श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः
प्रथमोऽध्यायः


त्रिशिरसस्तपोभङ्गाय देवराजेन्द्रद्वारा नानोपायचिन्तनवर्णनम्

ऋषय ऊचुः
सूत सूत महाभाग मिष्टं ते वचनामृतम् ।
न तृप्ताः स्मो वयं पीत्वा द्वैपायनकृतं शुभम् ॥ १ ॥
पुनस्त्वां प्रष्टुमिच्छामः कथां पौराणिकीं शुभाम् ।
वेदेऽपि कथितां रम्यां प्रसिद्धां पापनाशिनीम् ॥ २ ॥
वृत्रासुर इति ख्यातो वीर्यवांस्त्वष्टुरात्मजः ।
स कथं निहतः संख्ये वासवेन महात्मना ॥ ३ ॥
त्वष्टा वै सुरपक्षीयस्तत्पुत्रो बलवत्तरः ।
शक्रेण घातितः कस्माद्‌ब्रह्मयोनिर्महाबलः ॥ ४ ॥
देवाः सत्त्वगुणोत्पना मानुषा राजसाः स्मृताः ।
तिर्यञ्चस्तामसाः प्रोक्ताः पुराणागमवादिभिः ॥ ५ ॥
विरोधोऽत्र महान् भाति नूनं शतमखेन ह ।
छलेन बलवान् वृत्रः शक्रेण विनिपातितः ॥ ६ ॥
विष्णुः प्रेरयिता तत्र स तु सत्त्वधरः परः ।
प्रविष्टः पविमध्ये स छद्मना भगवान् प्रभुः ॥ ७ ॥
सन्धिं विधाय स ह्येवं मन्त्रितोऽसौ महाबलः ।
हरिभ्यां सत्यमुत्सृज्य जलफेनेन शातितः ॥ ८ ॥
कृतमिन्द्रेण हरिणा किमेतत्सूत साहसम् ।
महान्तोऽपि च मोहेन वञ्चिताः पापबुद्धयः ॥ ९ ॥
अन्यायवर्तिनोऽत्यर्थं भवन्ति सुरसत्तमाः ।
सदाचारेण युक्तेन देवाः शिष्टत्वमागताः ॥ १० ॥
एवं विशिष्टधर्मेण शिष्टत्वं कीदृशं पुनः ।
हत्वा वृत्रं तु विश्वस्तं शक्रेण छद्मना पुनः ॥ ११ ॥
प्राप्तं पापफलं नो वा ब्रह्महत्यासमुद्‌भवम् ।
किं च त्वया पुरा प्रोक्तं वृत्रासुरवधः कृतः ॥ १२ ॥
श्रीदेव्या इति तच्चापि चित्तं मोहयतीह नः ।
सूत उवाच
शृण्वन्तु मुनयो वृत्तं वृत्रासुरवधाश्रयम् ॥ १३ ॥
यथेन्द्रेण च सम्प्राप्तं दुःखं हत्यासमुद्‌भवम् ।
एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ १४ ॥
पारीक्षितेन राज्ञापि स यदाह च तद्‌ब्रुवे ।

जनमेजय उवाच
कथं वृत्रासुरः पूर्वं हतो मघवता मुने ॥ १५ ॥
सहायं विष्णुमासाद्य छद्मना सात्त्विकेन ह ।
कथं च देव्या निहतो दैत्योऽसौ केन हेतुना ॥ १६ ॥
कथमेकवधो द्वाभ्यां कृतः स्यान्मुनिपुङ्गव ।
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे ॥ १७ ॥
महतां चरितं शृण्वन् को विरज्येत मानवः ।
कथयाम्बावैभवं त्वं वृत्रासुरवधाश्रितम् ॥ १८ ॥
व्यास उवाच
धन्योऽसि राजंस्तव बुद्धिरीदृशी
    जाता पुराणश्रवणेऽतिसादरा ।
पीत्वामृतं देववरास्तु सर्वथा
    पाने वितृष्णाः प्रभवन्ति वै पुनः ॥ १९ ॥
दिने दिने तेऽधिकभक्तिभावः
    कथासु राजन् महनीयकीर्तेः ।
श्रोता यदैकप्रवणः शृणोति
    वक्ता तदा प्रीतमना ब्रवीति ॥ २० ॥
युद्धं पुरा वासववृत्रयोर्यद्‌
    वेदे प्रसिद्धं च तथा पुराणे ।
दुःखं सुरेन्द्रेण तथैव लब्धं
    हत्वा रिपुं त्वाष्ट्रमपापमेव ॥ २१ ॥
चित्रं किमत्र नृपते हरिवज्रभृद्‌भ्यां
    यच्छद्मना विनिहतस्त्रिशिरोऽथ वृत्रः ।
मायाबलेन मुनयोऽपि विमोहितास्ते
    चक्रुश्च निन्द्यमनिशं किल पापभीताः ॥ २२ ॥
विष्णुः सदैव कपटेन जघान दैत्यान्
    सत्त्वात्ममूर्तिरपि मोहमवाप्य कामम् ।
कोऽन्योऽस्ति तां भगवतीं मनसापि जेतुं
    शक्तः समस्तजनमोहकरीं भवानीम् ॥ २३ ॥
मत्स्यादियोनिषु सहस्रयुगेषु सद्यः
    साक्षाद्‌भवत्यपि यया विनियोजितोऽत्र ।
नारायणो नरसखो भगवाननन्तः
    कार्यं करोति विहिताविहितं कदाचित् ॥ २४ ॥
देहं धनं गृहमिदं स्वजना मदीयं
    पुत्राः कलत्रमिति मोहमुपेत्य सर्वः ।
पुण्यं करोत्यथ च पापचयं करोति
    मायागुणैरतिबलैर्विकलीकृतो यत् ॥ २५ ॥
न जातु मोहं क्षपितुं नरः क्षमः
    कश्चिद्‌भवेद्‌भूप परावरार्थवित् ।
विमोहितस्तैस्त्रिभिरेव मूलतो
    वशीकृतात्मा जगतीतले भृशम् ॥ २६ ॥
अथ तौ मायया विष्णुवासवौ मोहितौ भृशम् ।
जघ्नतुश्छद्मना वृत्रं स्वार्थसाधनतत्परौ ॥ २७ ॥
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि वृत्तान्तमवनीपते ।
कारणं पूर्ववैरस्य वृत्रवासवयोर्मिथः ॥ २८ ॥
त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः ।
देवानां कार्यकर्ता च निपुणो ब्राह्मणप्रियः ॥ २९ ॥
स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्वेषात्किलासृजत् ।
विश्वरूपेति विख्यातं नाम्ना रूपेण मोहनम् ॥ ३० ॥
त्रिभिः स वदनैः श्रेष्ठैर्व्यरोचत मनोहरैः ।
त्रिभिर्भिन्नानि कार्याणि मुखैः समकरोन्मुनिः ॥ ३१ ॥
वेदानेकेन सोऽधीते सुरां चैकेन सोऽपिबत् ।
तृतीयेन दिशः सर्वा युगपच्च निरीक्षते ॥ ३२ ॥
त्रिशिरा भोगमुत्सृज्य तपश्चक्रे सुदुष्करम् ।
तपस्वी स मृदुर्दान्तो धर्ममेव समाश्रितः ॥ ३३ ॥
पञ्चाग्निसाधनं काले पादपाग्रे निवेशनम् ।
जलमध्ये निवासं च हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ ३४ ॥
निराहारो जितात्मासौ त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
तपश्चचार मेधावी दुष्करं मन्दबुद्धिभिः ॥ ३५ ॥
तं च दृष्ट्वा तपस्यन्तं खेदमाप शचीपतिः ।
विषादमगमत्तत्र शक्रोऽयं मास्मभूदिति ॥ ३६ ॥
दृष्ट्वा तस्य तपो वीर्यं सत्यं चामिततेजसः ।
चिन्तां च महतीं प्राप ह्यनिशं पाकशासनः ॥ ३७ ॥
विवर्धमानस्त्रिशिरा मामयं शातयिष्यति ।
नोपेक्ष्यः सर्वथा शत्रुर्वर्धमानबलो बुधैः ॥ ३८ ॥
तस्मादुपायः कर्तव्यस्तपोनाशाय साम्प्रतम् ।
कामस्तु तपसां शत्रुः कामान्नश्यति वै तपः ॥ ३९ ॥
तथैवाद्य प्रकर्तव्यं भोगासक्तो भवेद्यथा ।
इति सञ्चिन्त्य मनसा बुद्धिमान्बलमर्दनः ॥ ४० ॥
आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वाष्ट्रपुत्रप्रलोभने ।
उर्वशीं मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम् ॥ ४१ ॥
समाहूयाब्रवीच्छक्रस्तास्तदा रूपगर्विताः ।
प्रियं कुरुध्वं मे सर्वाः कार्येऽद्य समुपस्थिते ॥ ४२ ॥
यत्तो मेऽद्य महाञ्छत्रुस्तपस्तपति दुर्जयः ।
कार्यं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम् ॥ ४३ ॥
शृङ्गारवेषैर्विविधैर्हावैर्देहसमुद्‌भवैः ।
प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं ज्वरं मम ॥ ४४ ॥
अस्वस्थोऽहं महाभागास्तस्य ज्ञात्वा तपोबलम् ।
बलवानासनं मेऽद्य ग्रहीष्यत्यविलम्बितः ॥ ४५ ॥
भयं मे समुपायातं क्षिप्रं नाशयताबलाः ।
उपकुर्वन्तु सहिताः कार्येऽद्य समुपस्थिते ॥ ४६ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं नार्य ऊचुस्तं प्रणताः पुरः ।
मा भयं कुरु देवेश यतिष्यामः प्रलोभने ॥ ४७ ॥
यथा न स्याद्‌भयं तस्मात्तथा कार्यं महाद्युते ।
नृत्यगीतविहारैश्च मुनेस्तस्य प्रलोभने ॥ ४८ ॥
कटाक्षैरङ्गभेदैश्च मोहयित्वा मुनिं विभो ।
लोलुपं वशमस्माकं करिष्यामो नियन्त्रितम् ॥ ४९ ॥
व्यास उवाच
इत्याभाष्य हरिं नार्यो ययुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम् ।
कुर्वन्त्यो विविधान्भावान्कामशास्त्रोचितानपि ॥ ५० ॥
गायन्त्यस्तालभेदैस्ता नृत्यन्त्यः पुरतो मुनेः ।
तं प्रलोभयितुं चक्रुर्नानाभावान्वराङ्गनाः ॥ ५१ ॥
नापश्यत्स तपोराशिरङ्गनानां विडम्बनम् ।
इन्द्रियाणि वशे कृत्वा मूकान्धबधिरः स्थितः ॥ ५२ ॥
दिनानि कतिचित्तस्थुर्नार्यस्तस्याश्रमे वरे ।
कुर्वन्त्यो गाननृत्यादिप्रपञ्चानतिमोहदान् ॥ ५३ ॥
न चचाल यदा कामं ध्यानाच्च त्रिशिरा मुनिः ।
परावृत्य तदा देव्यः पुनः शक्रमुपस्थिताः ॥ ५४ ॥
कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन् ।
श्रान्ता दीना भयत्रस्ता विवर्णवदना भृशम् ॥ ५५ ॥
देवदेव महाराज यत्‍नश्च परमः कृतः ।
न स शक्यो दुराधर्षो धैर्याच्चालयितुं विभो ॥ ५६ ॥
उपायोऽन्यः प्रकर्तव्यः सर्वथा पाकशासन ।
नास्माकं बलमेतस्मिंस्तापसे विजितेन्द्रिये ॥ ५७ ॥
दिष्ट्या वयं न शप्ताः स्म यदनेन महात्मना ।
मुनिना वह्नितुल्येन तपसा द्योतितेन हि ॥ ५८ ॥
विसृज्याप्सरसः शक्रश्चिन्तयामास मन्दधीः ।
तस्यैव च वधोपायं पापबुद्धिरसाम्प्रतम् ॥ ५९ ॥
विसृज्य लोकलज्जां स तथा पापभयं भृशम् ।
चकार पापबुद्धिं तु तद्वधाय महीपते ॥ ६० ॥


विश्वरूपाचे चरित्र -

ऋषी म्हणाले, "हे महाभाग्यवान सूता, तू सांगितलेल्या भगवतीच्या कथा श्रवण करूनही आमची तृप्ती झाली नाही. वेदात सांगितलेली एक पापनाशक कथा ऐकण्याची आमची इच्छा आहे. त्वष्टयाचा महाप्रतापी पुत्र वृत्रासुर याचा इंद्राने वध का केला ? त्वष्टा देवांच्या बाजूचा होता. मग त्या महाबलाढय ब्राह्मणपुत्राचा वध का केला ?

शंकर ऋतू करणार्‍या त्या इंद्राने सत्त्वगुणी असून सुद्धा वृत्राचा कपटाने वध केला. देव सत्त्वगुणी आणि कपटी यात विरोध नाही का ? परमसत्त्वगुणी विष्णु त्यावेळी इंद्राच्या वज्रात प्रविष्ट झाला. तह करूनही इन्द्र व विष्णु यांनी कपटाने उदकाच्या फेसाच्या योगाने वृत्राचा घात केला.

हे सूता, इंद्र, विष्णु हे सुद्धा पापबुद्धीनेच वागतात ना ? देव सदाचारसंपन्न असतात म्हणूनच त्यांना शिष्ठत्व प्राप्त होते. पण ते तर कपटाचरणी आहेत. इंद्राने कपटाने वृत्राचा वध केल्यामुळे त्याला ब्रह्महत्येचे पाप लागले नाही काय ? शिवाय श्रीदेवीने वृत्रासुराचा वध कसा केला ?

सूत म्हणाले, ''आता वृत्रासुरवधाचा वृत्तांत मी तुम्हाला सांगतो. या वधामुळे इंद्राला केवढे दुःख भोगावे लागले हेही आता ऐका. हे मला व्यासांनी सांगितले.

जनमेजय राजा म्हणाला, ''हे मुने, इंद्राने, विष्णूचे सहाय्य घेऊन वृत्रासुराचा वध कसा व का केला ? वृत्रासुराच्या निमित्ताने अंबेचे वैभवच तू आम्हांला सांग.''

व्यास म्हणाला, ''हे राजेंद्रा, देवांनी एकदा अमृतप्राशन केल्यावर पुनः अमृताविषयी त्यांची इच्छा राहात नाही. तू पुराणश्रवणाची इच्छा करतोस. तू धन्य आहेस.

हे राजा, नित्य पुराणकथा श्रवण केल्याने भक्तिभाव दृढ होतो. श्रोता एकचित्ताने ऐकतो म्हणून सांगणार्‍यालाही आनंद होत असतो. निष्पाप वृत्रासुराचा वध केल्यामुळे इंद्राला दुःख प्राप्त झाल्याची कथा पुराणात आहे.

हे राजा, मुनिश्रेष्ठ वृत्रासुराच्या हातून निंद्य कर्म घडल्यामुळे त्या त्रिमस्तक वृत्रासुराचा वध करण्यात आला. त्यातून भगवान विष्णूही मायामोहात अडकून अशाप्रकारची कर्मे करीत असतो. मनाला जिंकण्यास कोण समर्थ आहे ?

भगवानाला मत्स्यादियोनीत जन्म घ्यावा लागला. हे मायेमुळेच घडते. म्हणून तो अविनाशी नरमित्र, भगवान नारायण विहित अथवा अविहित कर्मे करतो. प्रत्येकजण माया-मोह यांनी विकल झालेला असतो. म्हणून हे माझे ते माझे असा त्याला मोह होतो आणि तो पापाचा साठा करतो. जगाचे रहस्य जाणणाराही माया - मोहापासून मुक्त नाही. इंद्र- विष्णु ह्यांसह सर्वजण यात गुरफटलेले आहेत.

प्रजाधिपती त्वष्टा हा देवकार्यतत्पर असा ब्राह्मण होता. इंद्राबद्दलच्या द्वेषाने प्रेरित होऊन त्याने तीन मस्तके असलेला पुत्र निर्माण केला. त्याचे नाव विश्वरूप होते. तो अत्यंत सुस्वरूप होता. तो एकाच वेळी तीन मुखांनी भिन्न कार्ये करी. एका मुखाने वेदाध्ययन, दुसर्‍या मुखाने सुरापान व तिसर्‍याने सर्वत्र निरीक्षण असे तो एकदम करीत असे.

त्याने अत्यंत दारुण तप केले. जितेंद्रिय व धर्म तत्पर राहून त्याने पंचाग्निसाधन केले. ग्रीष्मकाली तो वृक्षाच्या शेंडयावर बसे. हेमंत व शिशिर ऋतूंत तो उदकात राहात असे. असे त्याचे दुर्घट तप अवलोकन करून इंद्र भयभीत झाला. आपले इंद्रपद हा घेईल असे त्याला वाटले.

त्याने विचार केला, "अशा शत्रूची उपेक्षा करू नये. कामाच्या योगाने याचे तप नाहीसे करावे." इंद्राने काही अप्सरांना विश्वरूपाकडे पाठविले.

ऊर्वशी, मेनका, रंभा, घृताची, तिलोत्तमा या रूपगर्वितांना तो म्हणाला, ''आज तुम्ही सर्वांनी माझे प्रिय कार्य करा. ह्या माझ्या शत्रूचे तप नाहीसे करण्यासाठी विविध शृंगार, वेशभूषा, शरीराचे हावभाव वगैरे करून त्याला मोहवश करा. हे अबलांनो, त्या विश्वरूपाने माझे स्थान घेऊ नये म्हणून तुम्ही सत्वर त्याचा तपोभंग करा.''

इंद्राचे भाषण ऐकून अप्सरा म्हणाल्या, ''आपण भिऊ नका. नृत्य, गीत, विहार यामुळे आम्ही त्याला मोहवश करू. नेत्रकटाक्ष, अंगविक्षेप करून आम्ही त्याला कामबाणांनी पीडित करू. पण देवराज, आम्हाला मात्र त्याच्यापासून भीती उत्पन्न होणार नाही अशी व्यवस्था करा.

असे म्हणून त्या सर्वजणी विश्वरूपाजवळ गेल्या. त्या नृत्य, गायनादि विविध हावभाव करून त्याला मोहित करण्याचा प्रयत्न करू लागल्या. पण विश्वरूपाने तिकडे लक्ष दिले नाही. खूप प्रयत्न करून तो मुनी निश्चल राहिला. अखेर त्या अप्सरा निराश होऊन इंद्राकडे गेल्या.

त्या देवराजाला म्हणाल्या, ''हे देवाधिदेवा, हे प्रभो, आम्ही खूप प्रयत्न केला. म्हणून तू आता दुसरा उपाय कर. तो जितेंद्रिय असून त्याने आम्हाला शाप दिला नाही हे नशीबच.''

नंतर अप्सरा गेल्यावर त्या मंदबुद्धी व पापात्म्या इंद्राने त्याचा वध करण्याचा विचार केला.




इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे
त्रिशिरसस्तपोभङ्गाय देवराजेन्द्रद्वारा नानोपायचिन्तनवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
अध्याय पहिला समाप्त


GO TOP