श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः
पञ्चविंशोऽध्यायः


देव्यासह युद्धाय चण्डमुण्डप्रेषणम्

व्यास उवाच
इत्युक्त्वा विररामासौ वचनं धूम्रलोचनः ।
प्रत्युवाच तदा काली प्रहस्य ललितं वचः ॥ १ ॥
विदूषकोऽसि जाल्म त्वं शैलूष इव भाषसे ।
वृथा मनोरथांश्चित्ते करोषि मधुरं वदन् ॥ २ ॥
बलवान्बलसंयुक्तः प्रेषितोऽसि दुरात्मना ।
कुरु युद्धं वृथा वादं मुञ्च मूढमतेऽधुना ॥ ३ ॥
हत्वा शुम्भं निशुम्भञ्च त्वदन्यान्वा बलाधिकान् ।
देवी क्रुद्धा शराघातैर्व्रजिष्यति निजालयम् ॥ ४ ॥
क्वासौ मन्दमतिः शुम्भः क्व वा विश्वविमोहिनी ।
अयुक्तः खलु संसारे विवाहविधिरेतयोः ॥ ५ ॥
सिंही किं त्वतिकामार्ता जम्बुकं कुरुते पतिम् ।
करिणी गर्दभं वापि गवयं सुरभिः किमु ॥ ६ ॥
गच्छ शुम्भं निशुम्भं च वद सत्यं वचो मम ।
कुरु युद्धं न चेद्याहि पातालं तरसाधुना ॥ ७ ॥
व्यास उवाच
कालिकायावचः श्रुत्वा स दैत्यो धूम्रलोचनः ।
तामुवाच महाभाग क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ ८ ॥
दुर्दर्शे त्वां निहत्याजौ सिंहञ्च मदगर्वितम् ।
गृहीत्वैनां गमिष्यामि राजानं प्रत्यहं किल ॥ ९ ॥
रसभङ्गभयात्कालि बिभेमि त्विह साम्प्रतम् ।
नोचेत्त्वां निशितैर्बाणैर्हन्म्यद्य कलहप्रिये ॥ १० ॥
कालिकोवाच
किं विकत्थसि मन्दात्मन्नायं धर्मो धनुष्मताम् ।
स्वशक्त्या मुञ्च विशिखान्गन्तासि यमसंसदि ॥ ११ ॥
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं दैत्यः संगृह्य कार्मुकं दृढम् ।
कालिकां तां शरासारैर्ववर्षातिशिलाशितैः ॥ १२ ॥
देवास्तु प्रेक्षकास्तत्र विमानवरसंस्थिताः ।
तां स्तुवन्तो जयेत्यूचुर्देवीं शक्रपुरोगमाः ॥ १३ ॥
तयोः परस्परं युद्धं प्रवृत्तं चातिदारुणम् ।
बाणखड्गगदाशक्तिमुसलादिभिरुत्कटम् ॥ १४ ॥
कालिका बाणपातैस्तु हत्वा पूर्वं खरानथ ।
बभञ्ज तद्‌रथं व्यूढं जहास च मुहुर्मुहुः ॥ १५ ॥
स चान्यं रथमारूढः कोपेन प्रज्वलन्निव ।
बाणवृष्टिं चकारोग्रां कालिकोपरि भारत ॥ १६ ॥
सापि चिच्छेद तरसा तस्य बाणानसङ्गतान् ।
मुमोचान्यानुग्रवेगान्दानवोपरि कालिका ॥ १७ ॥
तैर्बाणैर्निहतास्तस्य पार्ष्णिग्राहा सहस्रशः ।
बभञ्ज च रथं वेगात्सूतं हत्वा खरानपि ॥ १८ ॥
चिच्छेद तद्धनुः सद्यो बाणैरुरगसन्निभैः ।
मुदं चक्रे सुराणां सा शङ्खनादं तथाकरोत् ॥ १९ ॥
विरथः परिघं गृह्य सर्वलोहमयं दृढम् ।
आजगाम रथोपस्थं कुपितो धूम्रलोचनः ॥ २० ॥
वाचा निर्भर्त्सयन्कालीं करालः कालसन्निभः ।
अद्यैव त्वां हनिष्यामि कुरूपे पिङ्गलोचने ॥ २१ ॥
इत्युक्त्वा सहसाऽऽगत्य परिघं क्षिपते यदा ।
हुङ्कारेणैव तं भस्म चकार तरसाम्बिका ॥ २२ ॥
दृष्ट्वा भस्मीकृतं दैत्यं सैनिका भयविह्वलाः ।
चक्रुः पलायनं सद्यो हा तातेत्यब्रुवन्पथि ॥ २३ ॥
देवास्तं निहतं दृष्ट्वा दानवं धूम्रलोचनम् ।
मुमुचुः पुष्पवृष्टिं ते मुदिता गगने स्थिताः ॥ २४ ॥
रणभूमिस्तदा राजन् दारुणा समपद्यत ।
निहतैर्दानवैरश्वैः खरैश्च वारणैस्तथा ॥ २५ ॥
गृध्राः काका वटाः श्येना वरफा जम्बुकास्तथा ।
ननृतुश्चुक्रुशुः प्रेतान्पतितान् रणभूमिषु ॥ २६ ॥
अम्बिका तद्‌रणस्थानं त्यक्त्वा दूरं स्थलान्तरे ।
गत्वा चकार चाप्युग्रं शङ्खनादं भयप्रदम् ॥ २७ ॥
तं श्रुत्वा दरशब्दं तु शुम्भः सद्मनि संस्थितः ।
दृष्ट्वाथ दानवान्भग्नानागतान् रुधिरोक्षितान् ॥ २८ ॥
छिन्नपादकराक्षांश्च मञ्चकारोपितानपि ।
भग्नपृष्ठकटिग्रीवान्क्रन्दमानाननेकशः ॥ २९ ॥
वीक्ष्य शुम्भो निशुम्भश्च क्व गतो धूम्रलोचनः ।
कथं भग्नाः समायाता नानीता किं वरानना ॥ ३० ॥
सैन्यं कुत्र गतं मन्दाः कथयन्तु यथोचितम् ।
कस्यायं शङ्खनादोऽद्य श्रूयते भयवर्धनः ॥ ३१ ॥
गणा ऊचुः
बलञ्च पातितं सर्वं निहतो धूम्रलोचनः ।
कृतं कालिकया कर्म रणभूमावमानुषम् ॥ ३२ ॥
शङ्खनादोऽम्बिकायास्तु गगनं व्याप्य राजते ।
हर्षदः सुरसङ्घानां दानवानाञ्च शोककृत् ॥ ३३ ॥
यदा निपातिताः सर्वे तेन केसरिणा विभो ।
रथा भग्ना हयाश्चैव बाणपातैर्विनाशिताः ॥ ३४ ॥
गगनस्थाः सुराश्चक्रुः पुष्पवृष्टिं मुदान्विताः ।
दृष्ट्वा भग्नं बलं सर्वं पातितं धूम्रलोचनम् ॥ ३५ ॥
निश्चयस्तु कृतोऽस्माभिर्जयो नैव भवेदिति ।
विचारं कुरु राजेन्द्र मन्त्रिभिर्मन्त्रवित्तमैः ॥ ३६ ॥
विस्मयोऽयं महाराज यदेका जगदम्बिका ।
भवद्‌भिः सह युद्धाय संस्थिता सैन्यवर्जिता ॥ ३७ ॥
निर्भयैकाकिनी बाला सिंहारूढा मदोत्कटा ।
चित्रमेतन्महाराज भासतेऽद्‌भुतमञ्जसा ॥ ३८ ॥
सन्धिर्वा विग्रहो वाद्य स्थानं निर्याणमेव च ।
मन्त्रयित्वा महाराज कुरु कार्यं यथारुचि ॥ ३९ ॥
तत्सन्निधौ बलं नास्ति तथापि शत्रुतापन ।
पार्ष्णिग्राहा सुराः सर्वे भविष्यन्ति किलापदि ॥ ४० ॥
समये तत्समीपस्थौ ज्ञातौ च हरिशङ्करौ ।
लोकपालाः समीपेऽद्य वर्तन्ते गगने स्थिताः ॥ ४१ ॥
रक्षोगणाश्च गन्धर्वाः किन्नरा मानुषास्तथा ।
तत्सहायाश्च मन्तव्याः समये सुरतापन ॥ ४२ ॥
अस्माकं मतिमानेन ज्ञायते सर्वथेदृशम् ।
अम्बिकायाः सहायाशा तत्कार्याशा न काचन ॥ ४३ ॥
एका नाशयितुं शक्ता जगत्सर्वं चराचरम् ।
का कथा दानवानां तु सर्वेषामिति निश्चयः ॥ ४४ ॥
इति ज्ञात्वा महाभाग यथारुचि तथा कुरु ।
हितं सत्यं मितं वाक्यं वक्तव्यमनुयायिभिः ॥ ४५ ॥
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शुम्भः परबलार्दनः ।
कनीयांसं समानीय पप्रच्छ रहसि स्थितः ॥ ४६ ॥
भ्रातः कालिकयाद्यैव निहतो धूम्रलोचनः ।
बलञ्च शातितं सर्वं गणा भग्नाः समागताः ॥ ४७ ॥
अम्बिका शङ्खनादं वै करोति मदगर्विता ।
ज्ञानिनां चैव दुर्ज्ञेया गतिः कालस्य सर्वथा ॥ ४८ ॥
तृणं वज्रायते नूनं वज्रं चैव तृणायते ।
बलवान्बलहीनः स्याद्दैवस्य गतिरीदृशी ॥ ४९ ॥
पृच्छामि त्वां महाभाग किं कर्तव्यमितः परम् ।
अभोग्या चाम्बिका नूनं कारणादत्र चागता ॥ ५० ॥
युक्तं पलायनं वीर युद्धं वा वद सत्वरम् ।
लघुं ज्येष्ठं विजानामि त्वामहं कार्यसङ्कटे ॥ ५१ ॥

निशुम्भ उवाच
न वा पलायनं युक्तं न दुर्गग्रहणं तथा ।
युद्धमेव परं श्रेयः सर्वथैवानयानघ ॥ ५२ ॥
ससैन्योऽहं गमिष्यामि रणे तु प्रवराश्रितः ।
हत्वा तामागमिष्यामि तरसा त्वबलामिमाम् ॥ ५३ ॥
अथवा बलवद्दैवादन्यथा चेद्‌भविष्यति ।
मृते मयि त्वया कार्यं विमृश्य च पुनः पुनः ॥ ५४ ॥
इति तस्य वचः श्रुत्वा शुम्भः प्रोवाच चानुजम् ।
तिष्ठ त्वं चण्डमुण्डौ द्वौ गच्छेतां बलसंयुतौ ॥ ५५ ॥
शशकग्रहणायात्र न युक्तं गजमोचनम् ।
चण्डमुण्डौ महावीरौ तां हन्तुं सर्वथा क्षमौ ॥ ५६ ॥
इत्युक्त्वा भ्रातरं शुम्भः सम्भाष्य च महाबलौ ।
उवाच वचनं राजा चण्डमुण्डौ पुरःस्थितौ ॥ ५७ ॥
गच्छतं चण्डमुण्डौ द्वौ स्वसैन्यपरिवारितौ ।
हन्तुं तामबलां शीघ्रं निर्लज्जां मदगर्विताम् ॥ ५८ ॥
गृहीत्वाथ निहत्याजौ कालिकां पिङ्गलोचनाम् ।
आगम्यतां महाभागौ कृत्वा कार्यं महत्तरम् ॥ ५९ ॥
सा नायाति गृहीतापि गर्विता चाम्बिका यदि ।
तदा बाणैर्महातीक्ष्णैर्हन्तव्याहवमण्डिता ॥ ६० ॥


धूम्रलोचनाचा वध -

धूम्रलोचनाचे भाषण ऐकून काली म्हणाली, "अरे, नीचा, असे कामुकाप्रमाणे तू भाषण का करतोस ? तू मनात व्यर्थ अभिलाषा धरली आहेस. तुला सैन्य देऊन त्या दुष्टाने इकडे पाठविले आहे, म्हणून तू आता युद्धास सज्ज हो. आता तुमचा सर्वांचा वध करूनच ही देवी स्वस्थानी जाईल. कुणीकडे तो मूर्ख शुंभ अन् कुणीकडे ही विश्वमोहिनीदेवी ? या दोघांचा विवाह अशक्य होय. सिंहीण, हत्तीण अथवा धेनु कामविव्हल झाल्यास कोल्हा, गर्दभ अथवा सूकराशी संयोग करणार नाही. म्हणून शुंभाला सांग की, तू युद्ध कर किंवा पाताळात निघून जा."

देवीचे हे भाषण ऐकताच धूम्रलोचनाचे नेत्र रागाने लाल झाले. तो म्हणाला, "हे दुर्मुखी, तुझा व सिंहाचा वध करून मी हिला सत्वर राजाकडे नेईन. पण रसभंग होऊ नये एवढीच माझी इच्छा आहे. हे काली, हे कालप्रिये, असे नसते तर मी आताच तुझा वध केला असता."

कालिका म्हणाली, "हे मंदमते, वृथा गर्व करणे हे धनुर्धरांचे लक्षण नव्हे. तू समर्थ असशील तर मजवर बाण सोड."

तिचे हे भाषण ऐकताच त्या दैत्याने धनुष्याला तीष्ण बाण जोडले. त्याने कालिकेवर बाणांची वृष्टी केली. ते युद्ध सर्व देव विमानात बसून पहात होते व देवीचा जयजयकार करीत होते.

बाण, खड्ग, गदा, शक्ती मुसल वगैरे आयुधांनी त्यांचे तुमुल युद्ध झाले. कालिकेने प्रथम दैत्यांचे गर्दभ बाणांनी मारले. त्यांचे रथ मोडले. तेव्हा रागाने अंतर्बाह्य जळणारा धूम्रलोचन दुसर्‍या रथात आरूढ होऊन कालिकेवर बाणांचा वर्षाव करू लागला. तिने त्याचे बाण सत्वर तोडून टाकले व तीक्ष्ण बाणांची धूम्रावर वृष्टी केली.

तिने त्याचे हजारो रक्षक ठार केले. त्याचे रथ व धनुष्य तोडून टाकले. तिने देवांना आनंद व्हावा म्हणून शंखाचा ध्वनी केला. त्यामुळे धूम्रलोचनाने लोहाचा प्रचंड परीघ हातात घेतला. तो तिच्याजवळ आला. तो क्रूरकर्मा तिची निर्भर्त्सना करू लागला.

" हे कुरूप स्त्रिये, हे पिंगलनयने, मी आता तुझा वधच करतो." असे म्हणून तो कालिकेवर प्रहार करणार इतक्यात अंबिकेने सहज हुंकार करून त्याचे भस्म केले. ते पहाताच सर्व दानवसैन्य भयभीत होऊन पळू लागले. देवांनी आकाशातून देवीवर पुष्पवृष्टी केली.

सर्वत्र प्राणी व दानव यांच्या प्रेतांचा खच पडला होता. ती रणभूमी भयानक दिसत होती. म्हणून अंबिकेने ते रणस्थान सोडले व दुसर्‍या स्थानी जाऊन तिने शंखाचा ध्वनी
केला. तो नाद शुंभाने श्रवण केला. जखमी झालेले व पराभूत झालेले दानवसैन्य त्याने पाहिले. त्या हीनवदन दैत्यांना पाहून शुभनिशुंभ म्हणाले, "धूम्रलोचन कोठे आहे ? तुमचा पराभव कसा झाला ? त्या सुंदरीला तुम्ही का आणले नाहीत ? हा भीतिदायक शंखनाद कोण करीत आहे ?"

दैत्य उत्तरले, "हे महाराज, धूम्रलोचनाचा वध झाला. राक्षससैन्याचा नाश झाला. कालिकेने सर्वांचा संहार केला. हा शंखनाद अंबिकेचा आहे. आनंदाने आकाशातून देव पुष्पवृष्टी करीत आहेत. आमचा विजय होणार नाही हे जाणून आम्ही पळून आलो. तेव्हा आपणच आपल्या विचारी मंत्र्यांसह काय ते ठरवावे. ती जगदंबा एकटीच आपल्या सैन्याविरुद्ध रणात उभी आहे. ती निर्भय व बलिष्ठ आहे म्हणून आता आपणच तह, युद्ध वा अन्य काय ते ठरवावे.

हे शत्रुनाशका, तिच्याजवळ सैन्य नसले तरी सर्व देव प्रसंग पडल्यास तिच्या रक्षणार्थ धावून येतील. विष्णु, शंकर हेही तिच्याजवळ आहेत हे आम्हाला समजले आहे. सर्व लोकपाल सांप्रत आकाशात स्थित असून तिचाच जयजयकार करीत आहेत. सर्व गंधर्व, यक्ष, किन्नर हेही तिला सहाय्य करतील. पण वस्तुतः त्या अंबिकेला सहाय्याची अपेक्षा दिसत नाही. ती एकटी सर्वांच्या नाशास समर्थ आहे. हे राजा, अनुयायांनी सत्य, हितावह व मित भाषण करावे हे जाणून आम्ही सर्व काही निवेदन केले. आता आपणच निर्णय घ्यावा."

हे ऐकल्यावर शुभांने एकांतात आपल्या धाकट्या भावाची भेट घेतली. तो म्हणाला, "हे भ्रात्या, धूम्रलोचनाचा वध होऊन राक्षससैन्याचा नाश झाला आहे. विजयोन्मत्त होऊन अंबिका शंखाचा ध्वनी करीत आहे. कालाची गती अनाकलनीय आहे. आपला तिने पराभव केला त्यावरून तिचा भोग घेणे आपणास अशक्य आहे. हे निशुंभा, आता काय करावे ? आता आपण येथून पळून जाणे योग्य होईल का ? हा तू जरी धाकटा भाऊ असलास तरी या आणीबाणीच्या प्रसंगी योग्य तो सल्ला दे."

निशुंभ म्हणाला, "हे निष्पापा, आता पळून जाणे योग्य नाही. आता तिच्याशी युद्धच करावे. मी आता सत्वर रणात जाऊन तिचा वध करून येतो. दुर्देवाने जर मी मृत्यू पावलो तर तू योग्य काय तो विचार कर."

शुंभ म्हणाला, "तू न जाता आता आपण चंड- मुंडांना सैन्य देऊन तिकडे पाठवू सशाची शिकार करायला हत्ती कशाला हवा ? ते दोघेही तिचा वध करतील."

"हे चंडमुंडहो, तुम्ही आता त्या निर्लज्ज स्त्रीचा वध करण्यास सैन्यासह जा. त्या कालिकेचा रणात वध करून तुम्ही अंबिकेला पकडून आणा. ती गर्वोन्मत्त अंबा येण्यास तयार नसेल तर तीक्ष्ण बाणांनी तुम्ही तिचा युद्धात वध करा."


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे
देव्यासह युद्धाय चण्डमुण्डप्रेषणं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥
अध्याय पंचविसावा समाप्त

GO TOP