श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः
चतुर्विंशोध्यायः


देवीमाहात्म्ये देवीपार्श्वे धूम्रलोचनदूतप्रेषणम्

व्यास उवाच
देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स दूतः प्राह विस्मितः ।
किं ब्रूषे रुचिरापाङ्‌गि स्त्रीस्वभावाद्धि साहसात् ॥ १ ॥
इन्द्राद्या निर्जिता येन देवा दैत्यास्तथापरे ।
तं कथं समरे देवि जेतुमिच्छसि भामिनि ॥ २ ॥
त्रैलोक्ये तादृशो नास्ति यः शुम्भं समरे जयेत् ।
का त्वं कमलपत्राक्षि तस्याग्रे युधि साम्प्रतम् ॥ ३ ॥
अविचार्य न वक्तव्यं वचनं चापि सुन्दरि ।
बलं स्वपरयोर्ज्ञात्वा वक्तव्यं समयोचितम् ॥ ४ ॥
त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भस्तव रूपेण मोहितः ।
त्वाञ्च प्रार्थयते राजा कुरु तस्येप्सितं प्रिये ॥ ५ ॥
त्यक्त्वा मूर्खस्वभावं त्वं सम्मान्य वचनं मम ।
भज शुम्भं निशुम्भं वा हितमेतद्‌ ब्रवीमि ते ॥ ६ ॥
शृङ्गारः सर्वथा सर्वैः प्राणिभिः परया मुदा ।
सेवनीयो बुद्धिमद्‌भिर्नवानामुत्तमो यतः ॥ ७ ॥
नागमिष्यसि चेद्‌ बाले संक्रुद्धः पृथिवीपतिः ।
अन्यानाज्ञाकरान्प्रेष्य बलान्नेष्यति साम्प्रतम् ॥ ८ ॥
केशेष्वाकृष्य ते नूनं दानवा बलदर्पिताः ।
त्वां नयिष्यन्ति वामोरु तरसा शुम्भसन्तिधौ ॥ ९ ॥
स्वलज्जां रक्ष तन्वङ्‌गि साहसं सर्वथा त्यज ।
मानिता गच्छ तत्पार्श्वे मानपात्रं यतोऽसि वै ॥ १० ॥
क्व युद्धं निशितैर्बाणैः क्व सुखं रतिसङ्गजम् ।
सारासारं परिच्छेद्य कुरु मे वचनं पटु ॥ ११ ॥
भज शुम्भं निशुम्भं वा लब्धासि परमं सुखम् ।
देव्युवाच
सत्यं दूत महाभाग प्रवक्तुं निपुणो ह्यसि ॥ १२ ॥
निशुम्भशुम्भौ जानामि बलवन्ताविति ध्रुवम् ।
प्रतिज्ञा मे कृता बाल्यादन्यथा सा कथं भवेत् ॥ १३ ॥
तस्माद्‌ ब्रूहि निशुम्भञ्च शुम्भं वा बलवत्तरम् ।
विना युद्धं न मे भर्ता भविता कोऽपि सौष्ठवात् ॥ १४ ॥
जित्वा मां तरसा कामं करं गृह्णातु साम्प्रतम् ।
युद्धेच्छया समायातां विद्धि मामबलां नृप ॥ १५ ॥
युद्धं देहि समर्थोऽसि वीरधर्मं समाचर ।
बिभेषि मम शूलाच्चेत्पातालं गच्छ मा चिरम् ॥ १६ ॥
त्रिदिवं च धरां त्यक्त्वा जीवितेच्छा यदस्ति ते ।
इति दूत वदाशु त्वं गत्वा स्वपतिमादरात् ॥ १७ ॥
स विचार्य यथायुक्तं करिष्यति महाबलः ।
संसारे दूतधर्मोऽयं यत्सत्यं भाषणं किल ॥ १८ ॥
शत्रौ पत्यौ च धर्मज्ञ तथा त्वं कुरु मा चिरम् ।
व्यास उवाच
अथ तद्वचनं श्रुत्वा नीतिमद्‌बलसंयुतम् ॥ १९ ॥
हेतुयुक्तं प्रगल्पञ्च विस्मितः प्रययौ तदा ।
गत्वा दैत्यपतिं दूतो विचार्य च पुनः पुनः ॥ २० ॥
प्रणम्य पादयोः प्रह्वः प्रत्युवाच नृपञ्ज तम् ।
राजनीतिकरं वाक्यं मृदुपूर्वं प्रियं वचः ॥ २१ ॥
दूत उवाच
सत्यं प्रियं च वक्तव्यं तेन चिन्तापरो ह्यहम् ।
सत्यं प्रियं च राजेन्द्र वचनं दुर्लभं किल ॥ २२ ॥
अप्रियं वदतां कामं राजा कुप्यति सर्वथा ।
साक्षात्कुतः समायाता कस्य वा किंबलाबला ॥ २३ ॥
न ज्ञानगोचरं किञ्चित्किं ब्रवीमि विचेष्टितम् ।
युद्धकामा मया दृष्टा गर्विता कटुभाषिणी ॥ २४ ॥
तया यत्कथितं सम्यक् तच्छृणुष्व महामते ।
मया बाल्यात्प्रतिज्ञेयं कृता पूर्वं विनोदतः ॥ २५ ॥
सखीनां पुरतः कामं विवाहं प्रति सर्वथा ।
यो मां युद्धे जयेदद्धा दर्पञ्च विधुनोति वै ॥ २६ ॥
तं वरिष्याम्यहं कामं पतिं समबलं किल ।
न मे प्रतिज्ञा मिथ्या सा कर्तव्या नृपसत्तम ॥ २७ ॥
तस्माद्युध्यस्व धर्मज्ञ जित्वा मां स्ववशं कुरु ।
तयेति व्याहृतं वाक्यं श्रुत्वाहं समुपागतः ॥ २८ ॥
यथेच्छसि महाराज तथा कुरु तव प्रियम् ।
सा युद्धार्थं कृतमतिः सायुधा सिंहगामिनी ॥ २९ ॥
निश्चला वर्तते भूप यद्योग्यं तद्विधीयताम् ।
व्यास उवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सुग्रीवस्य नराधिपः ॥ ३० ॥
पप्रच्छ भ्रातरंशूरं समीपस्थं महाबलम् ।
शुम्भ उवाच
भ्रातः किमत्र कर्तव्यं ब्रूहि सत्यं महामते ॥ ३१ ॥
नार्येका योद्धुकामास्ति समाह्वयति साम्प्रतम् ।
अहं गच्छामि संग्रामे त्वं वा गच्छ बलान्वितः ॥ ३२ ॥
यद्‌रोचते निशुम्भात्र तत्कर्तव्यं मया किल ।

निशुम्भ उवाच
न मया न त्वया वीर गन्तव्यं रणमूर्धनि ॥ ३३ ॥
प्रेषयस्व महाराज त्वरितं धूम्रलोचनम् ।
स गत्वा तां रणे जित्वा गृहीत्वा चारुलोचनाम् ॥ ३४ ॥
आगमिष्यति शुम्भात्र विवाहः संविधीयताम् ।
व्यास उवाच
तन्निशम्य वचस्तस्य शुम्भो भ्रातुः कनीयसः ॥ ३५
कोपात्सम्प्रेषयामास पार्श्वस्थं धूम्रलोचनम् ।
शुम्भ उवाच
धूम्रलोचन गच्छाशु सैन्येन महताऽऽवृतः ॥ ३६ ॥
गृहीत्वाऽऽनय तां मुग्धां स्ववीर्यमदमोहिताम् ।
देवो वा दानवो वापि मनुष्यो वा महाबलः ॥ ३७ ॥
तत्पार्ष्णिग्राहतां प्राप्तो हन्तव्यस्तरसा त्वया ।
तत्पार्श्ववर्तिनीं कालीं हत्वा संगृह्य तां पुनः ॥ ३८ ॥
शीघ्रमत्र समागच्छ कृत्वा कार्यमनुत्तमम् ।
रक्षणीया त्वया साध्वी मुञ्चन्ती मृदुमार्गणान् ॥ ३९ ॥
यत्‍नेन महता वीर मृदुदेहा कृशोदरी ।
तत्सहायाश्च हन्तव्या ये रणे शस्त्रपाणयः ॥ ४० ॥
सर्वथा सा न हन्तव्या रक्षणीया प्रयत्‍नतः ।
व्यास उवाच
इत्यादिष्टस्तदा राज्ञा तरसा धूम्रलोचनः ॥ ४१ ॥
प्रणम्य शुम्भं सैन्येन भूतः शीघ्रं ययौ रणे ।
असाधूनां सहस्राणां षष्ट्या तेषां वृतस्तथा ॥ ४२ ॥
स ददर्श ततो देवीं रम्योपवनसंस्थिताम् ।
दृष्ट्वा तां मृगशावाक्षीं विनयेन समन्वितः ॥ ४३ ॥
उवाच वचनं श्लक्ष्णं हेतुमद्‌रसभूषितम् ।
शृणु देवि महाभागे शुम्भस्त्वद्विरहातुरः ॥ ४४ ॥
दूतं प्रेषितवान्पार्श्वे तव नीतिविशारदः ।
रसभङ्गभयोद्विग्नः सामपूर्वं त्वयि स्वयम् ॥ ४५ ॥
तेनागत्य वचः प्रोक्तं विपरीतं वरानने ।
वचसा तेन मे भर्ता चिन्ताविष्टमना नृपः ॥ ४६ ॥
बभूव रसमार्गज्ञे शुम्भः कामविमोहितः ।
दूतेन तेन न ज्ञातं हेतुगर्भं वचस्तव ॥ ४७ ॥
यो मां जयति संग्रामे यदुक्तं कठिनं वचः ।
न ज्ञातस्तेन संग्रामो द्विविधः खलु मानिनि ॥ ४८ ॥
रतिजोऽथोत्साहजश्च पात्रभेदे विवक्षितः ।
रतिजस्त्वयि वामोरु शत्रोरुत्साहजः स्मृतः ॥ ४९ ॥
सुखदः प्रथमः कान्ते दुःखदश्चारिजः स्मृतः ।
जानाम्यहं वरारोहे भवत्या मानसं किल ॥ ५० ॥
रतिसंग्रामभावस्ते हृदये परिवर्तते ।
इति तज्ज्ञं विदित्वा मां त्वत्सकाशं नराधिपः ॥ ५१ ॥
प्रेषयामास शुम्भोऽद्य बलेन महताऽऽवृतम् ।
चतुरासि महाभागे शृणु मे वचनं मृदु ॥ ५२ ॥
भज शुम्भं त्रिलोकेशं देवदर्पनिबर्हणम् ।
पट्टराज्ञी प्रिया भूत्वा भुंक्ष्व भोगाननुत्तमान् ॥ ५३ ॥
जेष्यति त्वां महाबाहुः शुम्भः कामबलार्थवित् ।
विचित्रान्कुरु हावांस्त्वं सोऽपि भावान्करिष्यति ॥ ५४ ॥
भविष्यति कालिकेयं तत्र वै नर्मसाक्षिणी ।
एवं सङ्गरयोगेन पतिर्मे परमार्थवित् ॥ ५५ ॥
जित्वा त्वां सुखशय्यायां परिश्रान्तां करिष्यति ।
रक्तदेहां नखाघातैर्दन्तैश्च खण्डिताधराम् ॥ ५६ ॥
स्वेदक्लिन्नां प्रभग्नां त्वां संविधास्यति भूपतिः ।
भविता मानसः कामो रतिसंग्रामजस्तव ॥ ५७ ॥
दर्शनाद्वश एवास्ते शुम्भः सर्वात्मना प्रिये ।
वचनं कुरु मे पथ्यं हितकृच्चापि पेशलम् ॥ ५८ ॥
भज शुम्भं गणाध्यक्षं माननीयातिमानिनी ।
मन्दभाग्याश्च ते नूनं ह्यस्त्रयुद्धप्रियाश्च ये ॥ ५९ ॥
न तदर्हासि कान्ते त्वं सदा सुरतवल्लभे ।
अशोकं कुरु राजानं पादाघातविकासितम् ॥ ६० ॥
बकुलं सीधुसेकेन तथा कुरबकं कुरु ॥ ६१ ॥


शुभनिशुंभ व देवी यांचा संवाद -

सुग्रीव म्हणाला, "हे मनोहरनयने, तू साहसयुक्त भाषण का करीत आहेस ? तू देवांना जिंकलेल्या शुंभाला जिंकण्याची इच्छा कशी करतेस ? शुंभाला जिंकेल असा तिन्ही लोकांत कोणी नाही. म्हणून तू विचार केल्याशिवाय बोलू नकोस. बलाबल जाणूनच बोलावे. शुंभ तुझ्यावर मोहित झाला आहे. तू त्याची इच्छा पूर्ण कर. मूर्खपणा सोड. मी तुझ्या हिताचे सांगत आहे.

सर्व रसात शृंगारस श्रेष्ठ होय. म्हणून सुज्ञांनी त्याचे सेवन करावे. तू आली नाहीस तर तो राजा तुझा बलात्काराने घेऊन जाईल. त्याचा दूत तुझ्या केसाला धरून ओढीत, तुला शुंभाकडे नेईल.

हे तन्वंगी तू स्त्रीसुलभ लज्जा रक्षण करून साहस कर. पण तू राजाकडे चल. तीक्ष्ण बाणांनी युद्ध करण्यापेक्षा सुरतक्रीडेचे सुख भोग. तेव्हा माझे ऐकून तू शुंभ अथवा निशुंभाला वर म्हणजे तू भाग्यवान होशील."

देवी म्हणाली, "हे दूता, तू संभाषणचतुर आहेस. शुंभ व निशुंभ बलाढ्य आहेत हे मी जाणते. पण माझी बालपणीची प्रतिज्ञा वृथा होऊ नये असे तू शुंभाला व निशुंभाला सांग. कोणीही सुंदर असला तरी माझ्यावर विजय मिळविल्याशिवाय माझा कोणीही पती होणार नाही. मला जिंकेल त्यानेच माझे पाणिग्रहण करावे."

वीरधर्माचे अवलंबन करून माझ्याबरोबर युद्धात सिद्ध हो अगर जीविताला तू भीत असशील तर सत्वर सर्वाचा त्याग करून पाताळात जा. हे दूता, तू असा माझा निरोप राजाला सांग. तू विनाविलंब आपले दूताचे कर्तव्य पार पाड.

असे तिचे हेतुगर्भ भाषण ऐकून सुग्रीव स्तिमित झाला. विचार करून तो दैत्यराजाकडे जाऊन म्हणाला, "हे राजेंद्रा, दूताने सत्य व प्रिय तेच बोलावे. पण सत्य व प्रिय असे बोलणे अवघड असते. अप्रिय बोलण्यावर राजा रुष्ट होतो. मी त्या स्त्रीला अवलोकन केले. पण ती कोठली, कुणाची, का आली यापैकी मला काहीच समजले नाही. पण ती युद्धाचीच इच्छा करीत आहे एवढे खरे. ती गर्विष्ठ असून कठोर बोलणारी आहे. तिने जे सांगितले, ते मी तुला सांगतो. ती म्हणाली, विवाहासंबंधी मी बालपणी प्रतिज्ञा केली आहे, 'जो युद्धात मला जिंकेल व जो माझा गर्व हरण करील त्याच पुरुषाशी मी विवाह करीन.' ती माझी प्रतिज्ञा वृथा होऊ नये म्हणून हे धर्मज्ञा, युद्धात मला जिंकून घे.

मी तिचे भाषण तुला सांगितले, आता इच्छेला येईल असे कर. ती युद्धनिश्चयाने सिंहारूढ होऊन, आयुधांसहित आली आहे. तिचा निश्चय अटळ आहे. म्हणून योग्य तेच कर."
सुग्रीवाचे भाषण ऐकताच शुंभ आपल्या भ्रात्याला म्हणाला, "हे बंधो, आता काय करावे ? एक क्षुद्र स्त्री युद्धेच्छेने आव्हान करीत आहे. म्हणून आपणापैकी एकाने संग्राम केलाच पाहिजे. तेव्हा योग्य असेल ते सांग." निशुंभ म्हणाला, "हे वीरा, आपणापैकी संग्रामात जाणे योग्य नव्हे. धूप्रलोचनाला आपण युद्धासाठी पाठवू तो तिला जिंकून आणील. आपण येथे विवाहाची सिद्धता करू."

तेव्हा शुंभ धूम्रलोचनाला म्हणाला, "तू सैन्य घेऊन जा. त्या मदनविव्हल स्त्रीला घेऊन ये. वेळ पडल्यास तिच्या रक्षकांचा वध कर. तसेच कृष्ण वर्णाच्या कालीचाही वध कर. पण त्या सुंदरीचे, त्या मनोहर स्त्रीचे मात्र योग्यतेप्रमाणे रक्षण कर. त्या रमणीय स्त्रीचा वध न करता तिच्या रक्षकांचा वध कर आणि तिला घेऊन ये."

राजाची आज्ञा घेऊन धूम्रलोचन साठ हजार राक्षससैन्यासह त्या रमणीय उपवनाकडे गेला. तेथे त्या मृगनयनेला अवलोकन करून त्याने हेतुगर्भ मृदू शब्दांनी रसाळ भाषेत तिला सांगितले.

"हे देवी, विवाहास उत्सुक होऊन त्या राजाने रसभंग होऊ नये म्हणून दूत पाठविला. पण त्या दूताचे विपरीत भाषण ऐकल्यावर तो चिंतातुर झाला. 'जो मला युद्धात जिंकेल,' असे तू म्हणालीस पण यातला गर्भितार्थ त्या दूताला आकलन झाला नाही. रतिजन्य संग्राम व उत्साहजन्य संग्राम यातला भेद त्याला कळला नाही. रतिजन्य संग्राम सुखावह असतो तर दुसरा दारुण दु:ख देणारा असतो. म्हणून रतिसंग्रमाची विद्या अवगत असलेला मी मुद्दाम सैन्य घेऊन तुला नेण्याकरता आलो आहे.

हे महाबुद्धिमान देवी, तू त्या शुंभाचा स्वीकार कर आणि त्याची पट्टराणी होऊन या त्रैलोक्यातील सर्व सुखाचा उपभोग घे. रतिशासाचे रहस्य जाणणारा तो शुंभ रतिसंग्रामात तुझा पराजय करील. माझा परमार्थतत्पर स्वामी सुखशय्येवर तुला जिंकून घेईल. दंतांनी तुझ्या ओष्ठांना जखमा करील. तू घामाघूम होऊन पराभूत होशील. शुंभ आताच तुझ्या अधीन झाला आहे. म्हणून हे मानिनी तू त्या दैत्याधिपतीचा स्वीकार कर.

हे सुरतप्रिये, आयुधांचे युद्ध योग्य नव्हे. तू युद्धास योग्य नाहीस. नाजुक लत्ताप्रहाराने जसा अशोक विकसित होतो. मधाच्या चुटकेने बकुल वृक्ष फुलतो, आलिंगन दिल्यास कुरबक वृक्ष प्रफुल्लित होतो, तशी तू राजाची अवस्था कर."


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे
देवीमाहात्म्ये देवीपार्श्वे धूम्रलोचनदूतप्रेषणं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
अध्याय चोविसावा समाप्त

GO TOP