श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः
पञ्चदशोऽध्यायः


देवीमहिम्नि नानाभाववर्णनम्

जनमेजय उवाच
देहप्राप्तिर्वसिष्ठस्य कथिता भवता किल ।
निमिः कथं पुनर्देहं प्राप्तवानिति मे वद ॥ १ ॥
व्यास उवाच
वसिष्ठेन च सम्प्राप्तः पुनर्देहो नराधिप ।
निमिना न तथा प्राप्तो देहः शापादनन्तरम् ॥ २ ॥
यदा शप्तो वसिष्ठेन तदा ते ब्राह्मणाः क्रतौ
ऋत्विजो ये वृता राज्ञा ते सर्वे समचिन्तयन् ॥ ३ ॥
किं कर्तव्यमहोऽस्माभिः शापदग्धो महीपतिः ।
अस्मिन्यज्ञे त्वसम्पूर्णे दीक्षायुक्तश्च धार्मिकः ॥ ४ ॥
किं कर्तव्यं कार्यमेतद्विपरीतमभूत्किल ।
अवश्यम्भाविभावत्वादशक्ताः स्म निवारणे ॥ ५ ॥
मन्त्रैर्बहुविधैर्देहं तदा तस्य महात्मनः ।
रक्षितं धारयामासुः किञ्चिच्छ्वसनसंयुतम् ॥ ६ ॥
गन्धैर्माल्यैश्च विविधैः पूज्यमानं मुहुर्मुहुः ।
मन्त्रशक्त्या प्रतिष्टभ्य निर्विकारं सुपूजितम् ॥ ७ ॥
समाप्ते च क्रतौ तत्र देवाः सर्वे समागताः ।
ऋत्विग्भिस्तु स्तुताः सर्वे सुप्रीताश्चाभवन्नृप ॥ ८ ॥
विज्ञप्ता मुनिभिः स्तोत्रैर्निर्विण्णात्मानमब्रुवन् ।
प्रसन्नाः स्म महीपाल वरं वरय सुव्रत ॥ ९ ॥
यज्ञेनानेन राजर्षे वरं जन्म विधीयते ।
देवदेहं नृदेहं वा यत्ते मनसि वाञ्छितम् ॥ १० ॥
दृप्तः कामं पुरोधास्ते मृत्युलोके यथासुखम् ।
एवमुक्तो निमेरात्मा सन्तुष्टस्तानुवाच ह ॥ ११ ॥
न देहे मम वाञ्छास्ति सर्वदैव विनश्वरे ।
वासो मे सर्वसत्त्वानां दृष्टावस्तु सुरोत्तमाः ॥ १२ ॥
नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चराम्यहम् ।
एवमुक्ताः सुरास्तत्र निमेरात्मानमब्रुवन् ॥ १३ ॥
प्रार्थय त्वं महाराज देवीं सर्वेश्वरीं शिवाम् ।
मखेनानेन सन्तुष्टा सा तेऽभीष्टं विधास्यति ॥ १४ ॥
स देवैरेवमुक्तस्तु प्रार्थयामास देवताम् ।
स्तोत्रैर्नानाविधैर्दिव्यैर्भक्त्या गद्‌गदया गिरा ॥ १५ ॥
प्रसन्ना सा तदा देवी प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशं रूपं लावण्यदीपितम् । १६
दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे कृतकृत्याश्च चेतसि ।
प्रसन्नायां देवतायां राजा वव्रे वरं नृप ॥ १७ ॥
ज्ञानं तद्विमलं देहि येन मोक्षो भवेदपि ।
नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासो मे भवेदिति ॥ १८ ॥
ततः प्रसन्ना देवेशी प्रोवाच जगदम्बिका ।
ज्ञानं ते विमलं भूयात्प्रारब्धस्यावशेषतः ॥ १९ ॥
नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासोऽपि भविष्यति ।
निमिषं यान्ति चक्षूंषि त्वत्कृतेनैव देहिनाम् ॥ २० ॥
तव वासात्सनिमिषा मानवाः पशवस्तथा ।
पतङ्गाश्च भविष्यन्ति पुनश्चानिमिषाः सुराः ॥ २१ ॥
इति दत्त्वा वरं तस्मै तदा श्रीवरदेवता ।
आमन्त्र्य च मुनीन्सर्वांस्तत्रैवान्तर्हिताभवत् ॥ २२ ॥
अन्तर्हितायां देव्यां तु मुनयस्तत्र संस्थिताः ।
विचिन्त्य विथिवत्सर्वे निमेर्देहं समाहरन् ॥ २३ ॥
अरणिं तत्र संस्थाप्य ममन्धुर्मन्त्रवत्तदा ।
मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेरथ ॥ २४ ॥
अरण्यां मथ्यमानायां पुत्रः प्रादुरभूत्तदा ।
सर्वलक्षणसम्पन्नः साक्षान्निमिरिवापरः ॥ २५ ॥
अरण्या मथनाज्जातस्तस्मान्मिथिरिति स्मृतः ।
येनायं जनकाज्जातस्तेनासौ जनकोऽभवत् ॥ २६ ॥
विदेहस्तु निमिर्जातो यस्मात्तस्मात्तदन्वये ।
समुद्‌भूतास्तु राजानो विदेहा इति कीर्तिताः ॥ २७ ॥
एवं निमिसुतो राजा प्रथितो जनकोऽभवत् ।
नगरी निर्मिता तेन गङ्गातीरे मनोहरा ॥ २८ ॥
मिथिलेति सुविख्याता गोपुराट्टालसंयुता ।
धनधान्यसमायुक्ता हट्टशालाविराजिता ॥ २९ ॥
वंशेऽस्मिन्येऽपि राजानस्ते सर्वे जनकास्तथा ।
विख्याता ज्ञानिनः सर्वे विदेहाः परिकीर्तिताः ॥ ३० ॥
एतत्ते कथितं राजन्निमेराख्यानमुत्तमम् ।
शापाद्यस्य विदेहत्वं विस्तरादुदितं मया ॥ ३१ ॥

राजोवाच
भगवन्भवता प्रोक्तं निमिशापस्य कारणम् ।
श्रुत्वा सन्देहमापन्नं मनो मेऽतीव चञ्चलम् ॥ ३२ ॥
वसिष्ठो ब्राह्मणः श्रेष्ठो राज्ञश्चैव पुरोहितः ।
पुत्रः पङ्कजयोनेस्तु राज्ञा शप्तः कथं मुनिः ॥ ३३ ॥
गुरुं च ब्राह्मणं ज्ञात्वा निमिना न कृता क्षमा ।
यज्ञकर्म शुभं कृत्वा कथं क्रोधमुपागतः ॥ ३४ ॥
ज्ञात्वा धर्मस्य विज्ञानं कथमिक्ष्वाकुसम्भवः ।
क्रोधस्य वशमापन्तः शप्तवान्ब्राह्मणं गुरुम् ॥ ३५ ॥
व्यास उवाच
क्षमातिदुर्लभा राजन्प्राणिभिरजितात्मभिः ।
क्षमावान्दुर्लभो लोके सुसमर्थो विशेषतः ॥ ३६ ॥
सर्वसङ्गपरित्यागी मुनिर्भवतु तापसः ।
निद्राक्षुधोर्विजेता च योगाभ्यासे सुनिष्ठितः ॥ ३७ ॥
कामः क्रोधस्तथा लोभो ह्यहङ्कारश्चतुर्थकः ।
दुर्ज्ञेया देहमध्यस्था रिपवस्तेन सर्वथा ॥ ३८ ॥
न भूतपूर्वः संसारे न चैव वर्ततेऽधुना ।
भविता न पुमान्कश्चिद्यो जयेत रिपूनिमान् ॥ ३९ ॥
न स्वर्गे न च भूलोके ब्रह्मलोके हरेः पदे ।
कैलासे नेदृशः कश्चिद्यो जयेत रिपूनिमान् ॥ ४० ॥
मुनयो ब्रह्मपुत्राश्च तथान्ये तापसोत्तमाः ।
तेऽपि गुणत्रयाविद्धाः किं पुनर्मानवा भुवि ॥ ४१ ॥
कपिलः सांख्यवेत्ता च योगाभ्यासरतः शुचिः ।
तेनापि दैवयोगाद्धि प्रदग्धाः सगरात्मजाः ॥ ४२ ॥
तस्माद्राजन्नहङ्कारात्सञ्जातं भुवनत्रयम् ।
कार्यकारणभावात्तु तद्वियुक्तं कथं भवेत् ॥ ४३ ॥
ब्रह्मा गुणत्रयाविष्टो विष्णुश्चैवाथ शङ्करः ।
प्रभवन्ति शरीरेषु तेषां भावाः पृथक्पृथक् ॥ ४४ ॥
मानवानां च का वार्ता सत्त्वैकान्तव्यवस्थितौ ।
गुणानां सङ्करो राजन्सर्वत्र समवस्थितः ॥ ४५ ॥
कदाचित्सत्त्ववृद्धिः स्यात्कदाचिद्‌रजसः किल ।
कदाचित्तमसो वृद्धिः समभावः कदाचन ॥ ४६ ॥
निर्गुणः परमात्मासौ निर्लेपः परमोऽव्ययः ।
अलक्ष्यः सर्वसत्त्वानामप्रमेयः सनातनः ॥ ४७ ॥
तथैव परमा शक्तिर्निर्गुणा ब्रह्मसंस्थिता ।
दुर्ज्ञेया चाल्पमतिभिः सर्वभूतव्यवस्थितिः ॥ ४८ ॥
परात्मनस्तथा शक्तेस्तयोरैक्यं सदैव हि ।
अभिन्नं तद्वपुर्ज्ञात्वा मुच्यते सर्वदोषतः ॥ ४९ ॥
तज्ज्ञानादेव मोक्षः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः ।
यो वेद स विमुक्तोऽस्मिन्संसारे त्रिगुणात्मके ॥ ५० ॥
ज्ञानं तु द्विविधं प्रोक्तं शाब्दिकं प्रथमं स्मृतम् ।
वेदशास्त्रार्थविज्ञानात्तद्‌भवेद्‌बुद्धियोगतः ॥ ५१ ॥
विकल्पास्तत्र बहवो भवन्ति मतिकल्पिताः ।
(कुतर्ककल्पिताः केचित्सतर्ककल्पिताः परे ।
वितर्कैर्विभ्रमोत्पत्तिर्विभ्रमाद्‌बुद्धिभ्रंशता ।
बुद्धिभ्रंशाज्ज्ञाननाशः प्राणिनां परिकीर्तितः । )
अनुभवाख्यं द्वितीयं तु ज्ञानं तद्‌दुर्लभं नृप ॥ ५२ ॥
तत्तदा प्राप्यते तस्य वेत्तुः सङ्गो यदा भवेत् ।
शब्दज्ञानान्न कार्यस्य सिद्धिर्भवति भारत ॥ ५३ ॥
तस्मान्नानुभवज्ञानं सम्भवत्यतिमानुषम् ।
अन्तर्गतं तमश्छेत्तुं शाब्दबोधो हि न क्षमः ॥ ५४ ॥
यथा न नश्यति तमः कृतया दीपवार्तया ।
तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये ॥ ५५ ॥
आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम् ।
शीलं परहितत्वं च कोपाभावः क्षमा धृतिः ॥ ५६ ॥
सन्तोषश्चेति विद्यायाः परिपाकोज्ज्वलं फलम् ।
विद्यया तपसा वापि योगाभ्यासेन भूपते ॥ ५७ ॥
विना कामादिशत्रूणां नैव नाशः कदाचन ।
(मनस्तु चञ्चलं रास्वभावादतिदुर्ग्रहम् ।
तद्वशः सर्वथा प्राणी त्रिविधो भुवनत्रये । )
कामक्रोधादयो भावाश्चित्तजाः परिकीर्तिताः ॥ ५८ ॥
ते तदा न भवन्त्येव यदा वै निर्जितं मनः ।
तस्मात्तु निमिना राजन्न क्षमा विहिता मुनौ ॥ ५९ ॥
यथा ययातिना पूर्वं कृता शुक्रे कृतागसि ।
भृगुपुत्रेण शप्तोऽपि ययातिर्नृपसत्तमः ॥ ६० ॥
न शशाप मुनिं क्रोधाज्जरां राजा गृहीतवान् ।
कश्चित्सौम्यो भवेत्कश्चित्क्रूरो भवति पार्थिवः ॥ ६१ ॥
स्वभावभेदान्नृपते कस्य दोषोऽत्र कल्प्यते ।
हैहया भार्गवान्पूर्वं धनलोभात्पुरोहितान् ॥ ६२ ॥
ब्राह्मणान्मूलतः सर्वांश्चिच्छिदुः क्रोधमूर्च्छिताः ।
पातकं पृष्ठतः कृत्वा ब्रह्महत्यासमुद्‌भवम् ॥ ६३ ॥


जनकराजाची उत्पत्ती -

जनमेजय म्हणाला, ''वसिष्ठांना देहप्राप्ती झाली. पण त्या निमीराजाला देहप्राप्ती कशी झाली ते सांग.''

व्यास म्हणाले, ''हे राजा वसिष्ठांना पुन: देह प्राप्त झाला. पण निमिला मात्र देहप्राप्ती झाली नाही. इकडे वसिष्ठांनी शाप दिल्यावर यज्ञाचे ऋत्विज चिंता करू लागले. ते म्हणाले, "आता काय करावे ? हा यज्ञ पूर्ण होताच दीक्षा घेतलेल्या त्या धार्मिक राजाला शाप झाला. खरोखरच दैवयोगे होणारे टळत नाही.''

असे म्हणून विविध मंत्रांनी त्यांनी राजाच्या देहाचे रक्षण केले. यज्ञसमाप्तीपर्यंत त्यांनी त्याचा तो निर्विकार देह तसाच सुरक्षित ठेवला. यज्ञसमाप्तीनंतर सर्व देव तेथे आले. निमीराजाकरता सर्वांनी देवांची प्रार्थना केली. तेव्हा नाममात्र श्वासोच्छवास करीत असलेल्या व खिन्न झालेल्या राजाला ते म्हणाले, "राजर्षे, आम्ही तुझ्या यज्ञाने संतुष्ट झालो आहोत. तू वर माग. तुझ्या या यज्ञामुळे तुला दिव्य जन्म प्राप्त होईल. म्हणून तुला देव अथवा मानव यांपैकी जो देह हवा असेल तो मागून घे. तुझा पुरोहित पूर्वीप्रमाणेच दुसरा देह धारण करून पृथ्वीवर राहात आहे. तुला इच्छा असेल तर तूही तसा देह माग.''

हे ऐकून निमी म्हणाला, ''हे सुरश्रेष्ठांनो, आता मला नश्वर देह नको. सर्व जीवांच्या दृष्टीत माझे वास्तव्य होवो. सर्व भूतांच्या नेत्रांत वायुभूत होऊन मी संसार करावा."

निमीचे हे शब्द ऐकून देव म्हणाले, ''ही गोष्ट सिद्धीस नेण्यास फक्त भगवतीच समर्थ आहे. त्या सर्वेश्वरी शिवेची तू प्रार्थना कर. ती तुझी इच्छा पूर्ण करील.''

हे ऐकून राजाने भगवतीची प्रार्थना केली. तेव्हा देवीने प्रसन्न होऊन त्याला दर्शन दिले. ते तेजयुक्त दर्शन अवलोकन करून सर्व मुनीही कृतार्थ झाले. त्या देवीला राजा म्हणाला, "हे देवी, मोक्षप्रद असे ज्ञान मला दे. तोपर्यंत सर्व प्राण्यांच्या नेत्रभागी माझे वास्तव्य होऊ दे.''

जगदंबिका म्हणाली, ''हे राजा, तू निर्मल ज्ञान प्राप्त करशील. तसेच भूतांच्या नेत्रांच्या पापण्यांमध्ये तुझे वास्तव्य होईल. प्राण्यांचे नेत्र तुझ्यामुळेच उघडझाप करतील. पण देवांची दृष्टी उघडीच राहील.''

असे सांगून ती देवी गुप्त झाली. नंतर विचार करून सर्व मुनींनी निमीचा देह मंडपात आणला. निमीला पुत्रप्राप्ती होण्यासाठी त्यांनी वेदोक्त मंत्रहवन केले. मंथन करताच तेथे साक्षात निमीप्रमाणे सर्वलक्षणसंपन्न पुत्र उत्पन्न झाला.

तो अरणीमंथनातून उत्पन्न झाल्याने त्याचे नाव मिथी असे ठेवले. तो मातेशिवाय फक्त जनकापासून उत्पन्न झाल्यामुळे त्याला जनक म्हणतात. विदेही निमीपासून त्या वंशाची वृद्धी झाल्यामुळे पुढे त्याच्या वंशजास विदेही म्हणून लोक संबोधू लागले.

अशारीतीने उत्पन्न झालेल्या जनकाने पुढे गंगेच्या किनार्‍यावर एक सुंदर नगर बसविले. सुंदर गोपुरे, हवेल्या तसेच धनधान्यांनी युक्त अशा नगरीला लोक मिथिला म्हणू लागले. ह्मा वंशात जन्मास आलेले राजे जनक या नावाने प्रसिद्ध झाले.

याप्रमाणे हे जनमेयजा, मी तुला निमीचे चरित्र निवेदन केले."

राजा म्हणाला, ''हे भगवन्, पण वसिष्ठ हा ब्रह्मदेवाचा पुत्र असून राजाचा पुरोहित व महान तपस्वी असे असताना त्या ब्राह्मणगुरूला क्षमा न करता राजाने शाप कसा दिला ?''

व्यास म्हणाले, ''इंद्रियाधीन असलेल्या प्राण्यांच्या ठिकाणी क्षमा संभव नाही. त्यातून समर्थ पुरुषाचे ठिकाणी क्षमा असणे अशक्यच. सर्वसंगपरित्याग केलेले मुनीसुद्धा कामक्रोधादि भावनांमध्ये अडकून राहिले आहेत. म्हणून षड्‌रिपूंना जिंकणारा प्राणी दुर्लभ.

स्वर्ग, भूलोक, वैकुंठ, कैलास यांपैकी कोठेही सर्व इंद्रिये जिंकलेला पुरुष आढळणार नाही, मोठे महातपस्वी मुनीही त्रिगुणयुक्त आहेत. अशा स्थितीत मानवांची गोष्टच नको. सांख्यवेत्ता कपिल मुनीनेही सगरपुत्रांना दग्ध केले. अहंकारापासूनच त्रैलोक्याची उत्पत्ती असल्याने ते कार्यकारणभावांनी युक्तच राहणार.

प्रत्यक्ष ब्रह्मा, विष्णु, महेश हे त्रिगुणांनी व्याप्त आहेत. मग मानव त्रिगुणांनी युक्त असल्यास आश्चर्य कोणते ? सर्व ठिकाणी गुणसंकरच झालेला आहे. तिन्ही गुण समानतेने राहात नाहीत. फक्त परमात्माच निर्गुण आहे. म्हणून तो कुणालाही दिसत नाही. तो अतर्क्य असून निर्लेप आहे. तोच अविनाशी आहे.

सर्व भूतांच्या ठिकाणी असलेली आदिशक्ती ही सुद्धा निर्गुण असल्याने प्राण्यांना तिचे ज्ञान होत नाही. परमात्मा व आदिशक्ती यांचे ऐक्य आहे. त्यांचे ऐक्य जाणणारा पुरुष सर्वमुक्त होय. अद्वैतातच मोक्ष असतो. ज्याला शक्ती व परमात्म्य ऐक्याची जाणीव झाली, तो गुणमुक्त होतो.

दोन प्रकारच्या ज्ञानांपैकी शाब्दिक ज्ञान हे बुद्धिजन्य आहे. वेदशास्त्रांचा अर्थ समजल्याने शब्दज्ञान प्राप्त होते. सुतर्क व कुतर्कामुळे विकल्प निर्माण होतात. वितर्कामुळे भ्रम होतो. त्यापासून बुद्धिभ्रंश व अखेर सर्वांचा नाश होतो.

दुसरे अनुभवसंज्ञक ज्ञान दुर्लभ आहे. परमात्म्याविषयी आसक्ती उत्पन्न झाल्याने हे ज्ञान मिळते. शब्दज्ञानाने कार्यसिद्धी होत नाही. शील, क्षमा, धैर्य, संतोष, दुसर्‍याचे भले करण्याची बुद्धी हे ज्ञानाचे उत्तम फळ आहे. ज्ञान, तप यांशिवाय षड्‌रिपूंचा नाश होत नाही.

मन चंचल असते. सर्व प्राणी मनाच्या आधीन असतात. काम, क्रोध चित्तातून उत्पन्न होतात. पूर्वी शुक्राच्या अपराधाला ययातीने क्षमा केली. पण निमीने वसिष्ठांना क्षमा केली नाही.

भृगुपुत्र शुक्राने मात्र क्रुद्ध होऊन ययातीला शाप दिला होता. पण ययातीने शाप दिला नाही. उलट शापापासून प्राप्त झालेल्या जरेचा स्वीकार केला. तात्पर्य, कोणी सौम्य तर कोणी उग्र असतो. हा स्वभावभेद असल्याने कोणाचाच दोष दिसत नाही.

धनलोभाने व्याप्त होऊन हैहय नावाचे राजे क्रुद्ध झाले. ब्रह्महत्येच्या पातकांची तमा न बाळगता त्यांनी भृगुवंशातील सर्व ब्राह्मण पुरोहितांचा नाश केला.




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
षष्ठस्कन्धे देवीमहिम्नि नानाभाववर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
अध्याय पंधरावा समाप्त


GO TOP