूषतुल्यमधुरं वचनं सुमनोहरम् ।
विष्णुरुवाच
आगतोऽसि कथं चात्र वद कोपस्य कारणम् ॥ ४० ॥
महादेव उवाच
वृषध्वजं च मद्‍भक्तं मम प्राणाधिकं प्रियम् ।
सूर्यः शशाप इति मे प्रकोपस्य तु कारणम् ॥ ४१ ॥
पुत्रवत्सलशोकेन सूर्यं हन्तुं समुद्यतः ।
स ब्रह्माणं प्रपन्नश्च सूर्यश्च स विधिस्त्वयि ॥ ४२ ॥
त्वयि ये शरणापन्ना ध्यानेन वचसापि वा ।
निरापदो विशङ्‌कास्ते जरा मृत्युश्च तैर्जितः ॥ ४३ ॥
प्रत्यक्षं शरणापन्नास्तत्फलं किं वदामि भोः ।
हरिस्मृतिश्चाभयदा सर्वमङ्‌गलदा सदा ॥ ४४ ॥
किं मे भक्तस्य भविता तन्मे ब्रूहि जगत्प्रभो ।
श्रीहतस्यास्य मूढस्य सूर्यशापेन हेतुना ॥ ४५ ॥
विष्णुरुवाच
कालोऽतियातो दैवेन युगानामेकविंशतिः ।
वैकुण्ठं घटिकार्धेन शीघ्रं गच्छ त्वमालयम् ॥ ४६ ॥
वृषध्वजो मृतः कालाद्दुर्निवार्यात्सुदारुणात् ।
रथध्वजश्च तत्पुत्रो मृतः सोऽपि श्रिया हतः ॥ ४७ ॥
तत्पुत्रौ च महाभागौ धर्मध्वजकुशध्वजौ ।
हृतश्रियौ सूर्यशापात्स्मृतौ परमवैष्णवौ ॥ ४८ ॥
राज्यभ्रष्टौ श्रिया भ्रष्टौ कमलातपसा रतौ ।
तयोश्च भार्ययोर्लक्ष्मीः कलया च भविष्यति ॥ ४९ ॥
सम्पद्युक्तौ तदा तौ च नृपश्रेष्ठौ भविष्यतः ।
मृतस्ते सेवकः शम्भो गच्छ यूयं च गच्छत ॥ ५० ॥
इत्युक्त्वा च सलक्ष्मीकः सभातोऽभ्यन्तरंगतः ।
देवा जग्मुः सम्प्रहृष्टाः स्वाश्रमं परया मुदा ।
शिवश्च तपसे शीघ्रं परिपूर्णतमो ययौ ॥ ५१ ॥


तुलसी चरित्र -

नारद म्हणाले, "हे महर्षे, ही तुलसी पूर्वजन्मात कोण होती ? ती कोठून उत्पन्न झाली ? ती साध्यी नारायणाला प्रिय कशी झाली ? कोणाच्या कुलात तिचा जन्म झाला ? सर्वेश्वर, प्रकृतीपर, निर्विकार, विश्वरूप, निष्क्रिय, नारायण, परब्रह्म, परमेश्वर, आराधना करण्यास योग्य, सर्वांचे कारण असा, सर्वज्ञ, सर्वांचा आधार, सर्वरूप व सर्वांचा परिपालक अशा त्या थोर पुरुषाची प्राप्ती तुलसीला कोणत्या तपामुळे झाली ? त्या देवीला वृक्षत्व का प्राप्त झाले ? त्या तपस्विनीला असुरांनी का ग्रासून टाकले ?

माझे अतिशय प्रेमळ मन हे समजून घेण्याची इच्छा करीत आहे. हे सर्व संशयांचा उच्छेद करणार्‍या नारायणा, माझा हा संशय घालविण्यास आपणच समर्थ आहात. तेव्हा आपण मला आता हे निवेदन करा."

नारदाचे भाषण ऐकून नारायण मुनी म्हणाले, "दक्ष सावर्णी मनू पुण्यवान, विष्णुभक्त, पवित्र, यशस्वी, कीर्तिमान, विष्णूच्या अंशापासून निर्माण झाला होता. त्याचा पुत्र ब्रह्म सावर्णी, तोसुद्धा धार्मिक, पवित्र व विष्णूभक्त होता. तसेच तो जितेंद्रिय होता. त्याला देव सावर्णी असा पुत्र झाला. तो विष्णूव्रततत्पर होता. त्याचा पुत्र इंद्र सावर्णी हाही महान विष्णूभक्त होता. त्याचा पुत्र वृषध्वज हा महान शंकरभक्त होता. त्याच्या आश्रमात शंभूदेव स्वतः तीन युगे होता. शंकराचे त्याच्यावर पुत्रापेक्षाही अधिक प्रेम होते. पण तो वृषध्वज नारायण, लक्ष्मी, सरस्वती यांना मानीत नव्हता. त्याने सर्व देवांची पूजा सोडून दिली.

त्याने उन्मत्त होऊन भाद्रपद महिन्यात लक्ष्मीच्या पूजेचा भंग केला. त्यानंतर माघशुद्ध पंचमीला सरस्वती पूजनाचा त्याने भंग केला, नंतर त्याने विष्णु व यज्ञ यांची निंदा केली तेव्हा त्याच्यावर सूर्य (दिवाकर) क्रुद्ध झाला. देवाने त्याला शाप दिला. "तू संपत्तीपासून भ्रष्ट होशील."

असा सूर्याने शाप दिल्यामुळे स्वतः भगवान शंकरच त्याच्यावर रागावून अंगावर शूल घेऊन धावून गेले. तेव्हा आपल्या पित्यासह तो ब्रह्मदेवास शरण गेला.

इतक्यात त्रिशूल धारण केलेला शिव तेथे येऊन प्राप्त झाला. तोही अतिशय क्रुद्ध झाला होता. तेव्हा ब्रह्मदेवही भयभीत होऊन सूर्याला पुढे करून वैकुंठलोकी गेले. ब्रह्मदेव, कश्यप, सूर्य हे इतके घाबरले होते की, त्यांचे घसे कोरडे पडले. ते सगळेच त्या सर्वेश्वर नारायणाला शरण गेले. त्यांनी त्या श्रीहरीची उत्कृष्ट स्तुती केली. तेव्हा त्या श्रीहरीने त्यांना भयभीत होण्याचे कारण विचारले. तो म्हणाला, "हे भयग्रस्तहो, मी असताना तुम्हाला भ्यायचे कारण काय ? ज्यावेळी तुम्हाला भीती उत्पन्न होते त्यावेळी तुम्ही माझे स्मरण करताच, मी चक्र हातात घेऊन, तुम्हाला निर्भय करीत असतो. हे देवांनो, मी कर्ता असून, या जगताचे मी नित्य पालन करीत असतो. मीच ब्रह्मा होऊन सृष्टि उत्पन्न करतो व शिव होऊन सृष्टीचा संहार करतो. तो शिव मीच व तूही मीच आहे. तसेच त्रिगुणात्मक सूर्यही मीच आहे.

नाना रूपे धारण करून मीच या जगत्सृष्टीचे पालन करतो. आता तुम्ही आपल्या स्थानी जा. तुमचे कल्याण असो. तुम्हाला कशापासून भय आहे ? मी वर दिल्यामुळे तुम्हाला आता शंकरापासूनही भय नाही. तो भगवान सर्वेश्वर शंकर हा सज्जनांचा स्वामी असून नित्य भक्तांच्या आधीन असतो. तो भक्तात्मा व भक्तवत्सल आहे.

हे ब्रह्मदेवा, सूर्य, शिव हे मला प्राणाहूनही अधिक प्रिय आहेत. या ब्रह्मांडांत यांच्यापेक्षा दुसरा कुणीही तेजस्वी नाही. तो महादेव सहजच कोटयावधी सूर्य उत्पन्न करू शकेल. तसेच तो कोटी ब्रह्मदेवही निर्माण करील. त्या शूलधारी सर्वात्मक प्रभूला काय अशक्य आहे ?

तो शिव सतत माझेच ध्यान करतो. त्याला ब्रह्मज्ञान मुळीच नाही. माझे मंत्र व माझेच गुण तो पाच मुखांनी युक्त होऊन गात असतो
म्हणून मीही सदासर्वदा त्याचेच कल्याण चिंतीत असतो. मी माझ्या भक्तांना त्यांच्या भक्तीप्रमाणे फल देतो.

तो भगवान कल्याणस्वरूप असून त्याची आराधना केल्यास कल्याण होत असते. म्हणूनच त्याला शिव हे नाव प्राप्त झाले आहे."

श्रीहरी असे सांगत असतानाच तो शिव शूल घेऊन तेथे प्राप्त झाला. तो नंदीवर आरूढ झाला होता. त्याचे नेत्र आरक्त होते. तो तेथे येऊन उभा राहिला. सत्वर तो नंदीवरून खाली उतरला. त्याने भक्तीभावाने नतमस्तक होऊन त्या शांत व परात्पर लक्ष्मीकांताला प्रणाम केला.

रत्नमय सिंहासनावर स्थित असलेला, रत्नालंकारांनी विभूषित असा, किरीट-कुंडले घातलेला, चक्रधारी, मेघाप्रमाणे वनमाला धारण केलेला, शामल, सुंदर, श्वेत चवर्‍यांच्या वायूने चतुर्भुज पुरुषांनी जो नित्य सेव्य आहे असा, ज्याच्या सर्वांगावर चंदन शिंपिलेले आहे, ज्याने पीत वस्त्रे परिधान केली आहेत, असा विष्णु तेथे होता.

हे नारदा, लक्ष्मीने दिलेला तांबूल तो भक्षण करीत होता. विद्याधरांचे नृत्य व गीत यांचा तो आस्वाद घेत होता. अशा त्या ईश्वर, परमात्मा, भक्तानुग्रहरूप शरीर धारण करणार्‍या त्या श्री हरीला सर्वेश्वर महादेवाने प्रणाम केला.

ब्रह्मदेवानेही त्या महादेवास वंदन केले. अत्यंत त्रस्त झालेल्या सूर्यानेही त्या महादेवाला भक्तीभावाने वंदन केले. कश्यपाने ज्याची अपार स्तुती केली तो महादेवही श्रीहरीची स्तुती करून सुखासनावर बसला.

त्यानंतर विष्णूच्या पार्षदांनी त्या महादेवाला शुभ्र चवर्‍यांनी वारा घातला व त्याचे स्तवन केले. त्यानंतर अमृतमय व मधुर अशा स्वराने भगवान विष्णु म्हणाले, "हे शंकरा, तू सांप्रत येथे कसा आलास ? कोणत्या कारणासाठी तुला येथे यावे लागले ते सांग."

महादेव म्हणाला, "हे विष्णो, प्राणाहून प्रिय असलेल्या माझ्या वृषध्वज नावाच्या भक्ताला सूर्याने शाप दिला, त्यामुळे मला कोप झाला. मी सूर्याला मारावयास सिद्ध झाल्याचे पाहून प्रेम शोकामुळे तो इकडे आला, विधीसह तो सूर्य तुला शरण आला. तुला शरण आलेले सर्वजण संकटमुक्त व निःशंक होतात.

ते जरा व मृत्यू यावरही विजय मिळवतात. हे प्रभो, तुला शरण आलेल्यांना कोणते फल मिळते याविषयी मी अधिक काय सांगू ? हरीचे स्मरणसुद्धा निर्भय करते. ते स्मरणही सर्वमंगल व अभय देणारे आहे. पण आता हे जगदीशा, सूर्याच्या शापामुळे माझा भक्त निस्तेज झाला आहे. त्याचे आता काय होणार याविषयी तू मला सांग." विष्णु म्हणाले, "कालाच्या ओघाप्रमाणे येथील अर्ध घटका झाली. पण एकवीस युगांचा काल निघून गेला आहे; म्हणून तू त्वरित स्वस्थानी परत जा. अतिशय दारूण व ज्याचे निवारण करता येण्यासारखे नाही अशा त्या कालगतीमुळे वृषध्वज मृत्यु पावला आहे. तसेच त्याचा पुत्र रथध्वज हाही मृत्यू पावला आहे.

त्याचे पुत्र धर्मध्वज व कुशध्वज हे महान उदार होते. पण सूर्याच्या शापामुळे ते निस्तेज झाले होते. पण ते वैष्णव म्हणून प्रसिद्ध पावले. ते राज्यभ्रष्ट व कांतिभ्रष्ट झाले असून ते लक्ष्मीचे तप करीत आहेत, म्हणून लक्ष्मी अंशाने त्यांची भार्या होईल."

हे शंभो, तुझा भक्त मृत झाला आहे, म्हणून तू जा. ब्रह्मादि देवांनो, तुम्हीही आता स्वस्थानी जावे. असे म्हणून तो भगवान विष्णु लक्ष्मीसह त्या सभेतून उठला आणि अंतर्गृहात निघून गेला. देवही अत्यंत आनंदाने स्वस्थानी परत गेले. परिपूर्ण शंकरही तप करण्यासाठी सत्वर निघून गेला.


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे
नारायणनारदसंवादे शक्तिप्रादुर्भावो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥

अध्याय पंधरावा समाप्त

GO TOP