श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः
चतुर्दशोऽध्यायः


ताम्रचिक्षुराख्यवधवर्णनम्

व्यास उवाच
दुर्मुखं निहतं श्रुत्वा महिषः क्रोधमूर्च्छितः ।
उवाच दानवान्सर्वान्किं जातमिति चासकृत् ॥ १ ॥
निहतौ दानवौ शूरौ रणे दुर्मुखबाष्कलौ ।
तन्व्या तत्परमाश्चर्यं पश्यन्तु दैवचेष्टितम् ॥ २ ॥
कालो हि बलवान्कर्ता सततं सुखदुःखयोः ।
नराणां परतन्त्राणां पुण्यपापानुयोगतः ॥ ३ ॥
निहतौ दानवश्रेष्ठौ किं कर्तव्यमतः परम् ।
ब्रुवन्तु मिलिताः सर्वे यद्युक्तं कार्यसङ्कटे ॥ ४ ॥
व्यास उवाच
एवं ब्रुवति राजेन्द्र महिषेऽतिबलान्विते ।
चिक्षुराख्यस्तु सेनानीस्तमुवाच महारथः ॥ ५ ॥
राजन्नहं हनिष्यामि का चिन्ता स्त्रीविहिंसने ।
इत्युक्त्वा स्वबलैर्युक्तः प्रययौ रथसंयुतः ॥ ६ ॥
द्वितीयं पार्ष्णिरक्षं तु कृत्वा ताम्रं महाबलम् ।
महता सैन्यघोषेण पूरयन्गगनं दिशः ॥ ७ ॥
तमागच्छन्तमालोक्य देवी भगवती शिवा ।
चकार शङ्खज्याघोषं घण्टानादं महाद्‌भुतम् ॥ ८ ॥
तत्रसुस्तेन शब्देन ते च सर्वे सुरारयः ।
किमेतदिति भाषन्तो दुद्रुवुर्भयकम्पिताः ॥ ९ ॥
चिक्षुराख्यस्तु तान्दृष्ट्वा पलायनपरायणान् ।
उवाचातीव संकुद्धः किं भयं वः समागतम् ॥ १० ॥
अद्यैवाहं हनिष्यामि बाणैर्बालां मदोन्नताम् ।
तिष्ठन्त्वत्र भयं त्यक्त्वा दैत्याः समरमूर्धनि ॥ ११ ॥
इत्युक्त्वा दानवश्रेष्ठश्चापपाणिर्बलान्वितः ।
आगत्य सङ्गरे देवीमित्युवाच गतव्यथः ॥ १२ ॥
किं गर्जसि विशालाक्षि भीषयन्तीतरान्नरान् ।
नाहं बिभेमि तन्वङ्‌गि श्रुत्वा तेऽद्य विचेष्टितम् ॥ १३ ॥
स्त्रीवधे दूषणं ज्ञात्वा तथैवाकीर्तिसम्भवम् ।
उपेक्षां कुरुते चित्तं मदीयं वामलोचने ॥ १४ ॥
स्त्रीणां युद्धं कटाक्षैश्च तथा हावैश्च सुन्दरि ।
न शस्त्रैर्विहितं क्वापि त्वादृशीनां कदाचन ॥ १५ ॥
पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः ।
भवादृशीनां देहेषु दुनोति मालतीदलम् ॥ १६ ॥
धिग्जन्म मानुषे लोके क्षात्रधर्मानुजीविनाम् ।
लालितोऽयं प्रियो देहः कृन्तनीयः शितैः शरैः ॥ १७ ॥
तैलाभ्यङ्गैः पुष्पवातैस्तथा मिष्टान्नभोजनैः ।
पोषितोऽयं प्रियो देहो घातनीयः परेषुभिः ॥ १८ ॥
देहं छित्त्वासिधाराभिर्धनभृज्जायते नरः ।
धिग्धनं दुःखदं पूर्वं पश्चात्किं सुखदं भवेत् ॥ १९ ॥
त्वमप्यज्ञैव वामोरु युद्धमाकाङ्क्षसे यतः ।
सुखं सम्भोगजं त्यक्त्वा कं गुणं वेत्सि सङ्गरे ॥ २० ॥
खड्गपातं गदाघातं भेदनञ्ज शिलीमुखैः ।
मरणान्ते तु संस्कारो गोमायुमुखकर्षणम् ॥ २१ ॥
तस्यैव कविभिर्धूर्तैः कृतं चातीव शंसनम् ।
रणे मृतानां स्वःप्राप्तिरर्थवादोऽस्ति केवलः ॥ २२ ॥
तस्माद्‌ गच्छ वरारोहे यत्र ते रमते मनः ।
भज वा भूपतिं नाथं हयारिं सुरमर्दनम् ॥ २३ ॥
व्यास उवाच
एवं ब्रुवाणं तं दैत्यं प्रोवाच जगदम्बिका ।
किं मृषा भाषसे मूढ बुद्धिमानिव पण्डितः ॥ २४ ॥
नीतिशास्त्रं न जानासि विद्यां चान्वीक्षिकीं तथा ।
न सेवितास्त्वया वृद्धा न धर्मे मतिरस्ति ते ॥ २५ ॥
मूर्खसेवापरो यस्मात्तस्मात्त्वं मूर्ख एव हि ।
राजधर्मं न जानासि किं ब्रवीषि ममाग्रतः ॥ २६ ॥
संग्रामे महिषं हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् ।
यशःस्तम्भं स्थिरं कृत्वा गमिष्यामि यथासुखम् ॥ २७ ॥
देवानां दुःखदातारं दानवं मदगर्वितम् ।
हनिष्येऽहं दुराचारं युद्धं कुरु स्थिरो भव ॥ २८ ॥
जीवितेच्छास्ति चेन्मूढ महिषस्य तथा तव ।
तदा गच्छन्तु पातालं दानवाः सर्व एव ते ॥ २९ ॥
मुमूर्षा यदि वश्चित्ते युद्धं कुर्वन्तु सत्वराः ।
सर्वानेव वधिष्यामि निश्चयोऽयं ममाधुना ॥ ३० ॥
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या दानवो बलदर्पितः ।
मुमोच बाणवृष्टिं तां घनवृष्टिमिवापराम् ॥ ३१ ॥
चिच्छेद तस्य सा बाणान्स्वबाणैर्निशितैस्तदा ।
जघान तं तथा घोरैराशीविषसमैः शरैः ॥ ३२ ॥
युद्धं परस्परं तत्र बभूव विस्मयप्रदम् ।
गदया घातयामास तं रथाज्जगदम्बिका ॥ ३३ ॥
मूर्च्छां प्राप स दुष्टात्मा गदयाभिहतो भृशम् ।
मुहूर्तद्वयमात्रं तु रथोपस्थ इवाचलः ॥ ३४ ॥
तं तथा मूर्च्छितं दृष्ट्वा ताम्रः परबलार्दनः ।
आजगाम रणे योद्धुं चण्डिकां प्रति चापलात् ॥ ३५ ॥
आगच्छन्तं तु तं वीक्ष्य हसन्ती प्राह चण्डिका ।
एह्येहि दानवश्रेष्ठ यमलोकं नयाम्यहम् ॥ ३६ ॥
किं भवद्‌भिः समायातैरबलैश्च गतायुषैः ।
महिषः किं गृहे मूढः करोति जीवनोद्यमम् ॥ ३७ ॥
किं भवद्‌भिर्हतैर्मन्दैर्ममापि विफलः श्रमः ।
अहते महिषे पापे सुरशत्रौ दुरात्मनि ॥ ३८ ॥
तस्माद्यूयं गृहं गत्वा महिषं प्रेषयन्त्विह ।
पश्येन्मां सोऽपि मन्दात्मा यादृशीं तादृशीं स्थिताम् ॥ ३९ ॥
ताम्रस्तद्वचनं श्रुत्वा बाणवृष्टिं चकार ह ।
चण्डिकां प्रति कोपेन कर्णाकृष्टशरासनः ॥ ४० ॥
भगवत्यपि ताम्राक्षी समाकृष्य शरासनम् ।
बाणान्मुमोच तरसा हन्तुकामा सुराहितम् ॥ ४१ ॥
चिक्षुराख्योऽपिबलवान्मूर्च्छां त्यक्त्वोत्थितः पुनः ।
गृहीत्वा सशरं चापं तस्थौ तत्सम्मुखः क्षणात् ॥ ४२ ॥
चिक्षुराख्यश्च ताम्रश्च द्वावप्यतिबलोत्कटौ ।
युयुधाते महावीरौ सह देव्या रणाङ्गणे ॥ ४३ ॥
कुपिता च महामाया ववर्ष शरसन्ततिम् ।
चकार दानवान् सर्वान् बाणक्षततनुच्छदान् ॥ ४४ ॥
असुराः क्रोधसम्मूढा बभूवुः शरताडिताः ।
चिक्षिपुः शरजालानि देवीं प्रति रुषान्विताः ॥ ४५ ॥
बभुस्ते राक्षसास्तत्र किंशुका इव पुष्पिणः ।
शिलीमुखक्षताः सर्वे वसन्ते च वने रणे ॥ ४६ ॥
बभूव तुमुलं युद्धं ताम्रेण सह संयुगे ।
विस्मयं परमं जग्मुर्देवा ये प्रेक्षकाः स्थिताः ॥ ४७ ॥
ताम्रो मुसलमादाय लोहजं दारुणं दृढम् ।
जघान मस्तके सिंहं जहास च ननर्द च ॥ ४८ ॥
नर्दमानं तदा तं तु दृष्ट्वा देवी रुषान्विता ।
खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद सत्वरा ॥ ४९ ॥
छिन्ने शिरसि ताम्रस्तु विशीर्षो मुसली बली ।
बभ्राम क्षणमात्रं तु पपात रणमस्तके ॥ ५० ॥
पतितं ताम्रमालोक्य चिक्षुराख्यो महाबलः ।
खड्गमादाय तरसा दुद्राव चण्डिकां प्रति ॥ ५१ ॥
भगवत्यपि तं दृष्ट्वा खड्गपाणिमुपागतम् ।
दानवं पञ्चभिर्बाणैर्जघान तरसा रणे ॥ ५२ ॥
एकेन पातितं खड्गं द्वितीयेन तु तत्करः ।
कण्ठाच्च मस्तकं तस्य कृन्तितं चापरैः शरैः ॥ ५३ ॥
एवं तौ निहतौ कूरौ राक्षसौ रणदुर्मदौ ।
भग्नं सैन्यं तयोस्तूर्णं दिक्षु सन्त्रस्तमानसम् ॥ ५४ ॥
देवाश्च मुदिताः सर्वे दृष्ट्वा तौ निहतौ रणे ।
पुष्पवृष्टिं मुदा चक्रुर्जयशब्दं नभःस्थिताः ॥ ५५ ॥
ऋषयो देवगन्धर्वा वेतालाः सिद्धचारणाः ।
ऊचुस्ते जय देवीति चाम्बिकेति पुनः पुनः ॥ ५६ ॥


ताम्र व चिक्षुर यांचा मृत्यु ! -

बाष्कल व दुर्मुखाचा वध झाल्याचे ऐकून महिष संतप्त झाला. "असे कसे झाले ?" तो विचारू लागला. "त्या दोन रणशूर दानवांचा एका सामान्य स्त्रीने वध केला ! तेव्हा हे दैत्यांनो, हे देवीचे आश्चर्य आहे. खरोखरच काळ हाच सगळ्यांचा निर्णय करणारा आहे. पापपुण्याच्या यशापयशाचे अनुरोधन करणारा हा काळच आहे यात संशय नाही. दुर्मुख-बाष्कलासारख्या दानवश्रेष्ठांचा वध झाला यावरून आपणापुढे मोठेच कार्य संकट उभे राहिले आहे. तरी हे दानववीरांनो, आता तुम्ही सर्व जण एकत्र होऊन कोणताही निर्णय घेऊन मला सांगा."

असे महिषाने म्हणताच चिक्षुर नावाचा सेनापती म्हणाला, "हे राजा, आता कसलीही काळजी करू नकोस. मी एकटाच जाऊन त्या स्त्रीचा वध करून येतो." असे बोलून तो रथारूढ होऊन आपल्या सैन्यासह निघून गेला.

इकडे ताम्रही प्रचंड सैन्य घेऊन व प्रचंड गर्जना करीत रणसंग्रामात प्राप्त झाला. त्याला पाहून भगवती कल्याणीने शंख, घंटा, धनुष्य यांचा अद्‌भुत निनाद केला. त्या आवाजाने दानव त्रासले. ते भीतीने थराथरा कापू लागले व इतस्तत: सैरावैरा पळू लागले. ते पाहून चिक्षुर संतापून त्यांना म्हणाला, "अरे कशाकरता भिता ? आताच त्या मदमत्त अबलेचा मी बाणांनी वध करतो. तुम्ही निर्भयतेने माझा पराक्रम अवलोकन करा."

महाबलाढ्य चिक्षुर निर्भयपणे रणांगणात उतरला. तो म्हणाला, "हे सुनयने, लोकांना भीती दाखविण्याकरता तू या पोकळ गर्जना करीत आहेस. हे तनुलते, तुझ्या या थट्टेला मी भीत नाही. केवळ स्त्रीहत्या नको म्हणूनच मी तुझा वध करू इच्छित नाही. तेव्हा हे सुंदरी, तुझ्यासारख्या स्त्रीने शस्त्रास्त्रांनी युद्ध करायचे नसते, तर केवळ कटाक्ष व हावभाव यांनीच विरोधी पक्ष जिंकायचा असतो. वास्तविक तुझ्याशी पुष्पांनीसुद्धा युद्ध करू नये. मग बाणांचे नावच कशाला ? मालतीच्या कळीनेही तुझ्या देहावर जखम होणे शक्य आहे. अरेरे, तुझ्या देहावर बाणांची वृष्टी करावी लागावी यातच क्षात्रधर्माचा धिक्कार आहे.

अरेरे, हा तैलाभ्यंग, पुष्पांचे वारे आणि मिष्टान्न भोजन ह्मांनी पूर्ण केलेल्या या प्रिय देहाचा शत्रूच्या बाणांनी घात व्हावा ना ? तरवारीच्या घावांनी देहाचे तुकडे केल्यावर पुरुष धनसंपन्न होत असतो. पण या धनाचा धिक्कार असो. कारण हे असले धन प्रथमच जर दुःखद होत असेल तर पुढे सुखप्रद कसे होणार ? तेव्हा हे सुंदरी, तू युद्धाची इच्छा केलीस त्याअर्थी तू अज्ञानी आहेस असे मला वाटते. ते खरेच तर ! अग, संभोगसुख सोडून तू रणात कोणते सुख मिळवणार आहेस ? खङ्गांचे प्रहार, बाणांचे आघात, गदांनी छिन्नविछिन्न होणे आणि मृत्यूनंतर कोल्ह्यांनी तोंडात धरून नेणे ह्याचीच ह्या धूर्त कवींनी अतिप्रशंसा केली आहे. रणात मृत्यु आल्याने स्वर्गप्राप्ती होते. हा केवळ भ्रम आहे. तेव्हा हे सुंदरी, तुला सुख वाटेल तिकडे जा अथवा देवांना जिंकलेल्या महिषाला पती कर."

अशा प्रकारचे तत्त्वज्ञान सांगणार्‍या त्या दैत्याला जगदंबिका म्हणाली, "हे मूर्खा, एखाद्या पंडिताप्रमाणे तू भाषण करीत आहेस, पण अरे, नीतिशास्त्र व आत्मविद्या ही तुला अंशत:ही समजत नाही. तू वृद्धाचीही सेवा केली नाहीस. ज्याअर्थी तू सध्या मूर्खाची सेवा करीत आहेस त्याअर्थी तूही मूर्खच आहेस. राजधर्माची तुला समज
नाही. कुणा समोर काय बोलावे हे तुला अवगत नाही. आता शक्य त्या त्वरेने मी महिषाचा येथे वध करीन. चिखलामांसात येथेच जयस्तंभ उभारीन व नंतर निघून जाईन. देवांना छळणार्‍या त्या दुरात्म्याचा निश्चितच वध करीन. आता तू मुकाट्याने युद्धाला तयार हो. हे मूर्ख दैत्या, तुला स्वत:च्या व महिषाच्या जीविताची इच्छा असेल तर त्वरित पाताळात निघून जा, नाहीतर मरणास तयार होऊन युद्ध कर. मी सर्वांचा वध करण्याचा निश्चय केला आहे."

त्या उन्मत्त दानवाने देवीचे भाषण ऐकून देवीवर मेघाप्रमाणे प्रचंड बाणवृष्टी केली. परंतु आपल्या बाणांनी देवीने ते सर्व बाण तोडून टाकले. त्या दोघांचे आश्चर्यकारक युद्ध झाले. देवीने आपल्या वाहनावर आरूढ होऊन त्वरेने त्या दैत्यावर गदेचा प्रहार केला. त्यामुळे दैत्याला मूर्च्छा आली. तो दोन मुहूर्तापर्यंत रथातच निश्चेष्ट पडला.

तो मूर्च्छित झाल्याचे पाहून शत्रूसैन्यनाशक ताम्र उद्धटपणाने जगदंबिकेशी युद्ध करण्याच्या इच्छेने रणात आला. तेव्हा ती चंडिका हसतच म्हणाली, "हे दानवा, ये, तुला मी यमसदनी पाठवते. अरे, तुमच्यासारख्या दुर्बल दैत्यांचा काय उपयोग ? त्या मूर्ख महिषाच्या घरी राहून तू जगण्यासाठी का बरे धडपड करीत आहेस ? वास्तविक तुमचा वध करण्यात काय अर्थ आहे ? तुम्ही महिषाला येथे पाठवा म्हणजे माझी त्याने जशी वर्णने ऐकली आहेत तशी मी आहे की नाही हे त्या मूर्खाला समजेल."

इतके भाषण ऐकताच ताम्राने कानापर्यंत धनुष्य खेचले आणि त्वेषाने चंडिकेवर बाण-वृष्टी केली. तेव्हा लाल झालेल्या भगवतीनेही ताम्राच्या वधासाठी प्रचंड बाणाची प्रतिवृष्टी केली. इतक्यात महारथी चिक्षुरही सावध झाला व देवीसमोर उभा राहिला.

असे दोघेही आवेशाने देवीशी युद्ध करू लागले. अशा वेळी त्या महामायाने अतिशय संतप्त होऊन दोघांवर अखंड बाणवृष्टी केली. रणातील अनेक दैत्यांची कवचे तिने फोडली. अनेक राक्षसवीर घायाळ झाले. बाणांच्या आघाताने अनेक राक्षस रागाने कुद्ध होऊन ते देवीवर बाणांचा वर्षाव करू लागले. परंतु देवीने सोडलेल्या शिलीमुख बाणांनी सर्व राक्षस जखमी झाले. ताम्राबरोबर देवीने अतुल युद्ध केले. ते पाहून आकाशातून युद्ध अवलोकन करणारे देवही विस्मयचकीत झाले. इतक्यात ताम्राने एक भयंकर लोखंडी मुसळ घेतले व सिंहाच्या मस्तकावर प्रहार केला. त्या बरोबर सिंहाने हसत मुखाने प्रचंड गर्जना केली. त्यामुळे देवी अधिकच कुद्ध झाली. तिने अत्यंत वेगाने धारदार शस्त्राने ताम्राचे शीर छेदून टाकले. परंतु ताम्राचे मस्तकहीन शरीर तरीही रणांगणात मुसळ फिरवीत संचार करीत होते. थोड्या वेळाने तेही धाडकन जमिनीवर कोसळले.

ताम्र पडल्याचे पाहून चिक्षुर संतापाने खङ्ग घेऊन धावला. पण देवीने ते अवलोकन करून त्याच्यावर बाण सोडले व चिक्षुराच्या हातातील खङ्गाचे आपल्या बाणांनी तुकडे केले. दुसर्‍या बाणाने त्याचा हात तोडला व तिसर्‍या बाणाने त्याचे मस्तक धडावेगळे केले. असा त्या दोन राक्षसवीरांचा शेवट झाल्याबरोबर बाकीचे दानवसैन्य वाट फुटेल तिकडे पळत सुटले.

त्या राक्षसवीरांचा वध झाल्याचे पाहून देवांना हर्ष झाला. त्यांनी देवीचा जयजयकार केला. तिच्यावर पुष्पवृष्टी केली. ऋषी, देव, गंधर्व, वेताल, सिद्ध, चारण वगैरे, जयदेवी, जय अंबिके असे वारंवार म्हणू लागले.


इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
पञ्चमस्कन्धे ताम्रचिक्षुराख्यवधवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
अध्याय चवदावा समाप्त

GO TOP