श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः
पञ्चदशोऽध्यायः


असिलोमबिडालाख्यवधवर्णनम्

व्यास उवाच
तौ तया निहतौ श्रुत्वा महिषो विस्मयान्वितः ।
प्रेषयामास दैतेयांस्तद्वधार्थं महाबलान् ॥ १ ॥
असिलोमबिडालाख्यप्रमुखान् युद्धदुर्मदान् ।
सैन्येन महता युक्तान्सायुधान्सपरिच्छदान् ॥ २ ॥
ते तत्र ददृशुर्देवीं सिंहस्योपरि संस्थिताम् ।
अष्टादशभुजां दिव्यां खड्गखेटकधारिणीम् ॥ ३ ॥
असिलोमाग्रतो गत्वा तामुवाच हसन्निव ।
विनयावनतः शान्तो देवीं दैत्यवधोद्यताम् ॥ ४ ॥
असिलोमोवाच
देवि ब्रूहि वचः सत्यं किमर्थमिह सुन्दरि ।
आगतासि किमर्थं वा हंसि दैत्यान्निरागसः ॥ ५ ॥
कारणं कथयाद्य त्वं त्वया सन्धिं करोम्यहम् ।
काञ्चनं मणिरत्‍नानि भाजनानि वराणि च ॥ ६ ॥
यानीच्छसि वरारोहे गहीत्वा गच्छ मा चिरम् ।
किमर्थं युद्धकामासि दुःखसन्तापवर्धनम् ॥ ७ ॥
कथयन्ति महात्मानो युद्धं सर्वसुखापहम् ।
कोमलेऽतीव ते देहे पुष्पघातासहे भृशम् ॥ ८ ॥
किमर्थं शस्त्रसम्पातान्सहसीति विसिस्मिये ।
चातुर्यस्य फलं शान्तिः सततं सुखसेवनम् ॥ ९ ॥
तत्किमर्थं दुःखहेतुं संग्रामं कर्तुमिच्छसि ।
संसारेऽत्र सुखं ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः ॥ १० ॥
तत्सुखं द्विविधं प्रोक्तं नित्यानित्यप्रभेदतः ।
आत्मज्ञानं सुखं नित्यमनित्यं भोगजं स्मृतम् ॥ ११ ॥
नाशात्मकं तु तत्त्याज्यं वेदशास्त्रार्थचिन्तकैः ।
सौगतानां मतं चेत्त्वं स्वीकरोषि वरानने ॥ १२ ॥
तथापि यौवनं प्राप्य भुंक्ष्व भोगाननुत्तमान् ।
परलोकस्य सन्देहो यदि तेऽस्ति कृशोदरि ॥ १३ ॥
स्वर्गभोगपरा नित्यं भव भामिनि भूतले ।
अनित्यं यौवनं देहे ज्ञात्वेति सुकृतं चरेत् ॥ १४ ॥
परोपतापनं कार्यं वर्जनीयं सदा बुधैः ।
अविरोधेन कर्तव्यं धर्मार्थकामसेवनम् ॥ १५ ॥
तस्मात्त्वमपि कल्याणि मतिं धर्मे सदा कुरु ।
अपराधं विना दैत्यान्कस्मान्मारयसेऽम्बिके ॥ १६ ॥
दयाधर्मोऽस्य देहोऽस्ति सत्ये प्राणाः प्रकीर्तिताः ।
तस्माद्दया तथा सत्यं रक्षणीयं सदा बुधैः ॥ १७ ॥
कारणं वद सुश्रोणि दानवानां वधे तव ।
देव्युवाच
त्वया पृष्टं महाबाहो किमर्थमिह चागता ॥ १८ ॥
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि हनने च प्रयोजनम् ।
विचरामि सदा दैत्य सर्वलोकेषु सर्वदा ॥ १९ ॥
न्यायान्यायौ च भूतानां पश्यन्ती साक्षिरूपिणी ।
न मे कदापि भोगेच्छा न लोभो न च वैरिता ॥ २० ॥
धर्मार्थं विचराम्यत्र संसारे साधुरक्षणम् ।
व्रतमेतत्तु नियतं पालयामि निजं सदा ॥ २१ ॥
साधूनां रक्षणं कार्यं हन्तव्या येऽप्यसाधवः ।
वेदसंरक्षणं कार्यमवतारैरनेकशः ॥ २२ ॥
युगे युगे तानेवाहमवतारान्बिभर्मि च ।
महिषस्तु दुराचारो देवान्वै हन्तुमुद्यतः ॥ २३ ॥
ज्ञात्वाहं तद्वधार्थं भोः प्राप्तास्मि राक्षसाधुना ।
तं हनिष्ये दुराचारं सुरशत्रुं महाबलम् ॥ २४ ॥
गच्छ वा तिष्ठ कामं त्वं सत्यमेतदुदाहृतम् ।
ब्रूहि वा तं दुरात्मानं राजानं महिषीसुतम् ॥ २५ ॥
किमन्यान् प्रेषयस्यत्र स्वयं युद्धं कुरुष्व ह ।
सन्धिञ्चेत्कर्तुमिच्छास्ति राज्ञस्तव मया सह ॥ २६ ॥
सर्वे गच्छन्तु पातालं वैरं त्यक्त्वा यथासुखम् ।
देवद्रव्यं तु यत्किञ्चिद्धृतं जित्वा रणे सुरान् ।
तद्दत्त्वा यान्तु पातालं प्रह्लादो यत्र तिष्ठति ॥ २७ ॥
व्यास उवाच
तच्छुत्वा वचनं देव्या असिलोमा पुरःस्थितः ।
बिडालाख्यं महावीरं पप्रच्छ प्रीतिपूर्वकम् ॥ २८ ॥
असिलोमोवाच
श्रुतं तेऽद्य बिडालाख्य भवान्या कथितं च यत् ।
एवं गते किं कर्तव्यो विग्रहः सन्धिरेव वा ॥ २९ ॥
बिडालाख्य उवाच
न सन्धिकामोऽस्ति नृपोऽभिमानी
     युद्धे च मृत्युं नियतं हि जानन् ।
दृष्ट्वा हतान् प्रेरयते तथास्मा-
     न्दैव हि कोऽतिक्रमितुं समर्थः ॥ ३० ॥
(दुःसाध्य एवास्त्विह सेवकानां
     धर्मः सदा मानविवर्जितानाम् ।
आज्ञापराणां वशवर्तिकानां
     पाञ्चालिकानामिव सूत्रभेदात् ॥)
गत्वा कथं तस्य पुरस्त्वया च
     मयापि वक्तव्यमिदं कठोरम् ।
गच्छन्तु पातालमितश्च सर्वे
     दत्त्वाथ रत्‍नानि धनं सुराणाम् ॥ ३१ ॥
(प्रियं हि वक्तव्यमसत्यमेव
     न च प्रियं स्याद्धितकृत्तु भाषितम् ।
सत्यं प्रियं नो भवतीह कामं
     मौनं ततो बुद्धिमतां प्रतिष्ठितम् ॥)
न फल्गुवाक्यैः प्रतिबोधनीयो
     राजा तु वीरैरिति नीतिशास्त्रम् ॥ ३२ ॥
न नूनं तत्र गन्तव्यं हितं वा वक्तुमादरात् ।
प्रष्टुं वापि गते राजा कोपयुक्तो भविष्यति ॥ ३३ ॥
इति सञ्चिन्त्य कर्तव्यं युद्धं प्राणस्य संशये ।
स्वामिकार्यं परं मत्वा मरणं तृणवत्तथा ॥ ३४ ॥
व्यास उवाच
इति सञ्चिन्त्य तौ वीरौ संस्थितौ युद्धतत्परौ ।
धनुर्बाणधरौ तत्र सन्नद्धौ रथसङ्गतौ ॥ ३५ ॥
प्रथमं तु बिडालाख्यः सप्तबाणान्मुमोच ह ।
असिलोमा स्थितो दूरे प्रेक्षकः परमास्त्रवित् ॥ ३६ ॥
चिच्छेद तांस्तथाप्राप्तानम्बिका स्वशरैः शरान् ।
बिडालाख्यं त्रिभिर्बाणैर्जघान च शिलाशितैः ॥ ३७ ॥
प्राप्य बाणव्यथां दैत्यः पपात समराङ्गणे ।
मूर्च्छितोऽथ ममाराशु दानवो दैवयोगतः ॥ ३८ ॥
बिडालाख्यं हतं दृष्ट्वा रणे शक्तिशरोत्करैः ।
असिलोमा धनुष्पाणिः संस्थितो युद्धतत्परः ॥ ३९ ॥
ऊर्ध्वं सव्यं करं कृत्वा तामुवाच मितं वचः ।
देवि जानामि मरणं दानवानां दुरात्मनाम् ॥ ४० ॥
तथापि युद्धं कर्तव्यं पराधीनेन वै मया ।
महिषो मन्दबुद्धिश्च न जानाति प्रियाप्रिये ॥ ४१ ॥
तदग्रे नैव वक्तव्यं हितं चैवाप्रियं मया ।
मर्तव्यं वीरधर्मेण शुभं वाप्यशुभं भवेत् ॥ ४२ ॥
दैवमेव परं मन्ये धिपौरुषमनर्थकम् ।
पतन्ति दानवास्तूर्णं तव बाणहता भुवि ॥ ४३ ॥
इत्युक्त्वा शरवृष्टिं स चकार दानवोत्तमः ।
देवी चिच्छेद तान्बाणैरप्राप्तांस्तु निजान्तिके ॥ ४४ ॥
अन्यैर्विव्याध तं तूर्णमसिलोमानमाशुगैः ।
वीक्षितामरसङ्घैश्च कोपपूर्णानना तदा ॥ ४५ ॥
शुशुभे दानवः कामं बाणैर्विद्धतनुः किल ।
स्रवद्‌रुधिरधारः स प्रफुल्लः किंशुको यथा ॥ ४६ ॥
असिलोमा गदां गुर्वीं लौहीमुद्यम्य वेगतः ।
दुद्राव चण्डिकां कोपात्सिंहं मूर्ध्नि जघान ह ॥ ४७ ॥
सिंहोऽपि नखराघातैस्तं ददार भुजान्तरे ।
अगणय्य गदाघातं कृतं तेन बलीयसा ॥ ४८ ॥
उत्पत्य तरसा दैत्यो गदापाणिः सुदारुणः ।
सिंहमूर्ध्नि समारुह्य जघान गदयाम्बिकाम् ॥ ४९ ॥
कृतं तेन प्रहारं तु वञ्चयित्वा विशांपते ।
खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद कण्ठतः ॥ ५० ॥
छिन्ने शिरसि दैत्येन्द्रः पपात तरसा क्षितौ ।
हाहाकारो महानासीत्सैन्ये तस्य दुरात्मनः ॥ ५१ ॥
जय देवीति देवास्ता तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् ।
देवदुन्दुभयो नेदुर्जगुश्च नृप किन्नराः ॥ ५२ ॥
निहतौ दानवौ वीक्ष्य पतितौ च रणाङ्गणे ।
निहताः सैनिकाः सर्वे तत्र केसरिणा बलात् ॥ ५३ ॥
भक्षिताश्च तथा केचिन्निःशेषं तद्‌रणं कृतम् ।
भग्नाः केचिद्‌ गता मन्दा महिषं प्रति दुःखिताः ॥ ५४ ॥
चुक्रुशू रुरुदुश्चैव त्राहि त्राहीति भाषणैः ।
असिलोमबिडालाख्यौ निहतौ नृपसत्तम ॥ ५५ ॥
अन्ये ये सैनिका राजन् सिंहेन भक्षिताश्च ते ।
एवं ब्रुवन्तो राजानं तदा चक्रुश्च वैशसम् ॥ ५६ ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां महिषो दुर्मनास्तदा ।
बभूव चिन्ताकुलितो विमना दुःखसंयुतः ॥ ५७ ॥


बिडाल व असिलोभा यांचे देवी बरोबर युद्ध -

एका सामान्य समजलेल्या स्त्रीकडून ताम्र व चिक्षुर यांचा वध झाल्याचे ऐकून महिषासुर विस्मयचकित झाला. त्याने युद्धात मद चढत असलेल्या बिडाल व असिलोभा या दोन महाबलाढ्य राक्षसांना प्रचंड सैन्य देऊन देवीचा वध करण्यास पाठवले. तेव्हा देवीने सिंहारूढ होऊन ढाल-तलवार हातात घेतली असल्याचे त्यांना दिसले.

असिलोभा, नम्रतापूर्वक हसतमुखाने तिला म्हणाला, "हे देवी, तू सुंदर आहेस. माझ्याशी सत्य भाषण कर. तू येथे का आलीस व निरपराधी दैत्यांचा वध का करीत आहेस ? त्याचे कारण सांग. मी तुझ्याशी तह करीन.

हे सुंदरी, सोन, हिरे, रत्‍ने आणि उत्तमोत्तम पात्रे यांपैकी तुला जे पाहिजे असेल ते तू घेऊन जा. तू काय करण्यासाठी युद्ध आरंभले आहेस ते सांग. युद्धामुळे दु:ख व संताप याची वृद्धी होते. युद्ध सर्व सुखांचा नाश करते असे महाजन सांगतात.

तुझ्या कोमल शरीरास पुष्पप्रहारसुद्धा सहन होणार नाहीत! मला तर आश्चर्यच वाटत आहे. शांती व विषयसुखोपभोग घेण्याचे टाकून तू दुःखद अशा संग्रामास का बरे प्रवृत्त झालीस ? संसारात दुःखाचा त्याग करून सुखाचा स्वीकार करावा असा सिद्धांत आहे.

हे सुख नित्य व अनित्य अशा दोन प्रकारचे आहे. आत्मज्ञान हे नित्यसुख व भोगजन्य सुख हे आहे. अनित्य आहे. ते नश्वर सुख वेदशास्त्रांच्या रहस्याचे चिंतन करणार्‍यांनी सोडून दिले पाहिजे.

हे सुमूखी, हे कृशोदरी, सौगतांच्या मतांचा जर तू स्वीकार करशील तर यौवन प्राप्त झाल्यामुळे अनुपम सुखांचा उपभोग घे. परलोकाविषयी तुझ्या मनात संशय असेल तर या भूतलावर चिरकाल राहून स्वर्गसुखाचा उपभोग घे.

देहाचे यौवन हे अनित्य असल्याने पुण्यकर्म करीत असावे. इतरांना ज्यामुळे पीडा होईल असे कर्म प्राप्तजनांनी वर्ज्य केले पाहिजे. धर्म, अर्थ, काम यांचे सेवन करावे. म्हणून हे कल्याणी, तू नेहमी धर्मावरच लक्ष ठेव. हे अंबिके, तू निरपराधी दैत्यांचा वध का करीत आहेस ? दया हा मानवधर्म सत्यावर अवलंबून आहे. म्हणून सूज्ञाने दया व सत्य यांचेच रक्षण केले पाहिजे, हे सुंदरी, तू दानवांचा वध का करतेस ?"

देवी म्हणाली, "हे महापराक्रमी दैत्या, मी येथे का आले याचे उत्तर मी तुला सांगते. हे दैत्या, मी सर्वांचे ठिकाणी संचार करीत असते आणि साक्षीरूपाने मी प्राण्यांचे न्यायअन्याय पहात असते. माझ्या ठिकाणी भोगाची इच्छा, लोभ अथवा गैरबुद्धी कधीही नसते. मी धर्मरक्षणार्थ या जगात वावरते. मी साधूंचे व भक्तांचे रक्षण करीत असते.

मी वेगवेगळ्या अवताराने साधूचे रक्षण व खलांचा नाश करते. वेदांचे संरक्षण करते. मी पूर्वी धारण केलेले अवतारच पुन्हा पुन्हा घेत असते. तेव्हा हे दानवा, दुष्ट महिष देवांचा नाश करण्यास प्रवृत्त झाला आहे. म्हणून मी त्याच्या वधाकरता अवतार घेतला आहे हे सत्य मी तुला सांगितले, मी सर्व देवशत्रूंचा नाश करणार, तू त्या दुष्ट महिषाला निरोप सांग, "तू येथे दुसर्‍या दैत्यांना युद्धास का पाठवतोस ? तू स्वत: युद्धाला ये किंवा माझ्याशी तह कर. जर तुझी इच्छा असेल तर देवांशी वैर सोडून तू पाताळात जा. रणांगणात जिंकून देवांच्या हरण केलेल्या सर्व वस्तु परत दे. त्वरित पाताळात निघून जा."

देवीचे भाषण ऐकताच असिलोमा अत्यंत प्रेमाने प्रतापी बिडालाला म्हणाला,
"हे बिडाला, मला तरी भवानीचे भाषण योग्य वाटते. तेव्हा अशा वेळी तह करावा की युद्ध करावे ?"

बिडाल म्हणाला, "हे वीरा, तुझे म्हणणे बरे. पण महिष अभिमानी असल्यामुळे युद्धात मृत्यूची खात्री असूनही तहास तयार होत नाही. इतकेच काय, पण शेकडो दानव युद्धात मरण पावतात हे पाहूनही त्याने आपणास पाठविले. तेव्हा दैवाचे उल्लंघन करण्यास कोण समर्थ आहे ?

खरोखरच त्या जगात सेवकांचा धर्म दुःसाध्य आहे. त्यांना कधीच मान नसतो. स्वामीची आज्ञा पाळावीच लागते. आपण खेळातल्या बाहुल्याप्रमाणे आहोत. तेव्हा आपण दोघांनी जाऊन हे कठोर भाषण कसे निवेदन करावे ? देवांचे सर्वस्व परत देऊन पाताळात जावे हे त्याला कसे रुचेल ? त्याला प्रिय भाषण करायचे म्हणजे असत्यच बोलले पाहिजे. कारण हिताचे सत्य भाषणही त्याला रुचणार नाही. सत्य भाषण प्रिय होत नसते. म्हणून विचारी पुरुष अशा वेळी मौन धरतात. आपल्यासारख्या वीरांनी राजाला उपदेश करू नये असे नीतिशास्त्र आहे. महिषाला असले हितावह भाषण सांगितले तर उलट राजा क्रुद्धच होईल. तेव्हा आपण स्वामीकार्य हेच कर्तव्य समजून मरणाला तुच्छ मानून युद्ध करावे हे उत्तम. परंतु आपला प्राण वाचण्याची शक्यता नसली तरी आपण युद्ध केलेच पाहिजे.

असा विचार करून युद्धासाठी ते रथावर आरूढ झाले व धनुष्यबाण घेऊन बाण सोडण्यास त्यांनी सुरुवात केली. बिडालाने देवीवर सात बाण सोडले. ते देवीने त्वरित तोडून टाकले. शिळेवर घासलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी देवीने बिडालाला मूर्छित केले आणि त्यातच त्याचा अंतही झाला.

बिडालाचा वध झाल्याचे पाहून असिलोमा युद्धासाठी देवीसमोर आला. तो म्हणाला, "हे देवी त्या दुरात्म्या महिषाचे मरण तुझ्यामुळेच होणार आहे हे मला समजते. पण सेवाकार्य तत्परतेने मला केलेच पाहिजे. महिषाला प्रिय व अप्रिय भाषणाची जाण नसल्याने त्याच्यासमोर हितावह भाषण करणेही अयोग्य आहे. तेव्हा आता वीरधर्मासाठी मला मृत्यु स्वीकारलाच पाहिजे.

ज्याअर्थी तुझ्या आघातांनी सर्व दैत्य मरून पडत आहेत त्याअर्थी पौरुष हे व्यर्थ असून दैवच श्रेष्ठ आहे.

असे म्हणून त्याने देवीवर बाणांचा वर्षाव केला. पण देवीने त्याचा लीलेने प्रतिकार केला. असिलोम्याला अत्यंत जखमा झाल्याने त्याच्या शरीरातून रक्ताच्या धारा वाहात होत्या.

अखेर मोठी गदा घेऊन असिलोम्याने रागाने सिंहाच्या मस्तकावर प्रचंड प्रहार केला. पण त्या सिंहाने तितक्याच प्रखरतेने असिलोम्याचे वक्षस्थल आपल्या तीक्ष्ण नखांनी विदीर्ण करून टाकले. तेवढ्यात असिलोम्याने सिंहाच्या मस्तकावर उडी मारली आणि अंबिकेवर प्रहार केला. पण देवीने तो प्रहार चुकवून त्याचे मस्तक तीक्ष्ण धारेच्या खङ्गाने छेदून टाकले. सर्व राक्षससैन्यात हाहाकार उडाला.

यक्ष, किन्नर, गंधर्व यांनी देवीचे गायन आनंदाने सुरू केले. सिंहानेही अनेक राक्षसांना मारले. उरलेले पळून गेले. ही रणांगणातील हकीकत ऐकून राक्षस दु:खाने शोक करू लागले. महिष चिंताक्रांत व दु:खी होऊन खिन्न झाला.


इति श्रीमद्देवीभागवते महायुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
पञ्चमस्कन्धे असिलोमबिडालाख्यवधवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
अध्याय पंधरावा समाप्त

GO TOP