श्रीमद्‌देवीभागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः
द्वादशोऽध्यायः


देवीपराजयकरणाय दुर्धरप्रबोधवचनम्

व्यास उवाच
तन्निशम्य वचस्तस्य ताम्रस्य जगदम्बिका ।
मेघगम्भीरया वाचा हसन्ती तमुवाच ह ॥ १ ॥
देव्युवाच
गच्छ ताम्र पतिं ब्रूहि मुमूर्षुं मन्दचेतसम् ।
महिषं चातिकामार्तं मूढं ज्ञानविवर्जितम् ॥ २ ॥
यथा ते महिषी माता प्रौढा यवसभक्षिणी ।
नाहं तथा शृङ्गवती लम्बपुच्छा महोदरी ॥ ३ ॥
न कामयेऽहं देवेशं नैव विष्णुं न शङ्करम् ।
धनदं वरुणं नैव ब्रह्माणं न च पावकम् ॥ ४ ॥
एतान्देवगणान्हित्वा पशुं केन गुणेन वै ।
वृणोम्यहं वृथा लोके गर्हणा मे भवेदिति ॥ ५ ॥
नाहं पतिंवरा नारी वर्तते मे पतिः प्रभुः ।
सर्वकर्ता सर्वसाक्षी ह्यकर्ता निःस्पृहः स्थिरः ॥ ६ ॥
निर्गुणो निर्ममोऽनन्तो निरालम्बो निराश्रयः ।
सर्वज्ञः सर्वगः साक्षी पूर्णः पूर्णाशयः शिवः ॥ ७ ॥
सर्वावासक्षमः शान्तः सर्वदृक्सर्वभावनः ।
तं त्यक्त्वा महिषं मन्दं कथं सेवितुमुत्सहे ॥ ८ ॥
प्रबुध्य युध्यतां कामं करोमि यमवाहनम् ।
अथवा मनुजानां वै करिष्ये जलवाहकम् ॥ ९ ॥
जीवितेच्छास्ति चेत्पाप गच्छ पातालमाशु वै ।
समस्तैर्दानवैर्युक्तस्त्वन्यथा हन्मि सङ्गरे ॥ १० ॥
कामं सदृशयोर्योगः संसारे सुखदो भवेत् ।
अन्यथा दुःखदो भूयादज्ञानाद्यदि कल्पितः ॥ ११ ॥
मूर्खस्त्वमसि यद्‌ ब्रूषे पतिं मे भज भामिनि ।
क्वाहं क्व महिषः शृङ्गी सम्बन्धः कीदृशो द्वयोः ॥ १२ ॥
गच्छ युध्यस्व वा कामं हनिष्येऽहं सबान्धवम् ।
यज्ञभागं देवलोकं नोचेत्त्यक्त्वा सुखी भव ॥ १३ ॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा सा तदा देवी जगर्ज भृशमद्‌भुतम् ।
कल्पान्तसदृशं नादं चक्रे दैत्यभयावहम् ॥ १४ ॥
चकम्पे वसुधा चेलुस्तेन शब्देन भूधराः ।
गर्भाश्च दैत्यपत्‍नीनां सस्रंसुर्गर्जितस्वनात् ॥ १५ ॥
ताम्रः श्रुत्वा च तं शब्दं भयत्रस्तमनास्तदा ।
पलायनं ततः कृत्वा जगाम महिषान्तिकम् ॥ १६ ॥
नगरे तस्य ये दैत्यास्तेऽपि चिन्तामवाप्नुवन् ।
बधिरीकृतकर्णाश्च पलायनपरा नृप ॥ १७ ॥
तदा क्रोधेन सिंहोऽपि ननाद भृशमुत्सटः ।
तेन नादेन दैतेया भयं जग्मुरपि स्फुटम् ॥ १८ ॥
ताम्रं समागतं दृष्ट्वा हयारिरपि मोहितः ।
चिन्तयामास सचिवैः किं कर्तव्यमतः परम् ॥ १९ ॥
दुर्गग्रहो वा कर्तव्यो युद्धं निर्गत्य वा पुनः ।
पलायने कृते श्रेयो भवेद्वा दानवोत्तमाः ॥ २० ॥
बुद्धिमन्तो दुराधर्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः ।
मन्त्रः खलु प्रकर्तव्यः सुगुप्तः कार्यसिद्धये ॥ २१ ॥
मन्त्रमूलं स्मृतं राज्यं यदि स स्यात्सुरक्षितः ।
मन्त्रिभिश्च सदाचारैर्विधेयः सर्वथा बुधैः ॥ २२ ॥
मन्त्रभेदे विनाशः स्याद्‌राज्यस्य भूपतेस्तथा ।
तस्माद्‌भेदभयाद्‌ गुप्तः कर्तव्यो भूतिमिच्छता ॥ २३ ॥
तदत्र मन्त्रिभिर्वाच्यं वचनं हेतुमद्धितम् ।
कालदेशानुसारेण विचिन्त्य नीतिनिर्णयम् ॥ २४ ॥
या योषात्र समायाता प्रबला देवनिर्मिता ।
एकाकिनी निरालम्बा कारणं तद्विचिन्त्यताम् ॥ २५ ॥
युद्धं प्रार्थयते बाला किमाश्चर्यमतः परम् ।
श्रेयोऽत्र विपरीतं वा को वेत्ति भुवनत्रये ॥ २६ ॥
न बहूनां जयोऽप्यस्ति नैकस्य च पराजयः ।
दैवाधीनौ सदा ज्ञेयौ युद्धे जयपराजयौ ॥ २७ ॥
उपायवादिनः प्राहुर्दैवं किं केन वीक्षितम् ।
अदृष्टमिति यन्नाम प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ २८ ॥
तत्सत्त्वेऽपि प्रमाणं किं कातराशावलम्बनम् ।
न समर्थजनानां हि दैवं कुत्रापि लक्ष्यते ॥ २९ ॥
उद्यमो दैवमेतौ हि शूरकातरयोर्मतम् ।
विचिन्त्याद्य धिया सर्वं कर्तव्यं कार्यमादरात् ॥ ३० ॥
व्यास उवाच
इति राज्ञो वचः श्रुत्वा हेतुगर्भं महायशाः ।
बिडालाख्यो महाराजमित्युवाच कृताञ्जलिः ॥ ३१ ॥
राजन्नेषा विशालाक्षी ज्ञातव्या यत्‍नतः पुनः ।
किमर्थमिह सम्प्राप्ता कुतः कस्य परिग्रहः ॥ ३२ ॥
मरणं ते परिज्ञाय स्त्रिया सर्वात्मना सुरैः ।
प्रेषिता पद्मपत्राक्षी समुत्पाद्य स्वतेजसा ॥ ३३ ॥
तेऽपि छन्नाः स्थिताः खेऽत्र सर्वे युद्धदिदृक्षवः ।
समयेऽस्याः सहायास्ते भविष्यन्ति युयुत्सवः ॥ ३४ ॥
पुरतः कामिनीं कृत्वा ते वै विष्णुपुरोगमाः ।
वधिष्यन्ति च नः सर्वान्सा त्वां युद्धे हनिष्यति ॥ ३५ ॥
एतच्चिकीर्षितं तेषां मया ज्ञातं नराधिप ।
भवितव्यस्य न ज्ञानं वर्तते मम सर्वथा ॥ ३६ ॥
योद्धव्यं न त्वयाद्येति नाहं वक्तुं क्षमः प्रभो ।
प्रमाणं त्वं महाराज कार्येऽत्र देवनिर्मिते ॥ ३७ ॥
तदर्थेऽस्माभिरनिशं मर्तव्यं कार्यगौरवात् ।
विहर्तव्यं त्वया सार्धमेष धर्मोऽनुजीविनाम् ॥ ३८ ॥
विचारोऽत्र महानस्ति यदेका कामिनी नृप ।
युद्धं प्रार्थयतेऽस्माभिः ससैन्यैर्बलदर्पितैः ॥ ३९ ॥
दुर्मुख उवाच
राजन् युद्धे जयो नोऽद्य भविता वेद्म्यहं किल ।
पलायनं न कर्तव्यं यशोहानिकरं नृणाम् ॥ ४० ॥
इन्द्रादीनां संयुगेऽपि न कृतं यज्जुगुप्सितम् ।
एकाकिनीं स्त्रियं प्राप्य को हि कुर्यात्पलायनम् ॥ ४१ ॥
तस्माद्युद्धं प्रकर्तव्यं मरणं वा रणे जयः ।
यद्‌भावि तद्‌भवत्येव कात्र चिन्ता विपश्यतः ॥ ४२ ॥
मरणेऽत्र यशःप्राप्तिर्जीवने च तथा सुखम् ।
उभयं मनसा कृत्वा कर्तव्यं युद्धमद्य वै ॥ ४३ ॥
पलायने यशोहानिर्मरणं चायुषः क्षये ।
तस्माच्छोको न कर्तव्यो जीविते मरणे वृथा ॥ ४४ ॥

व्यास उवाच
दुर्मुखस्य वचः श्रुत्वा बाष्कलो वाक्यमब्रवीत् ।
प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा राजानं वाक्यकोविदः ॥ ४५ ॥
बाष्कल उवाच
राजंश्चिन्ता न कर्तव्या कार्येऽस्मिन्कातरप्रिये ।
अहमेको हनिष्यामि चण्डीं चञ्चललोचनाम् ॥ ४६ ॥
उत्साहस्तु प्रकर्तव्यः स्थायीभावो रसस्य च ।
भयानको भवेद्वैरी वीरस्य नृपसत्तम ॥ ४७ ॥
तस्मात्त्यक्त्वा भयं भूप करिष्ये युद्धमद्‌भुतम् ।
नयिष्यामि नरेन्द्राहं चण्डिकां यमसादनम् ॥ ४८ ॥
न बिभेमि यमादिन्द्रात्कुबेराद्वरुणादपि ।
वायोर्वह्नेस्तथा विष्णोः शङ्कराच्छशिनो रवेः ॥ ४९ ॥
एकाकिनी तथा नारी किं पुनर्मदगर्विता ।
अहं तां निहनिष्यामि विशिखैश्च शिलाशितैः ॥ ५० ॥
पश्य बाहुबलं मेऽद्य विहरस्व यथासुखम् ।
भवतात्र न गन्तव्यं संग्रामेऽप्यनया समम् ॥ ५१ ॥
व्यास उवाच
एवं ब्रुवति राजेन्द्रं बाष्कले मदगर्विते ।
प्रणम्य नृपतिं तत्र दुर्धरो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५२ ॥
दुर्धर उवाच
महिषाहं विजेष्यामि देवीं देवविनिर्मिताम् ।
अष्टादशभुजां रम्यां कारणाच्च समागताम् ॥ ५३ ॥
राजन् भीषयितुं त्वां वै मायैषा निर्मिता सुरैः ।
विभीषिकेयं विज्ञाय त्यज मोहं मनोगतम् ॥ ५४ ॥
राजनीतिरियं राजन् मन्त्रिकृत्यं तथा शृणु ।
सात्त्विका राजसाः केचित्तामसाश्च तथापरे ॥ ५५ ॥
मन्त्रिणस्त्रिविधा लोके भवन्ति दानवाधिप ।
सात्त्विकाः प्रभुकार्याणि साधयन्ति स्वशक्तिभिः ॥ ५६ ॥
आत्मकृत्यं प्रकुर्वन्ति स्वामिकार्याविरोधतः ।
एकचित्ता धर्मपरा मन्त्रशास्त्रविशारदाः ॥ ५७ ॥
राजसा भिन्नचित्ताश्च स्वकार्यनिरताः सदा ।
कदाचित्स्वामिकार्यं ते प्रकुर्वन्ति यदृच्छया ॥ ५८ ॥
तामसा लोभनिरताः स्वकार्यनिरताः सदा ।
प्रभुकार्यं विनाश्यैव स्वकार्यं साधयन्ति ते ॥ ५९ ॥
समये ते विभिद्यन्ते परैस्तु परिवञ्चिताः ।
स्वच्छिद्रं शत्रुपक्षीयान्निर्दिशन्ति गृहस्थिताः ॥ ६० ॥
कार्यभेदकरा नित्यं कोशगुप्तासिवत्सदा ।
संग्रामेऽथ समुत्पन्ने भीषयन्ति प्रभुं सदा ॥ ६१ ॥
विश्वासस्तु न कर्तव्यस्तेषां राजन् कदाचन ।
विश्वासे कार्यहानिः स्यान्मन्त्रहानिः सदैव हि ॥ ६२ ॥
खलाः किं किं न कुर्वन्ति विश्वस्ता लोभतत्पराः ।
तामसाः पापनिरता बुद्धिहीनाः शठास्तथा ॥ ६३ ॥
तस्मात्कार्यं करिष्यामि गत्वाहं रणमस्तके ।
चिन्ता त्वया न कर्तव्या सर्वथा नृपसत्तम ॥ ६४ ॥
गृहीत्वा तां दुराचारामागमिष्यामि सत्वरः ।
पश्य मेऽद्य बलं धैर्यं प्रभुकार्यं स्वशक्तितः ॥ ६५ ॥


ताम्राचे दूतत्व -

ताम्रसुराचे भाषण ऐकल्यावर ती जगन्माता गंभीरपणे हसली व म्हणाली, "हे ताम्रा, तू परत जा आणि मंदबुद्धी, कामातुर, मूर्ख, अविचारी अशा महिषासुर राजाला माझा निरोप सांग. तुझी माता जशी शिंगाळू, गवत खाणारी, लांब शेपटीची व मोठ्या पोटाची महिषा आहे तशी मी नव्हे. मी ब्रह्मा, विष्णु, महेश, इंद्र, वरुण वगैरे देवांचीही इच्छा करीत नाही, तर देवांना सोडून तुला मी वरावे असे कोणते गुण तुझ्या ठिकाणी आहेत ? तुझ्यासारख्या पशूला वरल्याने जगात माझी निंदाच होईल.

हे मूढमते, मी अविवाहित स्त्री नाही. सर्वकर्ता सर्वसाक्षी, अकर्ता, निःस्पृह, निश्चल असा प्रभू माझा पती आहे. तो निर्गुण, निर्मल, अनंत, निराधार, निराश्रय, सर्वज्ञ, सर्वव्यापी, सर्वसाक्षी, पूर्ण, पूर्णाशय, कल्याणस्वरूप, सर्वावास, समर्थ, शांत, सर्वदृष्टी, सर्वचालक असा आहे. त्याला सोडून तुझ्यासारख्या महामूर्ख महिषाची इच्छा करण्याची मला कशी बरे इच्छा होईल ? म्हणून तू आता शुद्धीवर ये व मुकाट्याने युद्धास तयार हो म्हणजे मी तुला यमाचे वाहन करीन. किंवा मनुष्याकरता पखाल वाहणारा करीन. जर तुला जीविताची इच्छा असेल तर सर्व दानवांना घेऊन तू पाताळात त्वरित जा नाही तर रणात तुझा वध ठरलेलाच आहे.

संसारात समान असलेल्यांचाच संयोग सुखावह असतो, नाही तर अज्ञानामुळे जरी संयोग केला तरी तो दुःखदायक होतो. हे ताम्रा, "माझ्या अधिपतीला तू पती कर. ' असे सांगणारा तू शतमूर्ख आहेस. अरे, मी कशी आहे हे तू पहातोसच आणि कोणीकडे तो शिंगाळू महिष ? उभयतांचा संयोग कसा बरे होऊ शकेल ? तस्मात् तुम्ही पाताळात जा, नाहीतर सर्व दानवांचा मी संहार करीन. तुम्हाला जीवित प्रिय असेल तर यज्ञभाग व देवलोक सोडून निघून पाताळात जा व सुखी रहा. असा माझा निरोप सांग."

इतके बोलून त्या देवीने अद्‌भुत गर्जना केली. कल्पांताप्रमाणे भासणारा तो ध्वनी देत्यांना भय उत्पन्न करणारा होता. त्यामुळे सर्व पृथ्वी कंपित झाली. पर्वत थरथरू लागले व गर्जनेच्या ध्वनीमुळे दैत्यांच्या भार्यांचे गर्भपात झाले. महिषाच्या नगरामध्ये असलेल्या सर्व दैत्यांना भीतीने ग्रासून टाकले. ' हे राजा, आम्हाला वाचव' असे म्हणत ते एकसारखे पळत सुटले. इतक्यात सिंहानेही आपली आयाळ पिंजारली व प्रचंड गर्जना केली. त्यावेळी सर्व दैत्य पुरतेच भयभीत झाले.

ताम्र परत आल्याचे पाहून तो काममोहित महिष सर्व सचिवांसह आता काय करावे याचा विचार करू लागला. तो म्हणाला, "हे दानवश्रेष्ठांनो, आता आपण किल्ल्याचा आश्रय करून रहावे अथवा युद्ध करावे ? का पलायन केल्याने आपले कल्याण होईल ? आपण सर्व बुद्धिमान, शस्त्रनिपुण आहात. आता आपण कार्यसिद्धीसाठी खरोखरच सूक्ष्म विचार केला पाहिजे. आपली मसलत गुप्त राहिली पाहिजे, तरच राज्य चालते. तेव्हा सदाचारसंपन्न व ज्ञानी मंत्र्यांनी मसलत गुप्त ठेवली पाहिजे. सारांश, हेतू व काल यांना अनुसरून व राजनीतीची जाणीव ठेवून मंत्र्यांनी आता हेतूपूर्वक व हितावह निर्भिड भाषण करावे.

कुणाचेही सहाय्य न घेता ती स्त्री एकटी आली आहे. ती बाला युद्धेच्छेने प्रवृत्त झाली आहे हेच फार मोठे आश्चर्य आहे. युद्धात आपला जय वा पराजय होईल हे जाणणारा जगात कोण आहे ? आपल्याकडे कितीही बलवान सैन्य असले तरीही त्यामुळे आपण विजयीच होऊ असे नाही, कारण यशापयश हे दैवाधीन आहे.

उद्योगवादी म्हणतात, "दैव म्हणजे काय ? ते कोणी पाहिले काय ? जे दृष्टीला जाणवत नाही त्याच्या अस्तित्वाविषयी प्रमाण काय ? भित्र्यांना समाधान वाटणे हेच दैवाचे असित्व, समर्थ पुरुष दैवावर अवलंबून रहात नाहीत. प्रयत्‍नवाद व दैववाद हे अनुक्रमे कूर व भित्र्या लोकांचे मत आहे. तस्मात् नीट विचार करून जे कर्तव्य असेल तेच केले पाहिजे. '
ह्याप्रकारे राजाने हेतुगर्भ भाषण केले, तेव्हा महापराक्रमी बिडाल हात जोडून म्हणाला, "हे राजा, ती सुंदर स्त्री कोणाची पत्‍नी आहे ? ती कोठून व का आली ? याचा प्रथम शोध करा. मी असे ऐकले आहे की तुझे मरण स्त्रीच्या हातूनच असल्याने देवांनी आपल्या तेजापासून तिला निर्माण केली आहे व तुझ्यासाठी पाठविली आहे. सर्व देव तुमचे हे युद्ध पाहण्यासाठी आकाशातच दडून राहिले आहेत आणि जरूर पडली तर तेही तिला युद्धात सहाय्य करणार आहेत. भगवान विष्णु वगैरे देव या स्त्रीचे निमित्त करून आम्हा सर्वांचा नाश करणार आहेत. एकंदरीत ती स्त्री युद्धात तुझा वध करील.

हे राजा, मला भविष्य समजत नाही, पण देवांचा हेतू मात्र कळून चुकला आहे. तरीही हे राजा, युद्ध करू नये असे मात्र मी म्हणत नाही. तरी तू सांगशील ते ऐकणे ऐवढेच माझे कर्तव्य आहे. तुझ्या कार्याचे महत्व जाणून आम्ही तुझ्यासाठी मरण्यास अथवा सुखोपभोग घेण्यास तत्पर आहोत. आमचा सेवकांचा हा धर्म आहे, परंतु हे राजा, आमच्या सर्व समर्थ सैन्याशी युद्ध करण्यास ती एकटी स्त्री तयार आहे यावरून आपण पूर्ण विचार केला पाहिजे.

दुर्मुख म्हणाला, "हे राजा, या युद्धात आपणाला जयप्राप्ती नाही हे मी समजून आहे. पण पलायनाचा विचार मात्र मला योग्य वाटत नाही. कारण त्यामुळे अपकीर्ती होईल. इंद्रादि देवांबरोबर झालेल्या युद्धातही आपण पलायन केले नाही, तेव्हा स्त्रीबरोबर युद्ध करताना पळण्यास कोण बरे तयार होईल ? तरी जय अथवा पराजय काहीही होवो, युद्ध करणे प्राप्त आहे. होणारे चुकत नाही. विचारी पुरुषाला त्याची काळजी करण्याचे कारण नाही.

या युद्धात मरण प्राप्त झाले तर यश व जिवंत राहिल्यास सुखप्राप्ती होईल. पलायनाने अपकीर्ती ठरलेली. तेव्हा जीवनाचा अथवा मृत्यूचा व्यर्थ शोक करू नये."

दुर्मुखाचे भाषण झाल्यावर वक्तृत्वात श्रेष्ठ असलेला बाष्कल म्हणाला, "हे राजा, युद्ध भित्र्या लोकांना अप्रिय असते, म्हणून आपण काळजी का करावी ? अहो, त्या चंचलेचा मी एकटा वध करीन. मात्र आपण उत्साह धरला पाहिजे.

हे नृपश्रेष्ठा, भीती हा शूराचा शत्रू होय. तेव्हा अदभुत युद्ध करून मी त्या स्त्रीला यमसदनाला पाठवीन. स्त्रीची मला काय भिती ? आजच तू माझे सामर्थ्य पहा. हे राजा, आपण स्वत: युद्ध करण्यास जाण्याची आवश्यकता नाही."

त्याचवेळी दुर्धर नम्रतापूर्वक म्हणाला, "हे महिषा, ही देवी अठरा हातांनी आणि श्रेष्ठ आयुधांनी युक्त असली तरी मी तिचा सहज पराभव करीन. केवळ तुला भीती दाखविण्यासाठी निर्माण केलेली ही देवांची माया आहे. हे बुजगावणे आहे. त्यांचे भय मनात बाळगू नकोस. राजनीती अनुसरून तू मंत्र्याचे कर्तव्य श्रवण कर."

सात्त्विक, राजस आणि तामस असे तीन प्रकारचे मंत्री असतात. सात्त्विक मंत्री स्वत:च्या सामर्थ्यावर स्वामीची सेवा करीत असतो व आपलेही कार्य साधून घेतो. ते धर्मनिष्ठ, एकाग्र, सर्व शास्त्रनिपुण असतात. राजस मंत्री एकचित नसला तरी स्वकार्य करीत असतो. तामस मंत्री लोभी असून नेहमी कार्यसाधू वृत्तीचा असतो. प्रसंगी तो शत्रूला फितूरही होतो. त्यामुळे वैगुण्ये शत्रुपक्षाला समजतात. म्यानात घातलेल्या तलवारीप्रमाणे ते नेहमी कार्यनाश करतात व युद्धप्रसंगी आपल्या राजाला भयभीत करतात. तेव्हा हे राजा, अशांवर कधीही विश्वास ठेवू नका. कारण विश्वास ठेवल्यास कार्यनाश होतो व मसलत फसते. दुष्ट, लोभी, पापकृत्य करणारा, निर्बुद्ध व शठ अशा लोकांवर विश्वास ठेवल्यास अनर्थच होतो. म्हणून हे नृपश्रेष्ठा, संग्रामात मी एकटा जाऊन तुझे कार्य पार पाडीन. या दुष्ट स्त्रीला सत्वर पकडून आणीन. तेव्हा आता माझे सामर्थ्य पहाच."


इति श्रीमद्देवीभागवते महायुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां
पञ्चमस्कन्धे देवीपराजयकरणाय दुर्धरप्रबोधवचनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
अध्याय बारावा समाप्त

GO TOP