श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः
नवमोऽध्यायः


नहुषस्वर्गच्युतिवर्णनम्

व्यास उवाच
तां वीक्ष्य विपुलापाङ्गीं रहः शोकसमन्विताम् ।
आखण्डलः प्रियां भार्यां विस्मितश्चाब्रवीत्तदा ॥ १ ॥
कथमत्रागता कान्ते कथं ज्ञातस्त्वया ह्यहम् ।
दुर्ज्ञेयः सर्वभूतानां संस्थितोऽस्मि शुभानने ॥ २ ॥
शच्युवाच
देव देव्याः प्रसादेन ज्ञातोऽस्यद्य भवानिह ।
पुनस्तस्याः प्रसादेन प्राप्तास्मि त्वां दिवस्पते ॥ ३ ॥
नहुषो नाम राजर्षिः स्थापितो भवदासने ।
त्रिदशैर्मुनिभिश्चैव स मां बाधति नित्यशः ॥ ४ ॥
पतिं मां कुरु चार्वङ्‌गि: तुरासाहं सुराधिपम् ।
एवं वदति मां पाप्मा किं करोमि बलार्दन ॥ ५ ॥
इन्द्र उवाच
कालाकाङ्क्षी वरारोहे संस्थितोऽस्मि यदृच्छया ।
तथा त्वमपि कल्याणि सुस्थिरं स्वमनः कुरु ॥ ६ ॥
व्यास उवाच
इत्युक्ता तेन सा देवी पतिनातिप्रशंसिना ।
निःश्वसन्त्याह तं शक्रं वेपमानातिदुःखिता ॥ ७ ॥
कथं तिष्ठे महाभाग पापात्मा मां वशानुगाम् ।
करिष्यति मदोन्मत्तो वरदानेन गर्वितः ॥ ८ ॥
देवाश्च मुनयः सर्वे मामूचुस्तद्‌भयाकुलाः ।
तं भजस्व वरारोहे देवराजं स्मरातुरम् ॥ ९ ॥
बृहस्पतिस्तु शत्रुघ्न वाडवो बलवर्जितः ।
कथं मां रक्षितुं शक्तो भवेद्देवानुगः सदा ॥ १० ॥
तस्माच्चिन्तास्ति महती नार्यहं वशवर्तिनी ।
अनाथा किं करिष्यामि विपरीते विधौ विभो ॥ ११ ॥
नार्यस्म्यहं न कुलटा त्वच्चित्तातिपतिव्रता ।
नास्ति मे शरणं तत्र यो मां रक्षति दुःखिताम् ॥ १२ ॥

इन्द्र उवाच
उपायं प्रब्रवीम्यद्य तं कुरुष्व वरानने ।
शीलं ते दुःखिते काले परित्रातं भविष्यति ॥ १३ ॥
परेण रक्षिता नारी न भवेच्च पतिव्रता ।
उपायैः कोटिभिः कामभिन्नचित्तातिचञ्चला ॥ १४ ॥
शीलमेव हि नारीणां सदा रक्षति पापतः ।
तस्मात्त्वं शीलमास्थाय स्थिरा भव शुचिस्मिते ॥ १५ ॥
यदा त्वां नहुषो राजा बलादाकर्षयेत्खलः ।
तदा त्वं समयं कृत्वा गजं वञ्चय भूपतिम् ॥ १६ ॥
एकान्ते तत्समीपे त्वं गत्वा वद मदालसे ।
ऋषियानेन दिव्येन मामुपैहि जगत्पते ॥ १७ ॥
एवं तव वशे प्रीता भविष्यामीति मे ततम् ।
इति तं वद सुश्रोणि तदा तु परिमोहितः ॥ १८ ॥
कामान्धः स मुनीन् याने योजयिष्यति पार्थिवः ।
अवश्यं तापसो भूपं शापदग्धं करिष्यति ॥ १९ ॥
साहाय्यं जगदम्बा ते करिष्यति न संशयः ।
जगदम्बापदस्मर्तुः सङ्कटं न कदाचन ॥ २० ॥
यदि जायेत तच्चापि ज्ञेयं तत्स्वस्तये किल ।
तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन मणिद्वीपाधिवासिनीम् ॥ २१ ॥
भज त्वं भुवनेशानीं गुरुवाक्यानुसारतः ।
व्यास उवाच
इत्याख्याता शची तेन जगाम नहुषं प्रति ॥ २२ ॥
तथेत्युक्त्वातिविश्वस्ता भाविकार्ये कृतोद्यमा ।
नहुषस्तां समालोक्य मुदितो वाक्यमब्रवीत् ॥ २३ ॥
स्वागतं सत्यवचनैस्त्वदधीनोऽस्मि कामिनि ।
दासोऽहं तव सत्येन पालितं वचनं त्वया ॥ २४ ॥
यदागता समीपे मे तुष्टोऽस्मि मितभाषिणि ।
न च व्रीडा त्वया कार्या भक्तं मां भज सुस्मिते ॥ २५ ॥
कार्यं वद विशालाक्षि करिष्यामि तव प्रियम् ।
शच्युवाच
सर्वं कृतं त्वया कार्यं मम कृत्रिमवासव ॥ २६ ॥
मनोरथोऽस्ति मे देव शृणु चित्तेऽधुना विभो ।
वाञ्छितं कुरु कल्याण त्वद्वशाहमतः परम् ॥ २७ ॥
ब्रवीमि मानसोत्साहं त्वं तं कर्तुमिहार्हसि ।
नहुष उवाच
कार्यं त्वं ब्रूहि चन्द्रास्ये करोमि तव वाञ्छितम् ॥ २८ ॥
अलभ्यमपि दास्यामि तुभ्यं सुभ्रु वदस्व माम् ।
शच्युवाच
कथं ब्रवीमि राजेन्द्र प्रत्ययो नास्ति मे तव ॥ २९ ॥
शपथं कुरु राजेन्द्र यत्करोमि प्रियं तव ।
राजानः सत्यवचसो दुर्लभा एव भूतले ॥ ३० ॥
पश्चाद्‌ब्रवीम्यहं राजन् ज्ञात्वा सत्येन यन्त्रितम् ।
कृते चेद्वाञ्छिते भूप सदा ते वशवर्तिनी ॥ ३१ ॥
भविष्यामि तुराषाड् वै सत्यमेतद्वचो मम ।
नहुष उवाच
अवश्यमेव कर्तव्यं वचनं तव सुन्दरि ॥ ३२ ॥
शपामि सुकृतेनाहं यज्ञदानकृतेन वै ।
शच्युवाच
इन्द्रस्य हरयो वाहा गजश्चैव रथस्तथा ॥ ३३ ॥
गरुडो वासुदेवस्य यमस्य महिषस्तथा ।
वृषभः शङ्करस्यापि ब्रह्मणो वरटापतिः ॥ ३४ ॥
मयूरः कार्तिकेयस्य गजास्यस्य तु मूषकः ।
इच्छाम्यहमपूर्वं वै वाहनं ते सुराधिप ॥ ३५ ॥
यन्न विष्णोर्न रुद्रस्य नासुराणां न रक्षसाम् ।
वहन्तु त्वां महाराज मुनयः संशितव्रताः ॥ ३६ ॥
सर्वे शिबिकया राजन्नेतद्धि मम वाञ्छितम् ।
सर्वदेवाधिकं त्वां वै जानामि वसुधाधिप ॥ ३७ ॥
तेन ते तेजसो वृद्धिं वाञ्छाम्यहमतन्द्रिता ।
व्यास उवाच
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य ज्ञानदुर्बलः ॥ ३८ ॥
मोहितस्तु महादेव्या कृतमोहेन तत्क्षणम् ।
उवाच वचनं भूपः संस्तुवन्वासवप्रियाम् ॥ ३९ ॥
नहुष उवाच
सत्यमुक्तं त्वया तन्वि वाहनं रुचिरं मम ।
करिष्यामि सुकेशान्ते वचनं तव सर्वथा ॥ ४० ॥
न ह्यल्पवीर्यो भवति यो वाहान्कुरुते मुनीन् ।
अहमारुह्य यानेन त्वामेष्यामि शुचिस्मिते ॥ ४१ ॥
सप्तर्षयो मां वक्ष्यन्ति सर्वे देवर्षयस्तथा ।
समर्थं त्रिषु लोकेषु ज्ञात्वा मां तपसाधिकम् ॥ ४२ ॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा तां सुसन्तुष्टो विससर्ज हरिप्रियाम् ।
मुनीनाहूय सर्वास्तानित्युवाच स्मरान्वितः ॥ ४३ ॥
नहुष उवाच
अहमिन्द्रोऽद्य भो विप्राः सर्वशक्तिसमन्वितः ।
कार्यमत्र प्रकुर्वन्तु भवन्तो विगतस्मयाः ॥ ४४ ॥
इन्द्रासनं मया प्राप्तं नेन्द्राणी मामुपैति च ।
आकारिता च मां सूते प्रेमपूर्वमिदं वचः ॥ ४५ ॥
मुनियानेन देवेन्द्र मामुपैहि सुराधिप ।
देवदेव महाराज मत्प्रियं कुरु मानद ॥ ४६ ॥
एतत्कार्यं मुनिश्रेष्ठा ममात्यन्तं दुरासदम् ।
भवद्‌भिस्तु प्रकर्तव्यं सर्वथैव दयालुभिः ॥ ४७ ॥
मनो दहति मे कामः शक्रपत्‍न्यां प्रवर्तितम् ।
भवन्तः शरणं मेऽद्य कुरुध्वं कार्यमद्‌भुतम् ॥ ४८ ॥
अगस्तिप्रमुखास्तस्य श्रुत्वा वाक्यमसत्करम् ।
अङ्गीचक्रुश्च भावित्वात्कृपया परमर्षयः ॥ ४९ ॥
अङ्गीकृतेऽथ तद्वाक्ये मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
मुदं प्राप नृपः कामं पौलोमीकृतमानसः ॥ ५० ॥
आरुह्य शिबिकां रम्यां संस्थितस्त्वरयान्वितः ।
वाहात्कृत्वा मुनीन्दिव्यान्सर्प सर्पेति चाब्रवीत् ॥ ५१ ॥
कामार्तः सोऽस्मृशन्मूढः पादेन मुनिमस्तकम् ।
अगस्तिं तापसश्रेष्ठं लोपामुद्रापतिं तदा ॥ ५२ ॥
वातापिभक्षकर्तारं समुद्रस्यापि शोषकम् ।
कशया ताडयामास पञ्चबाणशराहतः ॥ ५३ ॥
इन्द्राणीहृतचित्तोऽसौ सर्पेति प्रब्रुवन्मुनिम् ।
तं शशाप मुनिः क्रुद्धः कशाघातमनुस्मरन् ॥ ५४ ॥
सर्पो भव दुराचार वने घोरवपुर्महान् ।
बहुवर्षसहस्राणि यत्र क्लेशो महान्भवेत् ॥ ५५ ॥
विचरिष्यसि वीर्येण पुनः स्वर्गमवाप्स्यसि ।
दृष्ट्वा युधिष्ठिरं नाम तव मोक्षो भविष्यति ॥ ५६ ॥
प्रश्नानामुत्तरं श्रुत्वा धर्मपुत्रमुखात्ततः ।
व्यास उवाच
एवं शप्तः स राजर्षिः स्तुत्वा तं मुनिसत्तमम् ॥ ५७ ॥
स्वर्गात्पपात सहसा सर्परूपधरोऽभवत् ।
बृहस्पतिस्ततो गत्वा तरसा मानसं प्रति ॥ ५८ ॥
इन्द्राय सर्ववृत्तान्तं कथयामास विस्तरात् ।
तच्छ्रुत्वा मघवा राज्ञः स्वर्गात्प्रच्यवनादिकम् ॥ ५९ ॥
मुदितोऽभून्महाराज स्थितस्तत्रैव वासवः ।
देवाश्च मुनयो दृष्ट्वा नहुषं पतितं भुवि ॥ ६० ॥
जग्मुः सर्वेऽपि तत्रैव यत्रेन्द्रः सरसि स्थितः ।
तमाश्वास्य सुराः सर्वे मुनिभिः सहितास्तदा ॥ ६१ ॥
स्वर्गे समानयामासुर्मानपूर्वं शचीपतिम् ।
समागतं ततः शक्रं सर्वे ते मुनयः सुराः ॥ ६२ ॥
स्थापयित्वाऽऽसने पश्चादभिषेकं दधुः शिवम् ।
इन्द्रोऽपि स्वासनं प्राप्य शच्या सह सुरालये ॥ ६३ ॥
चिक्रीड नन्दने रम्ये कानने प्रेमयुक्तया ।
व्यास उवाच
एवमिन्द्रेण सम्प्राप्तं दुःखं परमदारुणम् ॥ ६४ ॥
हत्वासुरं कामरूपं विश्वरूपं महामुनिम् ।
पुनर्देव्याः प्रसादेन स्वस्थानं प्राप्तवान्नृप ॥ ६५ ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं वृत्रासुरवधाश्रयम् ।
यत्पृष्टोऽहं त्वया राजन् कथानकमनुत्तमम् ॥ ६६ ॥
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमाप्नुयात् ।
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ ६७ ॥


इंद्रपत्नीला देवीचा वर -

तेथे एकांतात आपली पत्नी शोकावस्थेत असल्याचे पाहून इंद्र विस्मित झाला. तो तिला म्हणाला, ''हे कांते, तू या ठिकाणी कशी आलीस ? हे शुभे, कोणालाही दिसू नये म्हणून मी येथे एकांतात वास्तव्य करीत आहे. मी इथे असल्याचे तुला कसे समजले ?''

शची म्हणाली, ''हे देवा, हे स्वर्गाधिपते, देवीच्याच प्रसादाने मला आपले दर्शन घडले, देव मुनी यांनी इंद्रपदावर स्थापन केलेला नहुष राजा मला त्रस्त करीत आहे.

तो म्हणतो, 'मी इंद्र असल्याने, तू मला पती कर.

त्या पाप्याचे हे शब्द ऐकून मी काय करू ?"

इंद्र म्हणाला, "हे सुंदरी, मी कालाची वाट पाहात आहे. तूही तसेच कर."

इंद्राने असे सांगितल्यावर ती देवी दुःखाने सुस्कारे सोडू लागली. ती म्हणाली, ''मी इतके दिवस कसे घालवू ? तो पापी नहुष मला बलात्काराने हरण करील. हे शत्रुघ्ना, त्याच्या भीतीमुळे देव मुनी मला म्हणाले, "तू त्या देवराजाचा स्वीकार कर बरे." बृहस्पती तर ब्राह्मण म्हणून संरक्षण करण्यास असमर्थ आहे. म्हणून मी चिंताव्यग्र आहे.

मी पतिनिष्ठ स्त्री असल्यामुळे माझा तुझ्यातच लय झाला आहे. मी जारिणी नाही. तेव्हा सांप्रत शरण जाण्यास योग्य असा कोणीही नाही.''

इंद्र म्हणाला, "सुमुखी, मी सांगतो तसे कर, म्हणजे संकटप्रसंगी तुला शीलाचे रक्षण करता येईल. पतिव्रते, स्वत:च्या शिलाचे रक्षण अखेर स्वत:च करावे लागते.

कोटयावधी रक्षक असले तरी चित्त मदनविव्हल झाल्यास शील कसे सुरक्षित राहणार ?

म्हणून हे सुहास्यवदने, बलात्काराने नहुषाने तुला ओढून नेले तर गुप्त संकेताने तू त्याची फसवणूक कर. हे मदालसे, एकांतात तू त्याला म्हण, "हे जगदीश्वरा, तू दिव्य ऋषियानात बसून माझ्याकडे आलास तर मी तुझी होईन."

असे तू म्हणालीस म्हणजे तो कामांध ऋषींना आपल्या वाहनास जोडील. एखादा तपस्वी त्याच वेळी त्याला शापभ्रष्ट करील. तसेच ती भगवती जगदंबा तुला मदत करील. तिच्या स्मरणाने संकटनिवृत्ती होते. तेव्हा गुरूचे ऐकून मणिद्वीपवासिनी भगवतीची सेवा कर.''

असे शचीला सांगताच ती 'बरे' म्हणून विश्वासाने नहुषाकडे गेली. तेव्हा नहुष तिला म्हणाला, ''हे सत्यभाषिणी, तुझे कल्याण असो, खरोखर मी तुझा दास आहे. तू आता माझा स्वीकार कर. तुझे कोणतेही प्रिय कार्य सत्वर सांग. मी ते पूर्ण करीन.''

शची म्हणाली, ''हे कृत्रिम इंद्रा, माझी एकच इच्छा आहे. ती आपण शेवटास नेल्यास मी आपल्या आधीन होईन."

नहुष म्हणाला, ''हे चंद्रवदने, आता तू सत्वर काय ते सांग. मी तुझी इच्छा पूर्ण करीन.''

शची म्हणाली, ''हे राजेंद्रा आपण माझी इच्छा पूर्ण कराल अशी शपथ वाहा. कारण मला विश्वास वाटत नाही. या भूतलावर सत्यवचनी फार क्वचित् आढळतात. म्हणून माझे वांच्छित पूर्ण केल्यास मी आपली होईन.''

नहुष म्हणाला, ''हे सुंदरी, मी आजवर यज्ञाने व दानाने मिळवलेल्या पुण्यावर शपथेवर असे सांगतो की तू म्हणशील ते मी शेवटास नेईन.''

शची म्हणाली, ''अश्व, गज, रथ ही इंद्राची वहाने होती. वासुदेवाचा गरूड, यमाचा महिष, शंकराचा वृषभ, ब्रह्मदेवाचा हंस, कार्तिकेयाचा मयूर, गजाननाचा मूषक अशी निरनिराळ्या देवांची विविध वाहने आहेत. परंतु याहीपेक्षा आपले वाहन अपूर्व असावे.

हे महाराज, सदाचरणी निर्मल मुनींना पालखी वाहायला लावून त्यातून आपण मजकडे यावे. त्यामुळे आपले तेज वृद्धींगत होईल आणि मी आपल्या आधीन होईन.''

तिचे भाषण ऐकून तो मूर्ख, मदांध नहुष हसला. त्याला महादेवीने मोहित केल्यामुळे त्याने सांप्रतच्या पदाला अनुचित असे कृत्य करण्याचे ठरविले. तो म्हणाला, ''हे सुंदरी, हे सुकेशी, खरोखर तू म्हणतेस ते योग्य आहे. मी तुझी इच्छा पूर्ण करीन. या जगात मुनींना वाहन करणारा म्हणून माझी कीर्ती होईल. हे देवी, देवर्षी व सप्तर्षी माझे वाहक होतील.''

असे म्हणून त्याने इंद्रायणीला जाण्यास सांगून सत्वर ऋषींना बोलावून आणले व तो म्हणाला, ''हे विप्रहो, सांप्रत सर्वशक्तिशाली असा मीच इंद्र आहे. म्हणून सांगेन तसे तुम्ही करा. आता लवकरच इंद्राणीही मला प्राप्त होईल. तिने मला सांगितले की, 'देवराजा, आपण मुनियानातून मजकडे या.''

म्हणून हे मुनिश्रेष्ठानो, आपण दयाळू होऊन माझी ही इच्छा पूर्ण करा. मी मदनव्याकुल झालो असून आपण सांप्रत माझे प्रिय करून रक्षण करा.''

त्याचे बोलणे ऐकून व भवितव्य जाणून घेऊन अगस्तीमुनींनी कृपाळु होऊन त्याचे म्हणणे मान्य केले. ते ऐकून राजाला आनंद झाला. तो त्वरित एका सुंदर शिबिकेवर आरुढ झाला व "चल, चल," (सर्प, सर्प) असे म्हणून पायानेच त्याने मुनीच्या मस्तकाला स्पर्श केला. इतकेच नव्हे तर कामबाणांनी पीडित झाल्यामुळे त्याने महाप्रतापी, समुद्रही पिऊन टाकणार्‍या, वातापीला पचविणार्‍या त्या महासाध्वी लोपामुद्रेच्या पतीला, त्या महातपस्वी अगस्तीमुनीला चाबकाने मारले.

तो पुन: 'चल, चल,' (सर्प, सर्प) म्हणून चाबकाने मारण्याची भीती घालू लागला. त्यामुळे क्रुद्ध होऊन त्या अगस्तीमुनीने त्याला शाप दिला. अगस्तीमुनी म्हणाले, ''हे दुरात्म्या, तू महाभयंकर घोर शरीरधारण करणारा सर्प होशील.''

ती शापवाणी ऐकून नहुष खाली उतरला व भयभीत होऊन मुनींची क्षमायाचना करू लागला. तेव्हा तो मुनी शांतचित्ताने म्हणाला, ''हे नहुषा, माझा शाप असत्य होणार नाही. कित्येक सहस्र वर्षे तू सर्पयोनीत यातना भोगशील. त्याच अवस्थेत बलाने तू सर्वत्र संचार करशील. पण युधिष्ठिराच्या दर्शनाने तुझ्या प्रश्नांची उत्तरे ऐकल्यावर तू मुक्त होऊन पुन: स्वर्गात येशील.''

अशा रीतीने उ:शाप ऐकल्यावर ऋषींची स्तुती केली आणि तो अकस्मात सर्प होऊन स्वर्गातून भूमीवर पडला. तेव्हा बृहस्पतीने मानस सरोवरात जाऊन सर्व घटना इंद्राला निवेदन केली. ते ऐकून इंद्र आनंदित होऊन तेथेच राहू लागला.

नहुष भूतलावर पडल्याचे अवलोकन केल्यावर सर्व देव, ऋषी, इंद्राकडे गेले. ते सन्मानाने त्याला स्वर्गात घेऊन आले. त्यांनी पुनः इंद्राला राज्याभिषेक केला.

त्यानंतर स्वर्गप्राप्ती झाल्यावर शचीसह इंद्र पुन: नंदनवनात क्रीडा करण्यास मग्न झाला.

अशाप्रकारे विश्वरूपाचा वध केल्यामुळे इंद्राला घोर दुःख भोगावे लागले. पण देवीच्या कृपेमुळे त्याला पुन: स्वर्गप्राप्ती झाली.

व्यासमुनी म्हणाले, ''हे जनमेजया, अशारीतीने केलेल्या कर्माचे फल हे भोगावेच लागते.''




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
षष्ठस्कन्धे नहुषस्वर्गच्युतिवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
अध्याय नववा समाप्त


GO TOP